Immunologia

Immunologia

Autorzy: Jakub Gołąb Redakcja: Witold Lasek Marek Jakóbisiak Tomasz Stokłosa

Wydawnictwo: DW PWN

Kategorie: Branżowe

Typ: e-book

Formaty: MOBI EPUB

Ilość stron: 536

cena od: 75.40 zł

Nowe, siódme wydanie podręcznika przedstawia aktualne osiągnięcia w zakresie wiedzy o układzie. W podręczniku omówione są nie tylko zagadnienia ogólne, dotyczące podstawowych mechanizmów funkcjonowania układu odpornościowego, ale również opisane powiązania tego układu z innymi, między innymi pokarmowym, ośrodkowym układem nerwowym i układem rozrodczym. Dołączone są także rozdziały z dziedziny immunologii klinicznej i immunopatologii. Podręcznik zyskał nowych autorów, specjalistów z danej dziedziny. Wszystkie rozdziały zaktualizowano o najnowsze odkrycia w dziedzinie immunologii. Opisane zostały zarówno najnowocześniejsze terapie wielu chorób, które wręcz zrewolucjonizowały współczesną medycynę, jak i nowe zastosowania wiedzy o układzie odpornościowym w diagnostyce i badaniach naukowych. Nowością w siódmym wydaniu podręcznika są kolorowe ryciny, dzięki którym nauka immunologii stanie się łatwiejsza. Podręcznik jest przeznaczony nie tylko dla studentów medycyny, biologii, biotechnologii, ale może służyć do wzbogacenia wiedzy lekarzom medycyny wielu specjalności, między innymi alergologom, hematologom, reumatologom, onkologom, dermatologom a także lekarzom weterynarii. Podręcznik niewątpliwie będzie też cennym źródłem wiedzy dla naukowców, nie tylko dla immunologów lecz również dla badaczy zajmujących się szeroko pojętymi naukami o życiu - biologów, mikrobiologów, genetyków.

Projekt okładki i stron tytułowych

Bartosz Dobrowolski

Ilustracja na okładce

Shutterstock/Vshivkova

Wydawca

Katarzyna Włodarczyk-Gil

Redaktor merytoryczny

Krystyna Kruczyńska

Redaktor prowadzący

Adam Kowalski

Produkcja

Mariola Grzywacka

Dział reklamy

Agnieszka Borzęcka (agnieszka.borzecka@pwn.com.pl)

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Anna Jakubowska / Woblink

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2017

ISBN 978-83-01-20410-5

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. VII)

Warszawa 2018

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

SPIS TREŚCI

WSTĘP I DEFINICJE PODSTAWOWE

WYKAZ UŻYWANYCH SKRÓTÓW

WYKAZ CZĄSTECZEK CD (Jakub Gołąb)

1. GŁÓWNE KOMPONENTY I ZASADNICZE CECHY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ (Marek Jakóbisiak)

1.1. Limfocyty i przeciwciała (immunoglobuliny)

1.2. Antygeny 1.2.1. Grasiczozależność

1.3. Mechanizmy swoiste i nieswoiste

1.4. Typy odpowiedzi immunologicznej 1.4.1. Odpowiedź typu humoralnego

1.4.2. Odpowiedź typu komórkowego

1.4.3. Podział na odpowiedź typu 1 i typu 2

1.5. Etapy odpowiedzi immunologicznej

2. NARZĄDY LIMFATYCZNE (Marek Jakóbisiak, Jakub Gołąb)

2.1. Grasica 2.1.1. Ogólna budowa grasicy

2.1.2. Bariera krew–grasica

2.1.3. Hormony grasicy i wpływ hormonów na grasicę

2.1.4. Inwolucja grasicy

2.2. Szpik

2.3. Grudki limfatyczne bez torebki łącznotkankowej 2.3.1. Plamki mleczne

2.3.2. Migdałki

2.3.3. Tkanka limfatyczna związana ze ścianą jelit

2.4. Węzły limfatyczne 2.4.1. Zrąb węzła

2.4.2. Kora węzła 2.4.2.1. Grudki limfatyczne węzła

2.4.3. Rdzeń węzła

2.4.4. Przepływ limfy przez węzeł i znaczenie tego zjawiska

2.5. Śledziona 2.5.1. Ogólna budowa śledziony

2.5.2. Zrąb śledziony

2.5.3. Unaczynienie śledziony 2.5.3.1. Tętnice

2.5.3.2. Zatoki i żyły śledziony

2.5.4. Miazga biała

2.5.5. Miazga czerwona

2.5.6. Czynność śledziony

2.6. Struktury limfatyczne trzeciorzędowe

2.7. Naczynia limfatyczne Literatura polecana

3. PRZECIWCIAŁA (Marek Jakóbisiak, Witold Lasek, Marcin Makowski)

3.1. Ogólna charakterystyka przeciwciał 3.1.1. Budowa i właściwości

3.1.2. Klasy immunoglobulin 3.1.2.1. IgA

3.1.2.2. IgD

3.1.2.3. IgE

3.1.2.4. IgG

3.1.2.5. IgM

3.1.3. Przeciwciała matczyne przechodzące do płodu przez łożysko

3.1.4. Wartościowość, powinowactwo, awidność

3.1.5. Kompleksy immunologiczne

3.2. Receptory immunoglobulinowe limfocytu B

3.3. Powstawanie przeciwciał 3.3.1. Geny immunoglobulinowe

3.3.2. Źródła różnorodności przeciwciał 3.3.2.1. Zmienność kombinacyjna

3.3.2.2. Zmienność na złączach

3.3.2.3. Mutacje somatyczne

3.3.3. Etapy syntezy przeciwciał

3.3.4. Regulacja ekspresji genów immunoglobulinowych

3.3.5. Jednoczesne wytwarzanie IgM i IgD

3.3.6. Zmiana klas syntezowanych przeciwciał

3.4. Przeciwciała monoklonalne 3.4.1. Otrzymywanie przeciwciał monoklonalnych

3.4.2. Mianownictwo przeciwciał monoklonalnych

3.4.3. Modyfikowane przeciwciała monoklonalne i ich pochodne 3.4.3.1. Pochodne PM o zmniejszonej masie cząsteczkowej

3.4.3.2. Immunokoniugaty zawierające przeciwciała monoklonalne 3.4.3.2.1. Koniugaty PM z radioizotopami

3.4.3.2.2. Immunotoksyny

3.4.3.2.3. Koniugaty PM z lekami

3.4.3.2.4. Immunocytokiny

3.4.3.2.5. Inne koniugaty oraz warianty PM

3.4.3.3. Pochodne przeciwciał zawierające fragment Fc

3.4.3.4. PM i ich pochodne o podwójnej swoistości

3.4.4. Terapeutyczne zastosowanie przeciwciał monoklonalnych i ich pochodnych

3.4.5. Inne zastosowania przeciwciał monoklonalnych

Literatura polecana

4. RECEPTORY LIMFOCYTÓW T WIĄŻĄCE ANTYGEN I GŁÓWNY UKŁAD ZGODNOŚCI TKANKOWEJ (Marek Jakóbisiak, Marcin Makowski, Rafał Płoski)

4.1. Budowa receptorów limfocytów t wiążących antygen

4.2. Geny dla receptorów limfocytów T wiążących antygen

4.3. Źródła różnorodności receptorów limfocytów T wiążących antygen

4.4. Główny układ zgodności tkankowej 4.4.1. Budowa cząsteczek MHC klasy I

4.4.2. Budowa cząsteczek MHC klasy II

4.4.3. Struktura genów i synteza cząsteczek MHC

4.4.4. Główny układ zgodności tkankowej myszy

4.4.5. Szczepy wsobne

4.4.6. Główny układ zgodności tkankowej człowieka

4.4.7. Niezrównoważenie sprzężeń

4.4.8. Powiązania między układem HLA i występowaniem określonych chorób

4.4.9. Funkcja głównego układu zgodności tkankowej

4.4.10. Nadrodzina genów cząsteczek immunoglobulinopodobnych

4.5. Metody i znaczenie identyfikacji HLA

4.6. Słabe antygeny zgodności tkankowej Literatura polecana

5. PREZENTACJA ANTYGENÓW LIMFOCYTOM (Marek Jakóbisiak, Jakub Gołąb)

5.1. Prezentacja antygenów z udziałem cząsteczek MHC klasy I

5.2. Prezentacja antygenów z udziałem cząsteczek MHC klasy II

5.3. Prezentacja antygenów przez cząsteczki CD1

5.4. Komórki prezentujące antygen 5.4.1. Komórki dendrytyczne 5.4.1.1. Komórki dendrytyczne narządów nielimfatycznych

5.4.1.2. Komórki dendrytyczne narządów limfatycznych

5.4.2. Limfocyty B

5.4.3. Makrofagi

5.4.4. Inne komórki prezentujące antygen

5.5. Cząsteczki sygnałowe i adhezyjne biorące udział w procesie prezentacji

5.6. Prezentacja antygenów w grudce limfatycznej 5.6.1. Aktywacja limfocytów B 5.6.1.1. Grudkowe komórki dendrytyczne (FDC)

5.6.1.2. Powstawanie ośrodków rozmnażania w grudkach 5.6.1.2.1. Dojrzewanie powinowactwa

5.7. Mitogeny i superantygeny 5.7.1. Mitogeny

5.7.2. Superantygeny

Literatura polecana

6. AKTYWACJA LIMFOCYTÓW (Radosław Zagożdżon)

6.1. Aktywacja limfocytów T 6.1.1. Rozpoznanie antygenu przez TCR

6.1.2. Synapsa immunologiczna

6.1.3. Sygnał aktywujący limfocyt T 6.1.3.1. Wczesny etap przekazania sygnału z TCR i rola białek adaptorowych

6.1.3.2. Wewnątrzkomórkowe szlaki przekazania sygnału do aktywacji 6.1.3.2.1. Szlaki związane z metabolizmem fosfatydyloinozytolu

6.1.3.2.2. GTPazy i kaskady kinaz MAP

6.1.3.3. Zmiana fenotypu limfocytu T w wyniku aktywacji

6.1.4. Cząsteczki powierzchniowe wpływające na proces aktywacji limfocytów T 6.1.4.1. Cząsteczki kostymulujące

6.1.4.2. Cząsteczki hamujące

6.1.5. Anergia, wyczerpanie i apoptoza limfocytów T

6.2. Aktywacja limfocytów B 6.2.1. Sygnał aktywujący limfocyt B

6.2.2. Cząsteczki powierzchniowe wpływające na proces aktywacji limfocytów B

Literatura polecana

7. DOJRZEWANIE LIMFOCYTÓW (Jakub Gołąb)

7.1. Dojrzewanie limfocytów T 7.1.1. Wczesna faza dojrzewania tymocytów 7.1.1.1. Selekcja β

7.1.2. Późna faza dojrzewania tymocytów 7.1.2.1. Selekcja pozytywna i negatywna 7.1.2.1.1. Restrykcja MHC

7.1.2.1.2. Komórki uczestniczące w selekcji tymocytów

7.1.2.1.3. Mechanizmy selekcji w grasicy

7.1.2.1.4. Antygeny uczestniczące w selekcji pozytywnej i negatywnej

7.1.2.1.5. Powstawanie limfocytów T regulatorowych

7.2. Powstawanie limfocytów Tγδ

7.3. Dojrzewanie limfocytów B 7.3.1. Etapy rozwoju limfocytów B 7.3.1.1. Limfocyty pre-pro-B

7.3.1.2. Limfocyty pro-B

7.3.1.3. Limfocyty pre-B 7.3.1.3.1. Selekcja pozytywna i negatywna niedojrzałych limfocytów B 7.3.1.3.1.1. Selekcja pozytywna

7.3.1.3.1.2. Selekcja negatywna

7.3.1.4. Niedojrzałe limfocyty B

7.3.1.5. Dojrzałe limfocyty B

Literatura polecana

8. KRĄŻENIE LIMFOCYTÓW (Jakub Gołąb)

8.1. Etapy przechodzenia limfocytów przez ścianę naczynia 8.1.1. Etap I: toczenie się 8.1.1.1. Selektyny i ich ligandy

8.1.2. Etap II: aktywacja

8.1.3. Etap III: ścisła adhezja 8.1.3.1. Cząsteczki immunoglobulinopodobne uczestniczące w ścisłej adhezji

8.1.4. Etap IV: diapedeza

8.2. Regulacja krążenia limfocytów 8.2.1. Przepływ limfy i losy antygenów w węzłach limfatycznych

8.2.2. Krążenie limfocytów dziewiczych

8.2.3. Krążenie limfocytów efektorowych i limfocytów pamięci

8.3. Regulacja migracji innych leukocytów Literatura polecana

9. POPULACJE I SUBPOPULACJE LIMFOCYTÓW (Marek Jakóbisiak, Witold Lasek)

9.1. Limfocyty B 9.1.1. Limfocyty B regulatorowe

9.2. Limfocyty T 9.2.1. Subpopulacje limfocytów T pomocniczych

9.2.2. Subpopulacje limfocytów T regulatorowych

9.2.3. Subpopulacje limfocytów cytotoksycznych

9.3. Limfocyty T niekonwencjonalne 9.3.1. Limfocyty T mające TCRγδ

9.3.2. Limfocyty MAIT

9.3.3. Limfocyty NKT

9.4. Nieswoiste komórki limfoidalne

9.5. Komórki VETO

9.6. Komórki NK 9.6.1. Receptory komórek NK i sposób rozpoznawania komórek docelowych 9.6.1.1. Receptory z nadrodziny cząsteczek immunoglobulinopodobnych

9.6.1.2. Receptory lektynowe

9.6.1.3. Inne receptory i koreceptory komórek NK

9.6.2. Aktywacja komórek NK i mechanizm zabijania komórek docelowych

9.6.3. Fizjologiczna rola komórek NK

9.6.4. Wykorzystanie komórek NK w leczeniu nowotworów

9.6.5. Cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał (ADCC)

Literatura polecana

10. MECHANIZMY CYTOTOKSYCZNOŚCI LIMFOCYTÓW (Witold Lasek, Jacek Malejczyk)

10.1. Wstępne etapy reakcji cytotoksycznej

10.2. Reakcja cytotoksyczna zależna od ziaren litycznych 10.2.1. Budowa ziaren litycznych 10.2.1.1. Perforyna

10.2.1.2. Granzymy

10.2.1.3. Granulizyna

10.2.2. Mechanizmy zabezpieczające komórki efektorowe przed działaniem własnych czynników cytotoksycznych

10.3. Genetyczne defekty związane z biogenezą i egzocytozą ziaren litycznych

10.4. Przebieg reakcji cytotoksycznej zależnej od receptorów dla cząsteczek nadrodziny TNF

10.5. Apoptoza jako mechanizm efektorowy cytotoksyczności komórkowej Literatura polecana

11. CYTOKINY (Jakub Gołąb, Marek Jakóbisiak, Małgorzata Firczuk)

11.1. Podstawowe właściwości cytokin

11.2. Receptory dla cytokin 11.2.1. Budowa receptorów dla cytokin

11.2.2. Przekazanie sygnału z receptorów dla cytokin

11.3. Interleukiny 11.3.1. Rodzina interleukiny 1 11.3.1.1. Receptory dla interleukiny 1

11.3.1.2. Właściwości biologiczne interleukiny 1

11.3.2. Interleukina 2 11.3.2.1. Receptory dla interleukiny 2

11.3.2.2. Właściwości interleukiny 2

11.3.2.3. Zastosowania kliniczne

11.3.3. Interleukina 3

11.3.4. Interleukina 4

11.3.5. Interleukina 5

11.3.6. Interleukina 6 11.3.6.1. Reakcja ostrej fazy

11.3.7. Interleukina 7

11.3.8. Interleukina 8

11.3.9. Interleukina 9

11.3.10. Interleukina 10

11.3.11. Interleukina 11

11.3.12. Interleukina 12

11.3.13. Interleukina 13

11.3.14. Interleukina 14

11.3.15. Interleukina 15

11.3.16. Interleukina 16

11.3.17. Interleukina 17

11.3.18. Interleukina 18

11.3.19. Interleukina 19

11.3.20. Interleukina 20

11.3.21. Interleukina 21

11.3.22. Interleukina 22

11.3.23. Interleukina 23

11.3.24. Interleukina 24

11.3.25. Interleukina 25

11.3.26. Interleukina 26

11.3.27. Interleukina 27

11.3.28. Interleukina 28

11.3.29. Interleukina 29

11.3.30. Interleukina 30

11.3.31. Interleukina 31

11.3.32. Interleukina 32

11.3.33. Interleukina 33

11.3.34. Interleukina 34

11.3.35. Interleukina 35

11.3.36. Interleukiny 36, 37 i 38

11.3.37. Interleukina 39

11.4. Interferony 11.4.1. Rodzaje interferonów

11.4.2. Powstawanie interferonów

11.4.3. Receptory dla interferonów

11.4.4. Działanie przeciwwirusowe

11.4.5. Wpływ na układ odpornościowy

11.4.6. Wpływ na proliferację i różnicowanie komórek

11.4.7. Zastosowania terapeutyczne

11.5. Chemokiny 11.5.1. Budowa i podział chemokin i ich receptorów

11.5.2. Funkcje chemokin 11.5.2.1. Wpływ chemokin na ukierunkowaną migrację komórek

11.5.2.2. Wpływ chemokin na procesy dojrzewania leukocytów

11.5.2.3. Wpływ chemokin na aktywację komórek

11.5.2.4. Funkcje chemokin niezwiązane z układem odpornościowym

11.5.3. Mechanizmy regulujące działanie chemokin

11.5.4. Chemokiny i ich receptory jako cele terapeutyczne

11.6. Nadrodzina cząsteczek czynnika martwicy nowotworu 11.6.1. TNF-α i limfotoksyny 11.6.1.1. Synteza i budowa

11.6.1.2. Receptory dla TNF-α i limfotoksyn 11.6.1.2.1. Sygnały przekazywane przez receptory dla TNF-α

11.6.1.3. Wpływ TNF-α na układ odpornościowy

11.6.1.4. Działanie przeciwnowotworowe

11.6.1.5. Próby zastosowań klinicznych 11.6.1.5.1. Zastosowanie inhibitorów TNF-α w klinice

11.6.1.6. Właściwości biologiczne limfotoksyny

11.6.2. FASL (CD178, APO-1L)

11.6.3. TRAIL

11.7. Inne cytokiny Literatura polecana

12. REGULACJA ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ, PAMIĘĆ IMMUNOLOGICZNA (Marek Jakóbisiak)

12.1. Kooperacja komórek w odpowiedzi immunologicznej 12.1.1. Odpowiedź typu humoralnego

12.1.2. Odpowiedź typu komórkowego

12.2. Udział limfocytów t w regulacji odpowiedzi immunologicznej

12.3. Antyimmunoglobuliny i regulacja idiotypowa 12.3.1. Czynniki reumatoidalne

12.3.2. Przeciwciała antyidiotypowe

12.4. Udział receptorów dla fragmentu fc przeciwciał w regulacji ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

12.5. Udział czynników wiążących immunoglobuliny w regulacji odpowiedzi immunologicznej

12.6. Pamięć immunologiczna 12.6.1. Limfocyty B pamięci

12.6.2. Limfocyty T pamięci

12.6.3. Pamięć immunologiczna innych komórek

Literatura polecana

13. UKŁAD DOPEŁNIACZA (Marek Jakóbisiak)

13.1. Klasyczna droga aktywacji dopełniacza

13.2. Alternatywna droga aktywacji dopełniacza

13.3. Lektynowa droga aktywacji dopełniacza

13.4. Kompleks atakujący błonę

13.5. Receptory dla składników dopełniacza

13.6. Inne właściwości dopełniacza

13.7. Regulacja układu dopełniacza 13.7.1. Błonowe czynniki regulujące aktywność dopełniacza

13.7.2. Osoczowe czynniki regulujące aktywność dopełniacza

Literatura polecana

14. ODPORNOŚĆ NIESWOISTA (Jakub Gołąb, Marek Jakóbisiak)

14.1. Rozpoznawanie drobnoustrojów przez nieswoiste mechanizmy odporności 14.1.1. Cząsteczki rozpoznające wzorce (PRM) 14.1.1.1. Wydzielane PRM

14.1.1.2. Powierzchniowe PRM 14.1.1.2.1. Powierzchniowe PRM uczestniczące w fagocytozie

14.1.1.2.2. Aktywujące receptory z grupy PRR

14.1.1.2.3. Udział receptorów TLR w indukcji odpowiedzi immunologicznej

14.1.1.3. Wewnątrzkomórkowe PRR 14.1.1.3.1. Wewnątrzkomórkowe receptory TLR

14.1.1.3.2. Receptory NOD-podobne

14.1.1.3.3. Wewnątrzkomórkowe receptory dla kwasów nukleinowych

14.2. Funkcja makrofagów i granulocytów 14.2.1. Powstawanie

14.2.2. Regulacja migracji komórek żernych

14.2.3. Aktywacja

14.3. Kooperacja między odpowiedzią nieswoistą a swoistą

14.4. Fagocytoza i mechanizmy cytotoksyczności komórek żernych 14.4.1. Receptory uczestniczące w fagocytozie 14.4.1.1. Receptory dla fragmentu Fc przeciwciał 14.4.1.1.1. Receptory dla fragmentu Fc przeciwciał klasy IgG

14.4.1.1.2. Inne receptory dla fragmentu Fc przeciwciał

14.4.1.2. Receptory dla składników dopełniacza

14.5. Mechanizmy zabijania drobnoustrojów przez komórki żerne i inne komórki 14.5.1. Mechanizmy tlenowe

14.5.2. Mechanizmy pozatlenowe i czynniki w nich uczestniczące 14.5.2.1. Defensyny

14.5.2.2. Czynnik bakteriobójczy zwiększający przepuszczalność (BPI)

14.5.2.3. Katepsyna G

14.5.2.4. Lizozym

14.5.2.5. Inne czynniki

14.5.3. Efekt cytotoksyczny wobec komórek ssaków 14.5.3.1. Cytokiny i inne czynniki uwalniane przez makrofagi

Literatura polecana

15. ODPORNOŚĆ W BŁONACH ŚLUZOWYCH I SKÓRZE (Witold Lasek, Dominika Nowis)

15.1. Mechanizmy obronne w błonach śluzowych 15.1.1. Obrona błony śluzowej układu pokarmowego 15.1.1.1. Mechanizmy i bariery obrony nieswoistej

15.1.1.2. Mechanizmy swoiste obrony błony śluzowej układu pokarmowego 15.1.1.2.1. Miejsca indukcji odpowiedzi immunologicznej

15.1.1.2.2. Miejsca fazy efektorowej odpowiedzi immunologicznej w błonach śluzowych

15.1.1.2.3. Obronna rola IgA w układzie pokarmowym 15.1.1.2.3.1. Mechanizmy regulujące powstawanie komórek plazmatycznych wytwarzających IgA

15.1.1.2.3.2. Mechanizm wydzielania IgA do światła jelita

15.1.1.2.3.3. Charakterystyka SIgA

15.1.1.2.4. Limfocyty śródnabłonkowe przewodu pokarmowego

15.1.1.2.5. Homeostaza immunologiczna w układzie pokarmowym 15.1.1.2.5.1. Tolerancja pokarmowa

15.1.1.2.5.2. Rola prawidłowej mikroflory przewodu pokarmowego w odporności błon śluzowych

15.1.2. Rola wątroby w mechanizmach odporności w obrębie błon śluzowych

15.1.3. Tkanka limfatyczna i mechanizmy odporności w obrębie układu oddechowego 15.1.3.1. Mechanizmy odporności nieswoistej w układzie oddechowym

15.1.3.2. Specyfika NALT i BALT

15.1.4. Mechanizmy obronne w błonie śluzowej układu rozrodczego

15.2. Układ odpornościowy skóry 15.2.1. Komórki układu odpornościowego skóry 15.2.1.1. Keratynocyty

15.2.1.2. Komórki Langerhansa – naskórkowe makrofagi

15.2.1.3. Komórki dendrytyczne skóry

15.2.1.4. Nieswoiste komórki limfoidalne (ILC)

15.2.1.5. Limfocyty T

15.2.2. Wpływ promieniowania UV na układ odpornościowy skóry

Literatura polecana

16. IMMUNOLOGIA CIĄŻY (Jakub Gołąb)

16.1. Wczesne etapy ciąży

16.2. Odpowiedź immunologiczna w doczesnej 16.2.1. Rola komórek NK w doczesnej

16.2.2. Makrofagi w doczesnej

16.2.3. Rola limfocytów w ciąży

16.3. Immunologiczne przyczyny niepłodności

16.4. Odporność bierna przekazywana przez łożysko i z mlekiem matki Literatura polecana

17. PSYCHONEUROIMMUNOLOGIA (Tomasz Stokłosa)

17.1. Komunikacja układu odpornościowego i układu nerwowego 17.1.1. Unerwienie narządów limfatycznych – wpływ neuroprzekaźników na komórki układu odpornościowego

17.1.2. Rola układu odpornościowego w odczuwaniu bólu

17.2. Interakcje układu odpornościowego z układem endokrynowym 17.2.1. Rola hormonów w układzie odpornościowym

17.2.2. Oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa (HPA – hypothalamic-pituitary-adrenal axis)

17.3. Działanie komórek i mediatorów układu odpornościowego w ośrodkowym układzie nerwowym – wzajemne interakcje 17.3.1. Działanie cytokin w mózgu

17.3.2. Pirogenne działanie cytokin

17.3.3. Prezentacja antygenów w ośrodkowym układzie nerwowym w kontekście bariery krew–mózg

17.4. Stres i jego wpływ na odporność Literatura polecana

18. ODPORNOŚĆ PRZECIWZAKAŹNA. SZCZEPIONKI (Tomasz Stokłosa, Jakub Gołąb, Dominika Nowis, Wojciech Feleszko)

18.1. Odporność przeciwwirusowa 18.1.1. Unikanie odpowiedzi immunologicznej przez wirusy 18.1.1.1. Zakażanie komórek docelowych i rozwój infekcji

18.1.1.2. Mechanizmy zabezpieczające przed rozpoznaniem wirusa wewnątrz komórki docelowej

18.2. Odporność przeciwbakteryjna 18.2.1. Odpowiedź przeciw bakteriom zewnątrzkomórkowym 18.2.1.1. Ostra, nieswoista reakcja zapalna

18.2.1.2. Przebieg odpowiedzi swoistej w zakażeniach bakteriami zewnątrzkomórkowymi

18.2.2. Odporność przeciw bakteriom wewnątrzkomórkowym 18.2.2.1. Przebieg odpowiedzi przeciw bakteriom wewnątrzkomórkowym 18.2.2.1.1. Rola limfocytów w zakażeniach bakteriami wewnątrzkomórkowymi

18.2.3. Unikanie odpowiedzi immunologicznej przez bakterie

18.3. Odporność przeciwgrzybicza

18.4. Odporność przeciwpasożytnicza

18.5. Szczepionki 18.5.1. Szczepienie jako procedura immunologiczna

18.5.2. Szczepienia – wskazania indywidualne i populacyjne

18.5.3. Aktywność immunologiczna szczepienia

18.5.4. Typy szczepionek 18.5.4.1. Szczepionki żywe atenuowane

18.5.4.2. Szczepionki zawierające zabite drobnoustroje

18.5.4.3. Szczepionki podjednostkowe 18.5.4.3.1. Szczepionki skoniugowane

18.5.4.4. Szczepionki rekombinowane

18.5.4.5. Szczepienia śluzówkowe

18.5.4.6. Szczepienia bezigłowe

18.5.5. Uodpornienie bierne

18.5.6. Adiuwanty

18.5.7. Bezpieczeństwo szczepionek

18.5.8. Skuteczność szczepionek 18.5.8.1. Ograniczenia szczepień ochronnych

18.5.8.2. Mity o szczepieniach

18.5.9. Nowe kierunki badań nad szczepionkami

18.5.10. Nieswoiste metody aktywacji układu odpornościowego

Literatura polecana

19. NADWRAŻLIWOŚĆ (Witold Lasek)

19.1. Nadwrażliwość typu I 19.1.1. Czynniki warunkujące wystąpienie alergii 19.1.1.1. Wpływ czynników genetycznych

19.1.1.2. Wpływ czynników środowiskowych 19.1.1.2.1. Czynniki infekcyjne

19.1.1.2.2. Czynniki toksyczne, zanieczyszczenia środowiskowe i inne

19.1.1.2.3. Ekspozycja na alergen

19.1.1.2.4. Znaczenie pokarmu naturalnego w diecie niemowlęcia

19.1.2. Alergeny 19.1.2.1. Standaryzacja alergenów

19.1.2.2. Struktura alergenów 19.1.2.2.1. Alergeny białkowe (wielkocząsteczkowe)

19.1.2.2.2. Alergeny małocząsteczkowe o charakterze haptenów

19.1.2.3. Sezonowość występowania alergii wziewnych

19.1.3. Mechanizmy reakcji alergicznych 19.1.3.1. Rola limfocytów Th2

19.1.3.2. Udział IgE w reakcjach alergicznych 19.1.3.2.1. Charakterystyka IgE

19.1.3.2.2. Receptory dla IgE

19.1.3.2.3. Regulacja wytwarzania IgE

19.1.3.3. Udział komórek tucznych i bazofilów w reakcjach nadwrażliwości typu I 19.1.3.3.1. Mechanizm aktywacji komórek tucznych i bazofilów

19.1.3.3.2. Mediatory i czynniki wytwarzane przez komórki tuczne i bazofile 19.1.3.3.2.1. Mediatory preformowane

19.1.3.3.2.2. Mediatory generowane

19.1.3.3.2.3. Cytokiny

19.1.3.4. Udział eozynofilów 19.1.3.4.1. Aktywność wydzielnicza eozynofilów

19.1.3.4.2. Rola eozynofilów w zakażeniach pasożytniczych

19.1.3.4.3. Udział eozynofilów w procesach alergicznych

19.1.4. Przebieg odpowiedzi immunologicznej na alergen 19.1.4.1. Reakcja natychmiastowa (anafilaktyczna)

19.1.4.2. Reakcja późna (late-phase reaction – LPR)

19.1.5. Immunoterapia alergenem (odczulanie) 19.1.5.1. Mechanizmy warunkujące efekt leczniczy immunoterapii SCIT

19.1.5.2. Inne warianty immunoterapii alergenem

19.1.6. Immunoterapia nieswoista – blokowanie mechanizmów alergii 19.1.6.1. Modulacja funkcji limfocytów T

19.1.6.2. Blokowanie IgE

19.1.6.3. Blokowanie funkcji eozynofilów

19.2. Nadwrażliwość typu II – reakcje cytotoksyczne 19.2.1. Reakcje potransfuzyjne

19.2.2. Konflikt serologiczny matczyno-płodowy

19.2.3. Cytopenie polekowe

19.3. Nadwrażliwość typu III – reakcje z udziałem kompleksów immunologicznych 19.3.1. Czynniki wpływające na odkładanie się kompleksów immunologicznych w tkankach

19.3.2. Przykłady reakcji patologicznych

19.4. Nadwrażliwość typu IV – reakcje z dominacją odpowiedzi typu komórkowego 19.4.1. Formy nadwrażliwości typu późnego

19.4.2. Alergiczny wyprysk kontaktowy (alergiczne kontaktowe zapalenie skóry)

Literatura polecana

20. ZJAWISKA AUTOIMMUNIZACYJNE (Dominika Nowis, Anna Wańkowicz-Kalińska, Magdalena Winiarska)

20.1. Choroby autoimmunizacyjne człowieka 20.1.1. Podział ze względu na umiejscowienie autoantygenu

20.1.2. Podział ze względu na mechanizmy efektorowe

20.2. Mechanizmy zapewniające tolerancję na własne antygeny 20.2.1. Indukcja tolerancji centralnej 20.2.1.1. Zaburzenia mechanizmów tolerancji centralnej

20.2.2. Tolerancja obwodowa 20.2.2.1. Delecja klonalna

20.2.2.2. Sekwestracja antygenu

20.2.2.3. Anergia limfocytów

20.2.2.4. Tolerogenne komórki obwodowych narządów limfatycznych

20.2.2.5. Aktywna supresja – limfocyty regulatorowe

20.2.2.6. Zaburzenia mechanizmów tolerancji obwodowej

20.3. Czynniki prowadzące do zaburzenia autotolerancji 20.3.1. Czynniki endogenne 20.3.1.1. Czynniki genetyczne 20.3.1.1.1. Geny kodujące cząsteczki MHC

20.3.1.1.2. Geny kodujące cytokiny

20.3.1.1.3. Geny kodujące białka układu dopełniacza

20.3.1.2. Płeć

20.3.2. Czynniki egzogenne 20.3.2.1. Infekcje wirusowe, bakteryjne, pasożytnicze 20.3.2.1.1. Mimikra molekularna

20.3.2.1.2. Indukcja zapalenia i aktywacja komórek prezentujących antygen 20.3.2.1.2.1. Synteza cytokin

20.3.2.1.2.2. Autoimmunizacja w następstwie niszczenia tkanek

20.3.2.1.3. Rozprzestrzenianie się epitopów

20.3.2.1.4. Poliklonalna aktywacja limfocytów T i B przez superantygeny

20.3.2.2. Urazy

20.3.2.3. Bakteryjna flora jelitowa i dieta

20.3.2.4. Inne elementy środowiska zewnętrznego – czynniki chemiczne i fizyczne

20.4. Perspektywy terapii chorób autoimmunizacyjnych 20.4.1. Terapia antygenowo swoista

20.4.2. Terapia antygenowo nieswoista 20.4.2.1. Nowe cele antygenowo nieswoistej terapii chorób autoimmunizacyjnych

Literatura polecana

21. NIEDOBORY ODPORNOŚCI (Eliza Głodkowska-Mrówka, Tomasz Stokłosa)

21.1. Pierwotne niedobory odporności 21.1.1. Wybrane elementy diagnostyki pierwotnych niedoborów odporności 21.1.1.1. Badania odpowiedzi humoralnej

21.1.1.2. Badania odpowiedzi komórkowej

21.1.1.3. Badania układu dopełniacza

21.1.1.4. Wysokoprzepustowe badania genetyczne

21.1.2. Niedobory odporności z przewagą zaburzeń wytwarzania przeciwciał 21.1.2.1. Agammaglobulinemia sprzężona z chromosomem X (Brutona)

21.1.2.2. Agammaglobulinemia dziedziczona autosomalnie recesywnie

21.1.2.3. Pospolity zmienny niedobór odporności oraz izolowany niedobór IgA

21.1.2.4. Niedobór odporności związany ze zwiększonym stężeniem IgM (zespół hiper-IgM)

21.1.2.5. Niedobory podklas IgG

21.1.2.6. Niedobór odporności ze zwiększonym stężeniem IgE (zespół Joba, zespół hiper-IgE)

21.1.3. Niedobory odporności z przewagą zaburzeń czynności limfocytów T 21.1.3.1. Zespół delecji 22q11.2 (zespół DiGeorge’a)

21.1.3.2. Selektywny niedobór limfocytów T ze zmniejszoną aktywnością fosforylazy nukleozydów purynowych

21.1.3.3. Niedobór odporności z brakiem limfocytów T CD8+

21.1.4. Niedobory odporności o charakterze mieszanym (z upośledzeniem odpowiedzi typu komórkowego i humoralnego) 21.1.4.1. Zespół Wiskotta–Aldricha

21.1.4.2. Ciężkie złożone niedobory odporności (severe combined immunodeficiency – SCID) 21.1.4.2.1. SCID T(–) B(+) NK(–)

21.1.4.2.2. SCID T(–) B(+) NK(+)

21.1.4.2.3. SCID T(–) B(–) NK (+)

21.1.4.2.4. SCID T(–) B(–) NK(–)

21.1.4.2.5. Inne postacie SCID

21.1.4.2.6. Terapia SCID 21.1.4.2.6.1. Terapia genowa

21.1.4.3. Niedobory odporności związane z zaburzeniami ekspresji cząsteczek MHC 21.1.4.3.1. Niedobór odporności związany z brakiem cząsteczek MHC klasy II (zespół „nagich” limfocytów)

21.1.4.3.2. Niedobór odporności związany z brakiem cząsteczek MHC klasy I

21.1.4.4. Niedobory odporności związane z zaburzeniami mechanizmów naprawy DNA 21.1.4.4.1. Ataksja teleangiektazja

21.1.4.4.2. Zespół ATLD (ataxia-teleangiectasia like disease)

21.1.4.4.3. Zespół Nijmegen

21.1.5. Niedobory odporności związane z zaburzeniami regulacji aktywności odpowiedzi immunologicznej

21.1.6. Niedobory odporności związane z zaburzeniami czynności komórek żernych 21.1.6.1. Wrodzone neutropenie 21.1.6.1.1. Cykliczna neutropenia i ciężka wrodzona neutropenia

21.1.6.1.2. Zespół WHIM

21.1.6.1.3. Zespół Shwachmana–Diamonda

21.1.6.2. Przewlekła choroba ziarniniakowa

21.1.6.3. Zespół Chediaka–Higashiego

21.1.6.4. Niedobory cząsteczek adhezyjnych

21.1.6.5. Niedobory związane ze szlakiem interleukiny 12 i IFN-γ

21.1.7. Niedobory składników dopełniacza

21.2. Wtórne niedobory odporności 21.2.1. Zakażenie HIV i zespół nabytego niedoboru odporności (AIDS) 21.2.1.1. Budowa wirusa

21.2.1.2. Cykl życiowy wirusa

21.2.1.3. Odpowiedź immunologiczna przeciw HIV

21.2.1.4. Terapia i profilaktyka AIDS

21.2.2. Inne nabyte niedobory odporności 21.2.2.1. Niedożywienie

21.2.2.2. Choroby przewlekłe i metaboliczne

21.2.2.3. Czynniki jatrogenne

21.2.2.4. Niedobory odporności spowodowane przez autoprzeciwciała przeciwko cytokinom

21.2.2.5. Inne przyczyny nabytych niedoborów odporności

Literatura polecana

22. IMMUNOHEMATOLOGIA (Jacek Bil, Magdalena Winiarska)

22.1. Układy grupowe krwinek czerwonych 22.1.1. Układ grupowy ABO 22.1.1.1. Antygeny układu ABO

22.1.1.2. Przeciwciała układu ABO

22.1.2. Układ grupowy Rh

22.1.3. Nabyte odmiany antygenów grupowych krwi

22.2. Immunizacja antygenami grupowymi krwi 22.2.1. Powikłania potransfuzyjne

22.2.2. Konflikt serologiczny matczyno-płodowy (choroba hemolityczna płodu i noworodka) 22.2.2.1. Konflikt serologiczny w układzie Rh

22.2.2.2. Konflikt serologiczny w układzie ABO

22.2.2.3. Konflikt serologiczny w pozostałych układach

22.2.2.4. Profilaktyka choroby hemolitycznej płodu i noworodka

22.3. Niedokrwistości autoimmunohemolityczne

22.4. Leki biologiczne stymulujące układ krwiotwÓrCzy

22.5. Podstawowe techniki immunohematologiczne 22.5.1. Test aglutynacji 22.5.1.1. Wykrywanie przeciwciał w klasie IgM (kompletnych aglutynin)

22.5.1.2. Wykrywanie przeciwciał w klasie IgG (niekompletnych aglutynin) 22.5.1.2.1. Test antyglobulinowy 22.5.1.2.1.1. Bezpośredni test antyglobulinowy (BTA)

22.5.1.2.1.2. Pośredni test antyglobulinowy (PTA)

22.5.1.3. Próba zgodności

22.5.2. Inne badania stosowane w immunohematologii

Literatura polecana

23. IMMUNOLOGIA TRANSPLANTACYJNA (Piotr Trzonkowski, Grzegorz Władysław Basak, Tomasz Stokłosa, Zbigniew Gaciong)

23.1. Odpowiedź układu odpornościowego na przeszczep 23.1.1. Indukcja odpowiedzi na przeszczep alogeniczny 23.1.1.1. Prezentacja antygenu w czasie odpowiedzi na przeszczep alogeniczny

23.1.1.2. Udział odpowiedzi nieswoistej w indukcji odpowiedzi na przeszczep

23.1.2. Faza efektorowa odpowiedzi na przeszczep alogeniczny 23.1.2.1. Nadostre odrzucanie przeszczepu alogenicznego

23.1.2.2. Ostre odrzucanie przeszczepu alogenicznego

23.1.2.3. Przewlekłe odrzucanie przeszczepu alogenicznego

23.2. Czynniki immunologiczne wpływające na losy przeszczepionego narządu 23.2.1. Dobór w zakresie HLA (zgodność tkankowa)

23.2.2. Przeszczepy niezgodne pod względem grup krwi ABO

23.2.3. Uczulenie antygenami HLA

23.3. Przeszczepianie komórek krwiotwórczych 23.3.1. Poszukiwanie i dobór dawcy

23.3.2. Kondycjonowanie

23.3.3. Przeszczepienie i regeneracja

23.3.4. Odrzucenie przeszczepu komórek krwiotwórczych

23.3.5. Zaburzenia odporności po transplantacji

23.3.6. Choroba przeszczep przeciwko gospodarzowi 23.3.6.1. Przebieg GvHD

23.3.7. Reakcja przeszczep przeciwko białaczce/nowotworowi (GvL/GvT)

23.4. Tolerancja transplantacyjna

23.5. Immunosupresja 23.5.1. Monitorowanie skuteczności terapii immunosupresyjnej – biomarkery

23.5.2. Leki 23.5.2.1. Glikokortykosteroidy

23.5.2.2. Inhibitory drobnocząsteczkowe 23.5.2.2.1. Inhibitory kalcyneuryny (CNI)

23.5.2.2.2. Inhibitory kinazy mTOR

23.5.2.2.3. Inhibitory syntezy DNA

23.5.3. Przeciwciała i białka fuzyjne

23.5.4. Immunoterapia komórkowa

23.6. Przeszczepy ksenogeniczne Literatura polecana

24. IMMUNOLOGIA NOWOTWORÓW (Marek Jakóbisiak, Witold Lasek)

24.1. ANTYGENY ZWIĄZANE Z NOWOTWOREM 24.1.1. Swoistość antygenów związanych z nowotworem

24.1.2. Heterogenność antygenów związanych z nowotworem

24.1.3. Ekspresja cząsteczek MHC na komórkach nowotworowych

24.2. Odpowiedź immunologiczna przeciw komórkom nowotworowym

24.3. Mechanizmy immunologiczne ułatwiające rozwój nowotworu

24.4. Immunoterapia nowotworów 24.4.1. Formy immunoterapii nowotworów człowieka 24.4.1.1. Metody immunoterapii swoistej 24.4.1.1.1. Szczepionki przeciwnowotworowe

24.4.1.1.2. Terapia nowotworów przeciwciałami monoklonalnymi

24.4.1.1.3. Terapia adoptywna

24.4.1.2. Metody immunoterapii nieswoistej 24.4.1.2.1. Immunoterapia cytokinami

24.4.1.2.2. Inne preparaty stosowane w nieswoistej immunoterapii nowotworów

Literatura polecana

25. ZASTOSOWANIE IMMUNOLOGII W NOWOCZESNEJ DIAGNOSTYCE I BADANIACH NAUKOWYCH. WYBRANE METODY BADANIA UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO (Tomasz Stokłosa, Justyna Chlebowska-Tuz, Małgorzata Firczuk, Eliza Głodkowska-Mrówka, Angelika Muchowicz, Dominika Nowis, Małgorzata Wachowska, Magdalena Winiarska)

25.1. Testy immunoenzymatyczne 25.1.1. Metody znakowania przeciwciał i detekcji reakcji antygen–przeciwciało

25.1.2. Warianty testu ELISA

25.1.3. Wykonanie testu ELISA

25.2. Immunohistochemia

25.3. Western blotting

25.4. Cytometria przepływowa

25.5. Modele zwierzęce w badaniach naukowych

25.6. Wybrane metody badania komórek układu odpornościowego Literatura polecana

PRZYPISY

WSTĘP I DEFINICJE PODSTAWOWE

Marek Jakóbisiak

Układ odpornościowy zwany jest również układem immunologicznym. Nadaje on kręgowcom zdolność do odróżnienia „swego” od obcego i do odpowiedzi immunologicznej, dzięki której zwalcza infekcje wirusowe, bakteryjne i pierwotniakowe, odrzuca obce przeszczepy tkankowe, a także przeciwstawia się rozwijającym się w jego obrębie pasożytom i nowotworom.

Adiuwant w sensie immunologicznym to substancja wzmagająca odpowiedź na antygeny. Przykładem adiuwantu są związki glinu.

Antygeny są to substancje mające następujące właściwości: a) immunogenność, to znaczy zdolność do wywoływania przeciw sobie swoistej odpowiedzi immunologicznej, b) antygenowość, czyli zdolność do swoistego łączenia się z immunoglobulinami (zarówno wolnymi, jak i stanowiącymi receptory limfocytów B) i receptorami limfocytów T. Antygen mający tylko tę drugą właściwość nazywamy haptenem. Immunogenność zyskuje on dopiero po połączeniu z nośnikiem, którym może być np. cząsteczka białka.

Autoantygeny, czyli antygeny autologiczne, w przeciwieństwie do antygenów obcych, są naturalnymi składnikami organizmu.

Chemokiny to cytokiny oddziałujące chemotaktycznie na różne populacje leukocytów.

Cytokiny to substancje białkowe regulujące aktywację, proliferację, różnicowanie i przemieszczanie się komórek, mogące nawet indukować ich śmierć.

Cząsteczki (antygeny) głównego układu zgodności tkankowej są związane z komórkami i biorą udział w prezentacji antygenów limfocytom T oraz indukują po przeszczepieniu komórek lub tkanek odpowiedź biorcy prowadzącą do odrzucenia przeszczepu. Dlatego nazywa się je również antygenami transplantacyjnymi.

Determinanty antygenowe (epitopy) to fragmenty antygenu, które wiązane są przez przeciwciała lub receptory limfocytów T wiążące antygen. Na jednej cząsteczce antygenu może się znajdować wiele determinant antygenowych.

Immunoglobuliny patrz przeciwciała.

Interleukiny to cytokiny służące komunikowaniu się, wzajemnemu oddziaływaniu i kooperacji między komórkami układu odpornościowego.

Klon komórkowy obejmuje komórki powstałe z jednej komórki w następstwie jej proliferacji.

Komórka docelowa to komórka mająca odpowiedni antygen, która jest obiektem „ataku” swoistych przeciwciał lub komórek cytotoksycznych, albo komórka rozpoznawana przez jakąś substancję czynną.

Komórka efektorowa to komórka wytwarzająca przeciwciała lub wykazująca właściwości pomocnicze, regulatorowe/supresorowe, żerne lub cytotoksyczne.

Leukocyty to krwinki białe, czyli: granulocyty (neutrofile, eozynofile, bazofile), limfocyty, monocyty i plazmocyty.

Limfocyty B różnicują się w komórki uwalniające przeciwciała, warunkując odpowiedź typu humoralnego. Limfocyty B pochodzą u ssaków bezpośrednio ze szpiku.

Limfocyty T dojrzewają w grasicy i warunkują odpowiedź typu komórkowego, a także współdziałają z limfocytami B w odpowiedzi typu humoralnego.

Przeciwciała to glikoproteiny wytwarzane w limfocytach B i plazmocytach, które zdolne są do swoistego łączenia się z antygenem. Pojęcie przeciwciała uważa się za równoznaczne z pojęciem immunoglobuliny.

Swoistość (specyficzność) określa selektywne, czyli wybiórcze łączenie się przeciwciała lub receptora limfocytu T z określonym antygenem.

WYKAZ UŻYWANYCH SKRÓTÓW

Ab (antibody) – przeciwciało

AChR (acetylcholine receptor) – receptor dla acetylocholiny

ACTH (adrenocorticotrophic hormone) – hormon adrenokortykotropowy, kortykotropina

ADA (adenosine deaminase) – deaminaza adenozynowa

ADCC (antibody-dependent cell-mediated cytotoxicity) – cytotoksyczność komórkowa zależna od przeciwciał

ADEPT (antibody-directed enzyme prodrug therapy) – terapia prolekiem nakierowanym przez przeciwciało

AICD (activation-induced cell death) – śmierć komórki w wyniku aktywacji

AID (activation-induced citidine deaminase) – deaminaza cytydyny indukowana przez aktywację

AIDS (acquired immunodeficiency syndrome) – zespół nabytego niedoboru odporności

ALG (anti-lymphocyte globulin) – globulina antylimfocytarna

ALPS (autoimmune lymphoproliferative syndrome) – autoimmunizacyjny zespół limfoproliferacyjny

ANA (antinuclear antibodies) – przeciwciała przeciwjądrowe

APC (antigen presenting cell) – komórka prezentująca antygen

APL (altered peptide ligand) – zmieniony ligand peptydowy

APOBEC (apolipoprotein B mRNA editing enzyme) – enzym redagujący mRNA dla apolipoproteiny B

APRIL (a proliferation inducing ligand) – ligand indukujący proliferację

ARC (AIDS-related complex) – zespół związany z AIDS

ATG (anti-thymocyte globulin) – globulina antytymocytarna

ATL (adult T cell leukemia) – białaczka limfocytarna T ludzi dorosłych

BAFF (B cell activating factor belonging to the TNF family) – czynnik aktywujący limfocyty B należący do rodziny TNF

BALT (bronchus-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z oskrzelem

BALU (bronchus-associated lymphoid unit) – skupisko grudek limfatycznych związane z oskrzelem

BCG (franc. bacille Calmette Guérin) – szczepionka przygotowana z żywych atenuowanych prątków Mycobacterium tuberculosis

BCL-2 (B cel lymphoma) – chłoniak z limfocytów B-2 (dotyczy też białka o tej nazwie)

BCR (B-cell receptor) – receptor limfocytów B

BER (base excision reapir) – naprawa przez wycięcie zasady

BiP (binding protein) – białko wiążące

BiTE bispecific T cel engager

BLS (bare lymphocyte syndrome) – zespół nagich limfocytów

BPI (bactericidal/permeability increasing factor) – czynnik bakteriobójczy zwiększający przepuszczalność

BTK (Bruton’s tyrosine kinase) – kinaza tyrozynowa Brutona

BTLA (B and T lymphocyte attenuator) – atenuator (inhibitor) limfocytu B i T

CAML calcium modulator and cyclophilin ligand

CD (cluster of differentiation) – kompleks różnicowania (tym symbolem i odpowiednią cyfrą oznaczone są cząsteczki powierzchniowe komórek, głównie leukocytów)

CDR (complementarity determining region) – region determinujący dopasowanie

CEA (carcino-embryonic antigen) – antygen karcyno-embrionalny

CFA (complete Freund adjuvant) – kompletny adiuwant Freunda

CHO (chinese hamster ovary) – jajnik chomika chińskiego

CIA (collagen-induced arthritis) – doświadczalne kolagenowe zapalenie stawów

CIITA (class II transactivator) – transaktywator MHC klasy II

CLA (cutaneous lymphocyte antigen) – antygen limfocytów zasiedlających skórę

CLIP (class-II-associated invariant chain peptide) – peptyd łańcucha niezmiennego związany z klasą II

CLP (common lymphocyte progenitors) – wspólne komórki progenitorowe limfopoezy

CMC (connective tissue mast cell) – komórka tuczna tkanki łącznej

CMV (cytomegalovirus) – cytomegalowirus, wirus cytomegalii

CNTF (ciliary neurotrophic factor) – rzęskowy czynnik neurotrofowy

Con A (concanavalin A) – konkanawalina A

COX cyclooxigenase

CR (complement receptor) – receptor dla dopełniacza

CREB (cAMP response element-binding protein) – białko wiążące fragment odpowiadający na cAMP

CRH (corticotropin releasing hormone) – hormon uwalniający kortykotropinę, kortykoliberyna

CRISPR/Cas9 clustered regularly interspaced short palindromic repeats/Cas9

CRP (C-reactive protein) – białko C-reaktywne

CsA – cyklosporyna

CSF (colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii

CT – kardiotropina

CTCL (cutaneous T cell lymphoma) – chłoniak skóry z limfocytów T

CTL (T cytotoxic lymphocyte) – limfocyt T cytotoksyczny

CTLA-4 (cytotoxic T-lymphocyte-associated antigen-4) – antygen-4 związany z limfocytem T cytotoksycznym

CVF (cobra venom factor) – czynnik jadu kobry

CVID (common variable immunodeficiency) – pospolity zmienny niedobór odporności

DAF (decay-accelerating factor) – czynnik przyspieszający rozkład (konwertaz)

DAG – diacyloglicerol

DAMP (danger associated molecular pattern) – wzorzec molekularny związany z zagrożeniem

DARC (Duffy antigen receptor for chemokines) – Duffy antygen-receptor dla chemokin

DART dual affinity retargergeting

DC (dendritic cell) – komórka dendrytyczna

DC-SIGN (dendritic cell-specific ICAM-3 grabbing nonintegrin) – nieintegryna swoista dla komórek dendrytycznych chwytająca ICAM-3

DD (death domain) – domena śmierci

DEFA defensin α

DEFB defensin β

DETC (dendritic epidermal T cell) – dendrytyczny naskórkowy limfocyt T

DTH (delayed type hypersensitivity) – nadwrażliwość typu późnego

EAE (experimental autoimmune encephalomyelitis) – doświadczalne autoimmunizacyjne zapalenie mózgu i rdzenia

EBV (Epstein–Barr virus) – wirus Epstaina–Barr

ECF-A (eosinophil chemotactic factor of anaphylaxis) – czynnik chemotaktyczny dla eozynofilów

ECP (eosinophil cationic protein) – białko kationowe eozynofilów

EDN (eosinophil-derived neurotoxin) – neurotoksyna eozynofilowa

EGF (epidermal growth factor) – czynnik wzrostu naskórka

ELISA (enzyme-linked immunoabsorbent assay) – test immunoenzymatyczny

ENA-78 (epithelial-derived neutrophil attractant) – pochodzący z komórek nabłonkowych czynnik chemotaktyczny dla eozynofilów

EPO (eosinophil peroxidase) – peroksydaza eozynofilowa

ESL-1 (E selectin ligand-1) – ligand-1 selektyny E

Fab (fragment antigen binding) – fragment wiążący antygen

FADD (Fas-associated death domain) – domena śmierci związana z Fas

FAE (follicle associated epithelium) – nabłonek pokrywający grudki limfatyczne

Fc (fragment crystallizable) – fragment krystalizujący

FcR – receptor dla fragmentu Fc przeciwciała

FcRn (neonatal Fc receptor) – noworodkowy receptor dla fragmentu Fc

FDC (follicular dendritic cell) – grudkowa komórka dendrytyczna

FGF (fibroblast growth factor) – czynnik wzrostu fibroblastów

FMLP – N-formylometionyloleucynofenyloalanina

FR (frame region) – region zrębowy

FRC (fibroblastic reticular cells) – fibroblastyczne komórki siateczkowe

FSH (follicle stimulating hormone) – hormon pobudzający pecherzyki jajnikowe, folitropina

5-FU – 5-fluorouracyl

Fv fragment variable

GAD (glutamic acid decarboxylase) – dekarboksylaza kwasu glutaminowego

GALT (gut-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z przewodem pokarmowym

GCP (granulocyte chemotactic protein) – białko chemotaktyczne dla granulocytów

G-CSF (granulocyte colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów

GD – gangliozyd

GITR (glucocorticoid induced TNF-family receptor) – receptor z rodziny TNF indukowany przez glikokortykoidy

GL – gangliozyd

GH (growth hormone) – hormon wzrostu

GlyCAM-1 (glycosylation-dependent cell adhesion molecule-1) – cząsteczka adhezji komórkowej zależna od glikozylacji

GM-CSF (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii granulocytów i makrofagów

gp – glikoproteina

GPI – glikozylofosfatydyloinozytol

GRE (glucocorticoid response element) – region odpowiedzi na glikokortykosteroidy

GRO (growth-related oncogene) – onkogen związany ze wzrostem

GS – glikokortykosteroid(y)

GvH (graft versus host) – przeszczep przeciwko gospodarzowi (reakcja)

GvHD (graft versus host disease) – choroba przeszczep przeciw gospodarzowi

GVL (graft versus leukemia) – przeszczep przeciw białaczce

GVT (graft versus tumor) – przeszczep przeciw nowotworowi

HAART (highly active antiretroviral treatment) – wysoce aktywna terapia antyretrowirusowa

HBsAg (hepatitis B virus surface antigen) – antygen powierzchniowy wirusa zapalenia wątroby typu B

HBV (hepatitis B virus) – wirus zapalenia wątroby typu B

HCG (human chorionic gonadotropin) – ludzka gonadotropina kosmówkowa

HCT hematopoietic cell transplantation

HCV (hepatitis C virus) – wirus zapalenia wątroby typu C

HERV (human endogenous retroviruses) – ludzkie endogenne retrowirusy

HEV (high endothelial venule) – żyłka z wysokim śródbłonkiem

HHV (human herpes virus) – ludzki wirus typu „herpes”

HIV (human immunodeficiency virus) – ludzki wirus niedoboru odporności

HLA (human leukocyte antigens) – antygeny ludzkich leukocytów

HMGB1 high mobility group B1

HPA (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) – oś podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowa

HPV (human papilloma virus) – wirus brodawczaka ludzkiego

HRF (histamine-releasing factor) – czynnik(i) uwalniający histaminę

HSP (heat-shock protein) – białko szoku cieplnego

HSV (herpes simplex virus) – wirus opryszczki zwykłej

HTC (homozygous typing cells) – homozygotyczne komórki testujące (typujące)

HTLV (human T-lymphotropic retroviruses) – ludzkie retrowirusy T-limfocytotropowe

ICAM (intercellular adhesion molecule) – cząsteczka adhezji międzykomórkowej

ICE (interleukin 1β-converting enzyme) – enzym przekształcający interleukinę 1β

ICOS (inducible co-stimulator) – kostymulator indukowalny

IDO – dioksygenaza indoloaminy

Ig – immunoglobuliny (przeciwciała)

IgA – przeciwciało klasy IgA

IgD – przeciwciało klasy IgD

IgE – przeciwciało klasy IgE

IgG – przeciwciało klasy IgG

IGF (insulin-like growth factor) – insulinopodobny czynnik wzrostu

IgM – przeciwciało klasy IgM

IFN – interferon

IKK (IκB kinase) – kinaza IκB

IL – interleukina

ILC (innate lyphoid cells) – nieswoiste komórki limfoidalne

INOS – indukowalna syntaza tlenku azotu

IPEX (immunodysregulation, polyendocrinopathy, enteropathy X-linked syndrome) – zespół zaburzenia odporności, poliendokrynopatii i enteropatii sprzężony z chromosomem X

IP-10 (interferon inducible protein) – białko indukowane przez interferon

IP3 – trisfosforan inozytolu

IRA innate response activator B cells

IRF (IFN-gene regulatory factor) – czynnik regulujący gen dla interferonu

IS immune synapse

ISCOM (immunostimulating complex) – kompleks immunostymulujący

ISG (interferon stimulated genes) – geny stymulowane przez interferon

ISGF (interferon-stimulated gene factor) – czynnik genów stymulowanych przez interferon

ISRE (interferon-stimulated response element) – region odpowiedzi stymulowanej przez interferon

ITA – immunoterapia alergenem

ITAM (immunoreceptor tyrosine-based activation motifs) – motywy immunoreceptorowe aktywujące oparte na tyrozynie

ITIM (immunoreceptor tyrosine-based inhibition motifs) – motywy immunoreceptorowe hamujące oparte na tyrozynie

IVIG (intravenous immunoglobulin) – dożylna immunoglobulina

JAM (junctional adhesion molecule) – cząsteczka adhezyjna połączeń

kDa – kilodalton

KGH (keratinocyte growth factor) – czynnik wzrostu keratynocytów

KIR (killer cell inhibitory/immunoglobulin-like receptors) – receptory hamujące zabijanie

KLH (keyhole limpet hemocyanin) – hemocyjanina z mięczaka Megathura crenulata

komórka LAK (lymphokine activated killer) – komórka cytotoksyczna aktywowana limfokiną

komórka NK (natural killer) – naturalna komórka cytotoksyczna, komórka NK

komórka NKT – natural killer T cell

LAD (leukocyte adhesion deficiency) – niedobór adhezji leukocytów

LAG-3 lymphocyte activating gene 3 protein

LAMP (lysosome-associated membrane protein) – białko błonowe związane z lizosomem

LAT (linker for activated T cells) – łącznik dla pobudzonych limfocytów T

LBP (latency binding protein) – region wiążący białko latencji

LBP (LPS binding protein) – białko wiążące LPS

LDL (low-density lipoprotein) – lipoproteina o małej gęstości

LFA (lymphocyte function-associated antigen) – antygen związany z czynnością limfocytów

LGL (large granular lymphocyte) – duży ziarnisty limfocyt

LH (luteinizing hormone) – hormon luteinizujący, lutropina

LIF (leukemia inhibiting factor) – czynnik hamujący białaczkę

limfocyt NKT natural killer T cell

limfocyt Tc – limfocyt T cytotoksyczny

limfocyt Tfh – grudkowy limfocyt T pomocniczy

limfocyt Th (helper) – limfocyt T pomocniczy

limfocyt TIL (tumor-infiltrating lymphocyte) – limfocyt naciekający nowotwór

limfocyt Treg – limfocyt T regulatorowy

limfocyt Ts – limfocyt T supresorowy

LISS (low ionic strength solution) – środowisko o obniżonej sile jonowej

LMP (latent membrane protein) – latentne białko błonowe

LPR (late-phase reaction) – reakcja późna (nadwrażliwości typu I)

LPS – lipopolisacharyd (składnik ścian drobnoustrojów gramujemnych)

LT – leukotrien (np. LTB4)

LT – limfotoksyna

LTR (long terminal repeat) – powtarzalna sekwencja końcowa

MAC (membrane attack complex) – kompleks atakujący błonę

MAdCAM-1 (mucosal addressin cell adhesion molecule-1) – cząsteczka adhezji komórkowej będąca adresyną błon śluzowych

MAIT mucosa-associated invariant T cells

MALT (mucosa-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z błonami śluzowymi

MAPK (mitogen-activated protein kinase) – kinaza białkowa aktywowana przez mitogen

MARCO (macrophage receptor with collagenous structure) – receptor makrofagów o strukturze kolagenu

MASP (MBL-associated serine protease) – proteaza serynowa związana z MBL

MBL (mannose binding lectin) – lektyna (białko) wiążąca mannozę

MBP (major basic protein) – główne białko zasadowe

MBP (myelin basic protein) – zasadowe białko mieliny

MC (mast cell) – komórka tuczna

MCAF (monocyte chemotactic and activating factor) – monocytarny czynnik chemotaktyczny i aktywujący

MCP (membrane cofactor protein) – błonowy kofaktor białkowy

MCP-1 (monocyte chemoattractant protein-1) – białko chemotaktyczne dla monocytów

M-CSF (macrophage colony-stimulating factor) – czynnik stymulujący tworzenie kolonii makrofagów

MCT – komórka tuczna tryptazododatnia

MCTC – komórka tuczna tryptazododatnia i chymazododatnia

MDP (muramyl dipeptide) – dipeptyd muramylowy (N-acetylomuramylo-L-alanylo-D-izoglutamina)

MDSC (myeloid-derived suppressor cells) – mieloidalne komórki supresorowe

MECL (multicatalytic endopeptidase complex-like) – podobny do komleksu endopeptydazy wielokatalitycznej

MGF (mast cell growth factor) – czynnik wzrostu komórek tucznych

MHC (major histocompatibility complex) – główny układ zgodności tkankowej

MIF (macrophage migration inhibitory factor) – czynnik zahamowania migracji makrofagów

MIG (monokine induced by γ-interferon) – monokina indukowana przez interferon γ

MIP (macrophage inflammatory protein) – białko zapalne makrofagów

MLC (mixed lymphocyte culture) – mieszana hodowla limfocytów

MMC (mucosal mast cell) – komórka tuczna błon śluzowych

MMR (mismatch repair) – naprawa niesparowanych zasad

MR1 MHC-related protein

MSH (melanocyte-stimulating hormone) – hormon pobudzający melanocyty (melanotropina)

MUC1 mucin 1

NALT (nasopharyx/nose associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana z jamą nosową i gardłem

NAP-2 (neutrophil activating peptide) – peptyd aktywujący neutrofile

N-CAM (neural cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórek nerwowych

NCF (neutrophil chemotactic factor) – czynnik chemotaktyczny dla neutrofilów

NF-AT (nuclear factor of activated T cells) – czynnik jądrowy pobudzonych limfocytów T

NF-κB (nuclear factor κB) – czynnik jądrowy κB

NHEJ (nonhomologous end joining) – niehomologiczne łączenie końców

NKSF (NK cell-stimulating factor) – czynnik stymulujący komórki NK

NO (nitric oxide) – tlenek azotu

Oh – brak substancji grupowej H na powierzchni erytrocytu (fenotyp Bombay)

OSM (oncostatin M) – onkostatyna M

OUN – ośrodkowy układ nerwowy

PAF (platelet activating factor) – czynnik aktywujący płytki krwi

PAMP (pathogen associated molecular patterns) – molekularne wzorce związane z patogenami

PCR (polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowa polimerazy

PD-1 (programmed death-1) – śmierć programowana (receptor śmierci programowanej)

PDGF (platelet-derived growth factor) – płytkopochodny czynnik wzrostu

PECAM-1 (platelet endothelial cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórkowej płytek i śródbłonka

PF4 (platelet factor 4) – czynnik płytkowy 4

PG – prostaglandyna (np. PGE2)

PHA (phytohaemagglutinin) – fitohemaglutynina

PI-3K (phosphatidylinositol 3-kinase) – kinaza-3 fosfatydyloinozytolu

PKC (protein kinase C) – kinaza białkowa C

PLC – fosfolipaza C

pIgR (polymeric Ig receptor) – receptor dla polimerycznych form immunoglobulin

PLT (primed lymphocyte typing) – testowanie (typowanie) limfocytami uczulonymi

PM – przeciwciało monoklonalne

PMA (phorbol myristate acetate) – octan mirystynianu forbolu

PNA (peanut agglutinin) – aglutynina orzeszków ziemnych

PNP (purine nucleoside phosphorylase) – fosforylaza nukleozydów purynowych

PPD (purified protein derivative) – oczyszczony preparat tuberkuliny, która jest białkiem lub mieszaniną białek uzyskanych z Mycobacterium tuberculosis

PRL (prolactin) – prolaktyna

PRM (pattern recognition molecules) – cząsteczki rozpoznające wzorce

PRR (pattern recognition receptors) – receptory rozpoznające wzorce (receptory dla PAMP)

PSA (prostate-specific antigen) – antygen swoisty dla prostaty

PSLG-1 (P selectin glycoprotein ligand-1) – glikoproteinowy ligand dla selektyny P

PWM (pokeweed mitogen) – mitogen szkarłatki

RAG (recombination activating gene) – gen aktywujący rekombinację

RAGE receptor for activated glycosylation endproducts

RANTES (regulated on activation normal T cells expressed and secreted) – regulowany przez aktywację; ekspresja i wydzielanie przez prawidłowe limfocyty T

RIA (radioimmunoassay) – test radioimmunologiczny

RIC (reduced intensity conditioning) – kondycjonowanie o zredukowanej intensywności (odnosi się do przygotowania biorcy do przeszczepu komórek krwiotwórczych)

RSV (respiratory syncytial virus) – wirus RS

RZS – reumatoidalne zapalenie stawów

SALT (skin-associated lymphoid tissue) – tkanka limfatyczna związana ze skórą

SAP (SLAM-associated protein) – białko związane ze SLAM

SC (secretory component) – komponent (fragment) wydzielniczy

SCF (stem cell factor) – czynnik komórek macierzystych

scFv (single chain variable fragment) – jednołańcuchowy fragment zmienny

SCID (severe combined immunodeficiency disease) – ciężki złożony niedobór odporności

SDF-1 (stromal cell-derived factor-1) – czynnik pochodzący z komórek zrębowych

S-IgA (secretory IgA) – wydzielnicze IgA

S-IgM (secretory IgM) – wydzielnicze IgM

SIRS (soluble immune response suppressor) – rozpuszczalny czynnik supresyjny odpowiedzi immunologicznej

SIS (skin immune system) – układ odpornościowy skóry

SIV (simian immunodeficiency virus) – wirus małpiego niedoboru odporności

SLAM (signaling lymphocyte activation molecule) – czynnik przenoszący sygnał aktywujący limfocyt

SLE (systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty trzewny albo toczeń układowy (liszaj) rumieniowaty

SLP (SH2 containing leukocyte protein) – białko leukocytarne zawierające SH2

SM (sclerosis multiplex) – stwardnienie rozsiane

SMAC (supramolecular activation cluster) – wielkocząsteczkowy aktywujący agregat molekuł

SOCS (suppressor of cytokine signaling) – supresor sygnałów przekazywanych przez cytokiny

S1P receptor (sphingosine-1-phosphate receptor) – receptor dla fosforanu sfingozyny

SR (scavenger receptor) – receptor zmiatacz

SRS-A (slow reacting substance of anaphylaxis) – wolno reagujący czynnik anafilaksji

STAT (signal transducers and activators of transcription) – transduktory sygnału i aktywatory transkrypcji

STING stimulator of interferon genes

TAA (tumor associated antigen) – antygen związany z nowotworem

TandAb tandem antibody

TAP (transporter associated with antigen processing) – białko transportujące związane z obróbką antygenu

TAPA-1 target of antiproliferative antibody-1

Tcm (T central memory) – limfocyty T pamięci centralne

TCR (T-cell receptor) – receptor limfocytów T

TCR-MC (TCR-microclusters) – skupiska TCR

TdT (terminal deoxynucleotidyl transferase) – transferaza nukleotydów terminalnych

Tem (T effector memory) – limfocyty T pamięci efektorowe

TGF (transforming growth factor) – transformujący czynnik wzrostu

TIA (T cell intracellular antigen) – wewnątrzkomórkowy antygen limfocytów T

TIGIT T cell immunoglobulin and ITIM domain

TIL (tumor infiltrating lymphocyte) – limfocyt naciekający guz

TIM (T cell immunoglobulin domain and mucin domain) – domena immunoglobulinowa i mucynowa limfocytu T

TLI (total lymphoid irradiation) – całkowite napromieniowanie tkanki limfatycznej

TLR (Toll-like receptors) – receptory Toll-podobne

TNF (tumor necrosis factor) – czynnik martwicy nowotworu

TRANCE TNF-related activation induced cytokine)

TRiKE trispecific killer cell engager

Trm T resident memory

TSA (tumor specific antigens) – swoiste antygeny nowotworowe

TSH (thyroid stimulating hormone) – hormon tyreotropowy, tyreotropina

TSLP (thymic stromal lymphopoietin) – limfopoetyna zrębu grasicy

UCA – kwas prokainowy

UNG uracil-N-glycosylase

UV (ultra-violet) – ultrafiolet (w stosunku do promieniowania)

UVB (ultra-violet B) – ultrafiolet B

VCAM (vascular cell adhesion molecule) – cząsteczka adhezji komórkowej naczyń

VEGF (vascular endothelial gtowth factor) – czynnik wzrostu śródbłonka naczyń

VIP (vasoactive intestinal polypeptide) – naczynioaktywny polipeptyd jelitowy

VLA (very late antigen) – antygen bardzo późny

VSG (variant surface glycoprotein) – zmienna glikoproteina powierzchniowa

WASP (Wiscott-Aldrich syndrome protein) – białko zespołu Wiscotta–Aldricha

WZW – wirusowe zapalenie wątroby

ZP (zona pellucida) – osłonka przejrzysta

ZZSK – zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

WYKAZ CZĄSTECZEK CD

Jakub Gołąb

Cząsteczki CD (cluster of differentiation)

CD

Nazwa zwyczajowa

Występowanie

Funkcja, opis cząsteczki

Ligand

CD1a

R4, HTA1

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1b

R1

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1c

M241, R7

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1d

R3

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD1e

R2

Tym, KD, sub. B

prezentacja antygenów limfocytom T

CD2

LFA-2, T11, CD2R

Tym, T, NK

adhezja T do APC, kostymulacja

LFA-3 (CD58), erytrocyty owcy, CD48, CD59 (HRF20)

CD3delta

CD3δ

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD3epsilon

CD3ε, T3, Leu4, OKT3

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD3gamma

CD3γ

T

przekazywanie sygnałów z TCR

CD4

L3T4, W3/25, OKT4

Tym, sub. T, Mø

koaktywacja limfocytów T pomocniczych

cz. MHC kl. II, IL-16, HIV gp120

CD5

Leu-1, Ly-1, T1, Tp67

Tym, sub. T, B

aktywacja tymocytów i limfocytów T

CD72

CD6

T12

Tym, sub. T, B

aktywacja T i interakcja tymocytów z komórkami zrębu

CD166

CD7

gp40

Tym, T

CD8alpha

Leu2, Lyt2, T8, OKT8

sub. Tym, T

koaktywacja limfocytów T cytotoksycznych

cz. MHC klasy I

CD8beta

Leu2, Lyt3

sub. Tym, T

koaktywacja limfocytów T cytotoksycznych

cz. MHC klasy I

CD9

DRAP-27, MRP-1, p24

pre-B, M, Plt

aktywacja i agregacja Plt, przekazywanie sygnału

CD63, CD81, CD82, CD41/CD61

CD10

CALLA, neprylizyna

pro-B, pre-B, Tym, G

hamuje aktywność hormonów

CD11a

αL, z łańcuchem β2 tworzy integrynę LFA-1

leukocyty

interakcja z leukocytami i kom. śródbłonka

ICAM-1, -2, -3

CD11b

αM, z łańcuchem β2 tworzy integrynę Mac-1 (CR3, C3biR, Mo-1)

leukocyty

adhezja leukocytów do śródbłonka, receptor dla składników dopełniacza

ICAM-1, iC3b, fibrynogen

CD11c

αX, z łańcuchem β2 tworzy integrynę CR4 (p150,95)

M, G, NK, sub. B

iC3b, fibrynogen

CD11d

αD, z łańcuchem β2 tworzy integrynę



adhezja, receptor dla składników dopełniacza

ICAM-1

CDw12

p90-120

M, G, NK

adhezja

CD13

aminopeptydaza N, gp150

M, G

inaktywacja aktywnych biologicznie peptydów

Coronaviridae

CD14

LPS-R

M, Mø, G, KD

białko wiążące LPS

LPS

CD15

LeX, 3-FAL, LNFP III, SSEA-1

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD15s

sLeX, sjalowany LeX

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD15u

sulfonowany LeX

leukocyty, KŚ

epitop wiązany przez selektyny

CD62E, CD62P, CD62L

CD16

FcγRIIIA

NK, G, Mø

receptor dla Fc IgG, fagocytoza i ADCC

IgG

CD16b

FcγRIIIB, FcγRIV

G, N

receptor dla Fc IgG, fagocytoza i ADCC

IgG

CD17

laktozyloceramid, LacCer

G, M, Plt

fagocytoza, aktywacja

CD18

łańcuch β2 integryn

leukocyty

adhezja do innych komórek

CD19

B4

pre-B, B

aktywacja i proliferacja limfocytów B

CD20

B1, Bp35

pre-B, B

kanał Ca2+, regulacja aktywacji i proliferacji limfocytów B

CD21

C3dR, CR2, EBVR

pre-B, B

aktywacja i proliferacja limfocytów B, receptor dla wirusa Epsteina–Barr

C3d, CD23, EBV

CD22

BL-CAM, Lyb8, Siglec-2

pre-B, sub. B

uczestniczy w adhezji

sjalowane białka, CD45

CD23

FcεRII, Leu-20, BLAST-2, B6

sub. B, T, M, Eo, KD

receptor dla Fc przeciwciał IgE, regulacja syntezy IgE, cytotoksyczność Mø i Eo

CD21, IgE

CD24

HAS (heat stable antigen), BA-1

pre-B, B, G

regulacja proliferacji limfocytów B, ligand dla selektyny P

CD62P

CD25

IL-2Rα, Tac

Tym, akt. T i B, Mø

proliferacja limfocytów T

IL-2

CD26

dipeptydylopeptydaza IV

akt. T i B, Mø

migracja leukocytów przez błonę podstawną, wiązanie i transport ADA

ADA, kolagen, CD45

CD27

S152, T14, TNFRSF7

T, sub. B

cząsteczka nadrodziny TNF, kostymulacja

CD70

CD28

Tp44, T44

sub. T

cząsteczka kostymulująca limfocytów T

CD80 (B7.1), CD86 (B7.2)

CD29

łańcuch β1 integryn

wiele komórek

adhezja do białek macierzy pozakomórkowej, udział w adhezji do śródbłonka

VCAM-1 (CD106)

CD30

Ki-1 antigen, Ber-H2 antigen, TNFRSF8

akt. T, B

cząsteczka nadrodziny TNF, udział w apoptozie

CD153

CD31

PECAM-1, Plt GPIIa, endocam

M, Mø, G, B, Eo

diapedeza leukocytów

CD31

CD32

FcγRII

M, Mø, G, Eo

fagocytoza, ADCC

IgG

CD33

Gp67, p67, Siglec-3

K. mieloid., M

nie znana

CD34

Gp10-120, mukosjalina

K. prog., KŚ

adhezja

CD62L

CD35

CR1, C3bR/C4bR

G, M, KD, B, Er

hamuje aktywację dopełniacza

C3b, C4b

CD36

GPIIIb, GP IV, OKM5-antygen

M, Mø, Plt, KŚ

adhezja

trombospondyna, kolagen, P. falciparum

CD37

gp52-40, hydrolaza ADP-rybozy

B, (T), M, G

przewodzenie sygnału, aktywacja limfocytów B

CD38

T10, cyklaza ADP-rybozylowa

prog. L, Tym, M,

aktywacja limfocytów

CD39

gp80, NTPDaza-1

B, KŚ, sub. T, NK

przewodzenie sygnału

CD40

Bp50, TNFRSF5

B, Mø, KD, KŚ

aktywacja i różnicowanie limfocytów B

CD40L (CD154)

CD40L

CD154, gp39, T-bam, TRAP, TNFSF5

Akt. T (CD4+)

aktywacja limfocytów B, Mø, KD, przełączanie klas przeciwciał pośrednio – kostymulacja limfocytów T

CD40

CD41

αIIb, podjednostka α integryny (αIIbβ3)

Plt, Meg

tworzy kompleks z CD61, agregacja płytek krwi

fibrynogen, fibronektyna, vWF

CD42a

GPIX, gp23

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42b

GPIBα

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42c

GPIBβ

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD42d

GPV

Plt, Meg

adhezja i agregacja płytek

CD43

leukosjalina, sjaloforyna

wiele leukocytów

właściwości adhezyjno-antyadhezyjne

CD44

HCAM, Pgp-1, HERMES, HUTCH-1

leukocyty, Eo, Ep

udział w krążeniu limfocytów

kwas hialuronowy

CD45

LCA (leukocyte common antigen), T200

leukocyty

fosfataza tyrozynowa

CD22

CD45RA

2H4, ograniczony LCA

sub. T, B, G, M

izoformy zawierające egzon A z CD45, limfocyty T dziewicze

CD45RB

ograniczony LCA

sub. T, B, G, M

izoformy zawierające egzon B z CD45

CD45RC

ograniczony LCA

izoformy zawierające egzon C z CD45

CD45RO

ograniczony LCA, UCHL-1

Tym, akt. T, M, Mø, G

izoformy zawierające egzon D z CD45, limfocyty T pamięci

CD46

błonowy kofaktor białkowy, MCP

wiele komórek

kofaktor dla czynnika I, zapobiega formowaniu konwertaz C3/C5

C3b, C4b, cz. I, hemaglutynina wirusa odry, białko A paciorkowców

CD47

IAP (integrin associated protein)

leukocyty

adhezja

CD48

BLAST-1, OX-45, BCM1, Hu Lym3

leukocyty

kostymulacja

CD2 (u myszy)

CD49a

łańcuch α1 integryny VLA-1

akt. B, T, M

adhezja i migracja komórek

laminina i kolagen

CD49b

łańcuch α2 integryny VLA-2

akt. T, Plt

adhezja i migracja komórek

laminina, kolagen, echowirusy

CD49c

łańcuch α3 integryny VLA-3

Ep, F

adhezja i migracja komórek

laminina i kolagen

CD49d

łańcuch α4 integryny VLA-4

L, M, KD, F, Tym, Eo

adhezja i migracja komórek

VCAM, fibronektyna

CD49e

łańcuch α5 integryny VLA-5

M, N, F, KŚ, Ep, Plt

adhezja i migracja komórek

CD49f

łańcuch α6 integryny VLA-6

Plt, Meg, sub. T, M

adhezja i migracja komórek

CD49g

łańcuch α7 integryny VLA-7

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD49h

łańcuch α8 integryny VLA-8

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD49i

łańcuch α9 integryny VLA-9

wiele różnych

adhezja i migracja komórek

CD50

ICAM-3

leukocyty

adhezja, przekazywanie sygnałów i kostymulacja limfocytów T

LFA-1

CD51

łańcuch αv integryn, receptor dla witronektyny

Plt, KŚ, Meg

tworzy receptor dla witronektyny (VNR) jako heterodimer z CD61 (integryna αvβ3)

laminina, witronektyna, fibrynogen

CD52

Campath-1

leukocyty, Eo

aktywacja limfocytów B

CD53

MEM-53, TSPAN2

leukocyty

tetraspanina uczestnicząca w adhezji i aktywacji leukocytów

CD54

ICAM-1

wiele komórek

adhezja leukocytów, kostymulacja, tworzenie synapsy immunologicznej

LFA-1 , MAC-1, rynowirusy, P. falciparum

CD55

czynnik przyspieszający rozkład (DAF)

wiele komórek

przyspiesza rozpad konwetaz C3 i C5

konwertazy C3bBb i C4b2a, CD97

CD56

NKH1, N-CAM, D2-CAM, Leu-19

Akt. T, NK

rozwój prawidłowej architektury tkanek, adhezja homotypowa

CD56, siarczan heparanu

CD57

HNK1, Leu-7

NK, T, Sub. B

cytotoksyczność niezależna od MHC

CD58

LFA-3

leukocyty, KŚ, Eo, KN

interakcja APC z limfocytami T

CD2

CD59

HRF-20, protektyna

wiele komórek

blokuje kompleks atakujący błonę (MAC)

składniki C8 i C9 dopełniacza

CD60a

gangliozyd D3, GD3

sub. T, Plt

CD60b

9-O-acetyl-GD3

sub. T, Plt

CD60c

7-O-acetyl-GD3

sub. T, Plt

CD61

łańcuch β3 integryn, GPIIb/IIIa

Plt, Meg

współtworzy integryny: αIIbβ3 (CD41/CD61) αvβ3 (CD51/CD61)

witronektyna

CD62E

selektyna E, ELAM-1, LECAM-2

akt. KŚ

adhezja leukocytów do śródbłonka

CD62L

selektyna L, LECAM-1, Leu-8, MEL-14

leukocyty

adhezja leukocytów do śródbłonka

ESL-1, CLA, CD62P

CD62P

selektyna P, GMP-140, PADGEM

Plt, Meg, akt. KŚ

adhezja leukocytów do śródbłonka

CD34, GlyCAM-1, MadCAM-1

CD63

LIMP, MLA1, PTLGP40, gp55

akt. Plt., M (G, T, B)

adhezja leukocytów do śródbłonka

PSGL-1, CD24, CD62E

CD64

FcγRI

M

rec. o dużym powinowactwie do Fc IgG

IgG

CD65

dodekasacharyd ceramidu

G

nie znana

CD65s

sjalowany CD65

N, M

sjalowana forma CD65

CD66a

BGP (biliary glycoprotein), NCA-160

G

nie znana

CD66b

CGM6 (CEA gene member 6), NCA-95

G

nie znana

CD66c

NCA (non-specific cross-reactive Ag)

G

nie znana

CD66d

CGM1 (CEA gene member 1)

G

nie znana

CD66e

antygen karcyno-embrionalny (CEA)

G

nie znana

CD66f

pregnancy specific antigen „PSG”

G

nie znana

CD67

obecnie CD66b

CD68

makrosjalina, gp110

M, Mø, Plt

białko lizosomalne, uczestniczy w endocytozie

utlenowane LDL

CD69

AIM (activator induced molecule), MLR3

akt. B, T, Mø

przewodzenie sygnału w limfocytach

CD70

Ki-24, ligand dla CD27, TNFSF7

akt. B i T

aktywacja limfocytów

CD27

CD71

receptor dla transferyny, TfR, T9

kom. proliferujące, Mø

transferyna

CD72

Lyb-2, Ly19.2, Ly32.2

B

aktywacja i proliferacja limfocytów B

CD5

CD73

ekto-5’ nukleotydaza

sub. B, sub. T, KŚ

aktywacja limfocytów T

CD74

łańcuch niezmienny Ii

B, M

łańcuch In związany z cz. MHC klasy II

CD75

N-acetylolaktozamina

B, sub. T

nie znana

CD75s

alpha-2,6-sjalylowane laktozaminy

dojrzałe B (sub. T)

kontakt między limfocytami B

CD77

globotriacyloceramid (Gb3), BLA, CTH

B, kom. chłoniaka

przewodzenie sygnałów i apoptoza

CDw78

antygen Ba

B, sub. Mø

białko pomocnicze w aktywacji limfocytów B

CD79a

Ig-α, produkt genu mb-1

B

w kompleksie z receptorem immunoglobulinowym (BCR) przewodzenie sygnału

CD79b

Ig-β, produkt genu B29

B

w kompleksie z receptorem immunoglobulinowym (BCR) przewodzenie sygnału

CD80

B7.1, BB1

sub. B, M, KD

kostymulacja i aktywacja limfocytów T

CD28, CD152 (CTLA-4)

CD81

TAPA-1

wiele komórek

część kompleksu przewodzącego sygnały w limfocytach B (z CD19 i CD21)

CD82

R2, 4F9, C33, IA4, KAI1

wiele komórek

aktywacja limfocytów

CD83

HB15

KD, K. Lan

nie znana

CD84

2G7, SLAMF5

M, Mø, Plt, B

nie znana

CD85a

ILT5, LIR-3, LILRB3

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85b

ILT4, LIR-2, LILRA6

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85c

LIR8, LILRB5

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85d

ILT4, LIR-2, MIR10, LILRB2

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85e

ILT6, LIR-4, LILRA3

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85f

ILT11, LILRA5

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85g

ILT7, LILRA4

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85h

ILT1, LIR-7, LILRA2

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85i

LIR-6, LILRA1

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85j

ILT2, LIR-1, MIR7, LILRB1

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85k

ILT3, LIR-5, LILRB4

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor hamujący zabijanie

CD85l

ILT9

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD85m

ILT10

NK, T, M, Mø, B, KD

receptor aktywujący cytotoksyczność

CD86

B7.2, B70

akt. B, M

kostymulacja i aktywacja limfocytów T

CD28, CD152 (CTLA-4)

CD87

uPA-R

kom. mieloidalne, T

udział w przechodzeniu leukocytów przez ścianę naczyń, receptor dla uPA

aktywator plazminogenu

CD88

C5aR

G, M, Mø

receptor dla składnika C5a dopełniacza

C5a

CD89

FcαR

G, M, Mø, sub. T/B

receptor dla Fc przeciwciał IgA, udział w fagocytozie

IgA1, IgA2

CD90

Thy-1

kom. prog.

kontakt między komórkami i przewodzenie sygnału

CD91

α2M-R, białko pochodne LDL-R, LRP

M, Mø

rec. dla α2-makroglobuliny, udział w endocytozie

α2-makroglobulina

CD92

VIM15, CTL1, CHTL1

N, M, Plt, KŚ

transporter choliny

CD93

GR11, p120, C1qR1

kom. mieloid., N, M

nie znana

CD94

Kp43



inhibitor/aktywator cytotoksyczności

cz. HLA klasy I

CD95

Apo-1, Fas, TNFRSF6

NK, sub. T

przewodzi sygnał do apoptozy z receptorów nadrodziny TNFR

FasL (CD95L, Apo-1L)

CD96

TACTILE, EMR1, BL-KDD/F12

wiele komórek, akt. T

nie znana

CD97

BL-KDD/F12

sub. T, sub. NK, G, Mø

należy do białek G klasy II

CD55 (DAF)

CD98

4F2, 2F3, FRP-1

wiele komórek

moduluje stężenie wewnątrzkomórkowego Ca2+, komitogen dla limfocytów T

CD99

E2, MIC2

wiele komórek

udział w adhezji i przekazywaniu sygnału, tworzenie rozet limfocytów T i erytrocytów

CD100

należy do semaforyn, SEMA4D

wiele komórek

przekazywanie sygnału w limfocytach T, proliferacja komórek wielojądrzastych

CD101

P126, V7

N, M, akt. T, KD

przekazywanie sygnału akt. w limfocytach T

CD102

ICAM-2

leukocyty, Plt, KŚ

krążenie limfocytów

LFA-1

CD103

łańcuch αe integryn, HML-1

T

adhezja limfocytów T do komórek nabłonka

kadheryna E

CD104

łańcuch β4 integryny, TSP-1180

Tym, T

jako α4β7 - rec. zasiedlania błon śluzowych

MAdCAM-1

CD105

endoglina

akt. M, KŚ

receptor dla TGF-β1 i TGF-β3

TGF-β1, TGF-β3

CD106

VCAM-1, INCAM-110

KŚ, M, zrąb szpiku

adhezja leukocytów do KŚ pobudzonych cytokinami, migracja

VLA-4 (α4β1)

CD107a

LAMP-1 (lysosome assoc. protein 1)

Plt

nie znana

CD107b

LAMP-2 (lysosome assoc. protein 2)

Plt

nie znana

CD108

GPI-gp80, SEMA7A, JMH

akt. T, kom. zrębu

nie znana

CD109

sjalomucyna, 8A3, E123

akt. T, akt. Plt, KŚ

aktywacja/proliferacja

CD110

MPL, TPO-R, c-mpl

Meg, Plt

trombopoeza

trombopoetyna (TPO)

CD111

PRR1, Nectin-1

kom. mieloid.

receptor dla wirusów HSV-1 i HSV-2

HSV-1, HSV-2

CD112

PPR2, Nectin-2

kom. mieloid., KŚ, Ep

adhezja homofilowa

CD112

CD113

AC133, PVRL3, Nectin-3

kom. prog.

CD114

G-CSFR

N, M, Plt, kom. prog.

receptor dla cytokin

G-CSF

CD115

M-CSFR (CSF-1R)

M, Mø, kom. prog.

receptor dla cytokin

M-CSF (CSF-1)

CD116

GM-CSFR

G, M, kom. prog.

protoonkogen Fms

GM-CSF

CD117

c-kit, SCFR

KT, kom. Prog.

receptor dla cytokin

SCF

CD118

LIFR

wiele komórek

receptor dla cytokin

IFN-α

CD119

IFN-γR

T, NK, Mø, G

receptor dla cytokin

IFN-γ

CD120a

TNFRI, TNFRp55, TNFRSF1A

wiele komórek, M, Mø,

receptor dla cytokin

TNF, limfotoksyna α

CD120b

TNFR, TNFRp75, TNFRSF1B

wiele komórek

receptor dla cytokin

TNF, limfotoksyna α

CD121a

IL-1R1

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-1α, IL-1β, IL-1Ra

CD121b

IL-1R2

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-1α, IL-1β, IL-1Ra

CD122

IL-2Rβ (p75), IL-15Rβ

T, B, NK, M

receptor dla cytokin

IL-2, IL-15

CD123

IL-3Rα

kom. prog.

receptor dla cytokin

IL-3

CD124

IL-4Rα, IL-13Rα

kom. prog., F, KŚ, B, T

receptor dla cytokin

IL-4, IL-13

CD125

IL-5Rα

kom. prog., Eo, B

receptor dla cytokin

IL-5

CD126

IL-6Rα

T, akt. B, Ep, M, F

receptor dla cytokin

IL-6

CD127

IL-7Rα

prek. limfoid., pro-B

receptor dla cytokin

IL-7

CDw128

IL-8R

G, T, M, Ker.

receptor dla cytokin

IL-8

CD129

IL-9R

T, B, Mø, Meg

receptor dla cytokin

IL-9

CD130

IL-6Rβ, gp130

wiele komórek

receptor dla cytokin

IL-6, CNTF, CT-1, IL-11, OSM, LIF

CD131

wspólna podjednostka β receptorów

M, G, Eo

łańcuch receptora dla IL-3, -5, GM-CSF

IL-3, IL-5, GM-CSF

CD132

wspólna podjednostka γ receptorów

T, B, kom. prog., F

łańcuch receptora dla IL-2, -4, -7, -9, -15, -21

IL-2, -4, -7, -9, -15, -21

CD133

AC133, PROML-1 (prominin-like 1)

kom. prog.

nie znana

CD134

OX40, TNFSF4

akt. T

receptor nadrodziny TNFR, kostymulacja

OX40L, gp34

CD135

Flt3/Flk2, STK-1

sub. CD34, kom. prog.

receptor, kinaza tyrozynowa

Flt3L/Flk2L

CDw136

MSPR (macrophage stimulating protein receptor), Ron

wiele komórek

receptor, kinaza tyrozynowa, protoonkogen Ron

CDw137

4-1BB, TNFRSF9

T

receptor nadrodziny TNFR, kostymulacja w aktywacji limfocytów T

ligand dla 4-1BB

CD138

syndekan-1, B-B4

B, plazmocyty

receptor dla składników macierzy zewnątrzkomórkowej, proteoglikan

kolagen typ I

CD139

B, KD

nie znana

CD140a

PDGFRα

wiele komórek

receptorowa kinaza tyrozynowa

PDGF A lub B

CD140b

PDGFRβ



receptorowa kinaza tyrozynowa

PDGF B

CD141

trombomodulina, fetomodulina

kom. mieloid., KŚ, KMG

hamowanie krzepnięcia krwi, receptor dla trombiny

trombina

CD142

czynnik tkankowy, tromboplastyna

M, KŚ, Ker, Ep

indukuje krzepnięcie krwi

czynnik VII

CD143

ACE (angiotensin converting enzyme)

KŚ, Ep, Mø

peptydylodipeptydaza, konwertaza angiotensyny

CD144

kadheryna VE, kadheryna-5



adhezja komórek, kontrola przepuszczalności i wzrostu KŚ, marker wszystkich śródbłonków

CD146

MUC18, S-endo, A32, Mel-CAM, M-CAM

KŚ, KD, akt. T

przechodzenie T przez ściany naczyń

CD147

neurotelina, basigina, OX-47, gp42, EMMPRIN

KŚ, kom. mieloid., B, T

nie znana

CD148

HPTP-eta, fosfataza fosfotyrozyny, DEP-1

wiele komórek

hamowanie kontaktowe, zanika na komórkach nowotworowych

Cząsteczki CD (cluster of differentiation) c.d.

CD

Nazwa zwyczajowa

Występowanie

Funkcja, opis cząsteczki

Ligand

CD149

CD47R

L, M

nie znana

CD150

SLAM (surface lymphocyte activation molecule), IPO-3

sub. T, B, Tym, KD

przekazywanie sygnału aktywującego

CD151

PETA-3, SFA-1

Plt, G, KŚ, Ep, KMG

przekazywanie sygnału, lokalizacja integryn w błonie komórkowej

CD152

CTLA-4

akt. T

hamowanie aktywacji limfocytów T

CD80, CD86

CD153

CD30L, TNFSF8

akt. T, G, B, Mø

kostymulacja limfocytów T, sygnał do apoptozy

CD30

CD154

CD40L, T-bam, gp39, TRAP

akt. T (CD4+)

aktywacja limfocytów B, Mø, KD, przełączanie klas przeciwciał, kostymulacja limfocytów T

CD40

CD155

PVR (polio virus receptor)

M, Mø, Tym

receptor dla wirusa Polio

wirus Poliomyelitis

CD156a

ADAM 8 (a disintegrin and metalloproteinase), MS2

M, Mø, G

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz

CD156b

ADAM17, TACE (TNF-a converting enzyme)

M, Mø

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz, odcinanie TNF z błony komórkowej

CD156c

ADAM10

nadrodzina dezintegryn mających właściwości metaloproteinaz

CD157

Bst-1 (bone marrow stromal antigen), Mo5, BP-3/IF7

M, N, KŚ, KD

ADP-cyklaza rybozy

CD158a

p58.1, KIR2DL1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158b1

p58.2, KIR2DL2

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158b2

p58.3, KIR2DL3

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158c

KIRX, KIR2DS6

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158d

KIR2DL4

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158e1

p70, KIR3DL1, NKB1, NKB1B, NKAT-3

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158e2

KIR3DS1

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158f

KIR2DL5

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158g

KIR2DS5

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158h

p50.1, KIR2DS1

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158i

p50.3, KIR2DS4, NKAT-8

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158j

p50.2, KIR2DS2

NK, sub. T

receptor aktywujący cytotoksyczność

cz. MHC klasy I

CD158k

p140, KIR3DL2, NKAT-4

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD158z

KIR3DL7, KIRC1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD159a

NKG2A, NKG, KLRC1

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD159c

NKG2C, KLRC2

NK, sub. T

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD160

BY55, NK1, NK28

Tγδ, NK

receptor hamujący zabijanie

cz. MHC klasy I

CD161

NKRP1A

NK, sub. T

aktywacja cytotoksyczności komórek NK

CD162

PSGL-1 (P-selectin glycoprotein ligand-1)

M, G, T, sub. B

ligand dla selektyny P

selektyna P (CD62P)

CD162R

PEN5, SELPLG (selectin P ligand)

NK

ligand dla selektyny P

selektyna P (CD62P)

CD163

M130, RM3/1, GHI/61, D11

M, Mø

receptor zmiatacz

CD164

MGC-24v, MUC-24

M, G, T, (B), Ep, zrąb szpiku

homodimer mucynopodobny, adhezja kom.

CD165

AD2, gp37, SN2

Tym., T, NK, Plt.

przekazywanie sygnału, proliferacja i wytwarzanie cytokin w limfocytach T

CD6

CD166

ALCAM (activated leukocyte adhesion molecule), KG-CAM, BEN

KŚ, T, M, akt. B i T, Ker, F, E

adhezja, receptorowa kinaza tyrozynowa

CD167a

DDR1 (discoidin domain receptor)

adhezja

CD167b

DDR2

CD168

RHAMM



adhezja

CD169

sjaloadhezyna, Siglec-1

adhezja

kolageny

CD170

Siglec-5

Neur.

adhezja, rozwój OUN

kwas hialuronowy

CD171

L1

T, B, KD, M, KŚ

adhezja, fosfataza tyrozynowa

MUC-1 (CD227), CD43

CD172a

SIRP alfa, SHPS-1

antygen grupowy krwi

CD172b

SIRP beta

KD, M

antygen grupowy krwi

CD172g

SIRPG, SIRPB2

CD173

grupa krwi H typ 2

kom. prog., E, KŚ

antygen grupowy krwi

CD174

Lewis y

kom. prog., Ep

antygen grupowy krwi

CD175

Tn

kom. prog., Ep

antygen grupowy krwi

CD175s

sjalyl-Tn

kom. prog., Ep, KŚ

antygen grupowy krwi

CD176

TF (antigen Thomsen–Friedenreich)

kom. prog. E, KŚ, K. ep.

antygen grupowy krwi

CD177

NB1, HNA-2a, PRV1

kom. mieloid.

CD178

FasL, Apo-1L, TNFSF6

T, NK

ligand receptora Fas (CD95, Apo-1), indukcja apoptozy

CD179a

VpreB

pre-B

łańcuch lekki zastępczy, dojrzewanie B

CD179b

lambda 5 (λ5)

pre-B

łańcuch lekki zastępczy, dojrzewanie B

CD180

RP105, Bgp95

B

homolog TLR, receptor dla LPS

CD181

CXCR1, IL-8R-a

receptor dla chemokin

CD182

CXCR2, IL-8R-b

receptor dla chemokin

CD183

CXCR3

T, NK

receptor dla chemokin

CD184

CXCR4

T, B, Tym

receptor dla chemokin

CD185

CXCR5, BLR1

receptor dla chemokin

CD186

CXCR6, BONZON, STRL33, TYMSTR

receptor dla chemokin

CD191

CCR1, CC-CKR-1

receptor dla chemokin

CD192

CCR2, MCP-1-R, CKR2

receptor dla chemokin

CD193

CCR3, eosinophil eotaxin receptor, CKR3

receptor dla chemokin

CD194

CCR4

receptor dla chemokin

CD195

CCR5

M, T, B, N, E

receptor dla chemokin

CD196

CCR6, CKR6, LARC receptor

receptor dla chemokin

CD197

CCR7

T, KD

receptor dla chemokin

CD198

CCR8, CKRL1

receptor dla chemokin

CD199

CCR9

receptor dla chemokin

CD200

OX2

M

nie znana

CD201

EPC-R (endothelial protein C receptor)



śródbłonkowy receptor dla białka C

białko C

CD202b

Tie 2 (Tek)



receptorowa kinaza tyrozynowa, receptor dla angiopoetyny-1

angiopoetyna-1

CD203c

NPP3/PDNP3, PD-1b

Mø, N, Neur.

ATPaza i pirofosfataza ATP

ATP

CD204

MSR, SRA, macrophage scavenger receptor

Mø, N

receptor zmiatacz

oxLDL

CD205

DEC205

KD

receptor dla oligosacharydów bakteryjnych

CD206

CLEC13D, receptor dla mannozy

KD

receptor dla oligosacharydów zawierających mannozę

CD207

langeryna, CLEC4K

KD, kom. Langerh.

receptor dla oligosacharydów zawierających mannozę

CD208

DC-LAMP

KD

CD209

DC-SIGN, CLEC4L

KD

adhezja

ICAM-3, HIV

CD210

IL-10R-a

receptor dla IL-10

IL-10

CD210b

IL-10R-b

receptor dla IL-10

IL-10

CD212

IL12R

T, NK, B, Mø, KD

receptor dla IL-12

IL-12

CD213a1

IL-13Ra1

T

receptor dla IL-13

IL-13

CD213a2

IL-13Ra2

T

receptor dla IL-13

IL-13

CD215

IL-15R-a

receptor dla IL-15

IL-15

CD217

IL-17R

receptor dla IL-17

IL-17

CD218a

IL-18R-a

receptor dla IL-18

IL-18

CD218b

IL-18R-b

receptor dla IL-18

IL-18

CD220

receptor dla insuliny

wiele komórek

receptor dla insuliny

insulina

CD221

IGF1R

wiele komórek

receptor dla insulinopodobnego czynnika wzrostu

IGF

CD222

IGF2R

wiele komórek

receptor dla insulinopodobnego czynnika wzrostu

IGF

CD223

LAG-3

T

homolog CD4

CD224

transferaza γ-glutamylowa

wiele komórek

transfer cząsteczki γ-glutamylowej z glutationu na inne aminokwasy

CD225

Leu13

wiele komórek

białko indukowane przez IFN, adhezja

CD226

DNAM-1, PTA1

T, NK, Plt, Mo

adhezja

CD227

MUC1, DF3 Ag, H23 Ag

Ep

CD228

melanotransferyna, p97

Mel.

CD229

Ly9, SLAMF3

T

CD230

białko prionowe

Neur.

adhezja limfocytów T

CD231

TALLA-1/A15, TM4SF2

T

sjaloglikoproteina neuronów

CD232

VESP-R, PLEXIN C1

wiele komórek

nie znana

CD233

Band 3, AE1 (anionexchanger 1)

E

receptor dla semaforyn wirusowych

semaforyny

CD234

DARC (Duffy antigen receptor for chemokines)

E, KŚ

kanał jonowy, udział w transporcie CO2 z tkanek do płuc, receptor dla chemokin

chemokiny

CD235a

glikoforyna A, PAS-2

E

antygen grupowy krwi

CD235b

glikoforyna B, PAS-3

E

antygen grupowy krwi

CD235ab

glikoforyna A/B

E

antygen grupowy krwi

CD236

glikoforyna C/D

E

antygen grupowy krwi

CD236R

glikoforyna C

E

antygen grupowy krwi

CD238

Kell

E

antygen grupowy krwi

CD239

B-CAM, LU (Lutheran blood group)

E

antygen grupowy krwi

CD240CE

Rh30CE

E

antygen grupowy krwi

CD240D

RhD, RH1, Rh30D

E

antygen grupowy krwi

CD240DCE

Rh30D/CE

E

antygen grupowy krwi

CD241

RhAg, Rh50

E

antygen grupowy krwi

CD242

ICAM-4, grupa krwi LW

E

adhezja

LFA-1

CD243

MDR-1, P-glyprotein, pgp 170

kom. prog. krwi

CD244

2B4, NAIL (NK cell activation inducing ligand), SLAMF4

NK

aktywacja komórek NK

CD245

p220/240

T

CD246

ALK (anaplastic lymphoma kinase)

T

receptorowa kinaza tyrozynowa

CD247

CD3ζ

T

łańcuch zeta wchodzący w skład kompleksu CD3-TCR

CD248

endosjalina, TEM1



CD249

APA, gp160, EAP, ENPEP

KŚ, KN

aminopeptydaza

CD252

TNFSF4, CD134L

nadrodzina TNF

CD253

TNFSF10, TRAIL, APO-2 ligand, TL2,

nadrodzina TNF

CD254

TNFSF11, TRANCE, RANK ligand

M, N

nadrodzina TNF

CD256

TNFSF13, APRIL, TALL2

M, N

nadrodzina TNF

CD257

TNFSF13B, BLyS, BAFF, TALL1

KD

nadrodzina TNF

CD258

TNFSF14, LIGHT

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF

CD261

TNFRSF10A, TRAIL-R1, DR4

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF

CD262

TNFRSF10B, TRAIL-R2, DR5

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF, receptor śmierci (death receptor – DR5)

TRAIL

CD263

TNFRSF10C, TRAIL-R3, DCR1, LIT, TRID

T, B, NK, M, N

nadrodzina TNF, receptor „wabik” dla TRAIL (decoy receptor – DcR1)

TRAIL

CD264

TNFRSF10D, TRAIL-R4, TRUNDD, DcR2

T, B, NK, KD, M, N

nadrodzina TNF, receptor „wabik” dla TRAIL (decoy receptor – DcR2)

TRAIL

CD265

TNFRSF11A, RANK, TRANCER



nadrodzina TNF

CD266

TNFRSF12A, TWEAK-R, Fn14, FN14

B

nadrodzina TNF, receptor dla TWEAK

TWEAK

CD267

TNFRSF13B, TACI

T, B

nadrodzina TNF

CD268

TNFRSF13C, BAFF receptor, BR3

B

nadrodzina TNF, receptor dla BAFF

BAFF

CD269

TNFRSF17, BCMA, BCM

KD

nadrodzina TNF

CD271

TNFRSF16, LIGHT-R, HVEM

T

nadrodzina TNF, receptor p75 dla NGF

NGF

CD272

BTLA

KD

CD273

PD-L2, B7-DC, PD-12, PDCD1LG2

KD

CD274

PD-L1, B7-H1, PDCD1LG1

T, B, KD

CD275

ICOS ligand, B7-H2

KD

CD276

B7-H3

T, B, NK, KD, M, N

CD277

BTN3A1, BTF5

CD278

ICOS

B7-H3

CD279

PD1, PDCD1, hPD-1, SLEB2

NK, M, KŚ

CD280

Endo180, uPARAP, CLEC13E

M, N

receptor dla mannozy

CD281

TLR1

M, N

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD282

TLR2

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD283

TLR3

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD284

TLR4

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD285

TLR5

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD286

TLR6

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD287

TLR7

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD288

TLR8

KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD289

TLR9

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD290

TLR10

M, KD

receptor rozpoznający wzorce

PAMP

CD292

BMPR1A, ALK-3

receptor typu IA dla BMP (bone morphogenetic protein)

BMP

CDw293

BMPR1B, ALK-6

T, N

receptor typu IB dla BMP (bone morphogenetic protein)

BMP

CD294

GPR44, CRTH2

T, B, NK, KD, M, N, KŚ

receptor dla chemokin, sprzężony z białkiem G

CD295

LEPR (leptin receptor)

receptor dla leptyny

CD296

ART1, DO

T, Ep

rybotransferaza arginina-ADP

CD297

ART4, DOK1

ekto-ADP-ribosylotransferaza 4 (nośnik dla grupy krwi Dombrock)

CD298

ATP1B3



łańcuch b3 ATPazy transportującej Na+/K+

CD299

DC-SIGN2, DC-SIGNR, L-SIGN, CD209L

KD

lektyna typu C (dendritic cell-specific ICAM-3-grabbing nonintegrin 2)

CD300a

CD300A, CMRF35H

NK, M, N, T, B

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300b

CD300B

NK, N, M, B, T

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300c

CD300C, CMRF35A

NK, N, M, B, T

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD300e

CD300A, CMRL35L1

receptor hamujący zabijanie komórek NK

CD301

CLEC10A, CLECSF14

KD

lektyna typu C (C-type lectin domain family 10A)

CD302

CLEC13A, DCL1

N, M

lektyna typu C (C-type lectin domain family 13A)

CD303

CLEC4C, BDCA-2, CLECSF11, DLEC, HECL

KD

lektyna typu C (C-type lectin domain family 4C)

CD304

neuropilina, BDCA-4, VEGF165R

KŚ, KD,

receptor dla VEGF

VEGF

CD305

LAIR1

NK, B, T, M

leukocyte-associated immunoglobulin-like receptor 1

CD306

LAIR2

leukocyte-associated immunoglobulin-like receptor 2

CD307a

FCRL1 (Fc receptor-like protein 1)

B

receptor podobny do receptorów dla Fc

CD307b

FCRL2 (Fc receptor-like protein 2)

CD307c

FCRL3 (Fc receptor-like protein 3)

CD307d

FCRL4 (Fc receptor-like protein 4)

CD307e

FCRL5 (Fc receptor-like protein 5)

CD309

KDR, FLK1, VEGFR-2



receptor dla VEGF typu 2 (vascular endothelial growth factor)

VEGF

CD312

EMR2

KD, M, N

EGF-like module-containing mucin-like hormone receptor-like 2 (EGF-like module EMR2)

CD314

NKG2D, KLRK1

T, NK

receptor NKG2-D typu II

MHC

CD315

PTGFRN, CD9P1

B, M

negatywny regulator aktywności receptorów dla prostaglandyn F2

CD316

IGSF8, CD81P3

T, B, NK

cząsteczka Ig-podobna (immunoglobulin superfamily member 8, CD81 partner 3)

CD317

BST2, teteryna

T, B, NK, KD, M

antygen macierzy szpiku (bone marrow stromal antigen 2)

CD318

CDCP1, TRASK

kom. prog.

białko zawierające domenę CUB (CUB domain-containing protein 1)

CD319

LAMF7, CS1, SLAMF7, CRACC

T, B, NK, KD

białko nadrodziny SLAM

CD320

CD320, 86DA

KD

receptor dla LDL

LDL

CD321

JAM1, JAM-A

T, B, NK, M, N, Plt

cząsteczka adhezyjna (junctional adhesion molecule)

JAM1

CD322

JAM2, JAM-B

T, B, M, KŚ

cząsteczka adhezyjna (junctional adhesion molecule)

JAM2

CD324

kadheryna-1 (kadheryna E) (uwomorulina)

Ep, E

cząsteczka adhezyjna

kadheryna E

CD325

kadheryna-2 (kadheryna N)

kom. nerw., E

cząsteczka adhezyjna

kadheryna N

CD326

TACSTD1, Ep-CAM

Ep

antygen nowotworowy – glikoproteina powierzchniowa

CD327

SIGLEC6, CD33L1

B

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 6 – Siglec-6)

CD328

SIGLEC7, AIRM1

T, NK, M

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 7 – Siglec-7)

CD329

SIGLEC9, SAF2

NK, M, N

lektyna (sialic acid-binding Ig-like lectin 9 – Siglec-9)

CD331

FGFR1, FGFBR

Ep

receptor dla bFGF typu 1 (basic fibroblast growth factor receptor)

bFGF

CD332

FGFR2, BEK

Ep

receptor dla bFGF typu 2

bFGF

CD333

FGFR3, JTK4

Ep

receptor dla bFGF typu 3

bFGF

CD334

FGFR4, JTK2

Ep

receptor dla bFGF typu 4

bFGF

CD335

NCR1, LY94, NKp46

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp46)

MHC

CD336

NCR2, LY95, NKp44

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp44)

MHC

CD337

NCR3, 1C7, NKp30

NK

receptor naturalnej cytotoksyczności (NKp30)

MHC

CD338

ABCG2, ABCP

kom. prog.

ATP-binding cassette subfamily G member 2

CD339

JAG1, Jagged-1

Ep

Notch 1, 2, 3

CD340

ErbB2, Her2/Neu

Ep

receptorowa kinaza tyrozynowa

CD344

FZD4, FZ-4

kom. prog.

Frizzled-4

Norrin

CD349

FZD9

kom. prog.

Frizzled-9

WNT-2

CD350

FZD10

kom. prog.

Frizzled-10

WNT-7

CD351

FCAMR, Fcα/µR

T, B, M

receptor dla fragmentów Fc przeciwciał IgA i IgM

IgA, IgM

CD352

SLAMF6, Ly108, NTB-A

T, B, DC, NK, M, G

CD353

SLAMF8, BLAME

B, M

CD354

TREM1

T, B, DC, NK, M, G

CD355

CRTAM (cytotoxic and regulatory T-cell molecule)

T, B, NK

CD357

TNFRSF18, GITR

T, B, DC, NK, M, G

CD358

TNFRSF21, DR6

T, B, M

GITRL

CD359

PI16

T

CD360

IL21R

T, B, DC, NK, M, G

receptor dla IL-21

IL-21

CD361

EVI2B (ectoptic viral integration site 2B)

T, B, NK, M, G

CD362

Syndekan-2, SDC2, SYND2

T, B, M, G

CD363

S1PR1, EDG-1

T, B, NK, G

receptor dla sfingozyno-1-fosforanu

CD364

peptidase inhibitor 16, CRIPS9

CD365

TIM1, hepatitis A virus cellular receptor 1

CD366

TIM2, hepatitis A virus cellular receptor 2

CD367

CLEC4A, DCIR, CLECSF6

lektyna typu C

CD368

CLEC4D, CLECSF8, CLEC-6

lektyna typu C

CD369

CLEC7A, CLECSF12, DECTIN1

lektyna typu C

CD370

CLEC9A, DNGR1

lektyna typu C

CD371

CLEC12A, DCAL-2, CLL-1

lektyna typu C

Termin CD używany jest w celu określenia antygenów powierzchniowych, wykrywanych odpowiednimi przeciwciałami monoklonalnymi. Cząsteczki CD znajdują się na powierzchni każdej komórki. Niektóre są charakterystycznymi markerami umożliwiającymi identyfikację określonego typu komórek lub też stanu ich aktywacji.

Objaśnienia najważniejszych skrótów: ADA – deaminaza adenozynowa, akt. – komórki aktywowane (pobudzone), B – limfocyty B, E – erytrocyty, Eo – eozynofile, Ep – komórki nabłonkowe, F – fibroblasty, G – granulocyty, KD – komórki dendrytyczne, Ker – keratynocyty, KMG – komórki mięśniowe gładkie, kom. – komórki, KN – komórki nabłonkowe, kom. prog. – komórki progenitorowe, KŚ – komórki śródbłonka, KT – komórki tuczne, L – limfocyty, M – monocyty, Meg – megakariocyty, Mel – melanocyty, Mø – makrofagi, N – neutrofile, Neur. – neurony, NK – komórki NK, Plt – płytki krwi, rec. – receptor dla, sub. – subpopulacja, T – limfocyty T, Tym. – tymocyty, uPA – aktywator plazminogenu typu urokinazowego.

1 GŁÓWNE KOMPONENTY I ZASADNICZE CECHY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Marek Jakóbisiak

1.1. LIMFOCYTY I PRZECIWCIAŁA (IMMUNOGLOBULINY)

Najważniejszymi komórkami układu odpornościowego są limfocyty B, limfocyty T, komórki żerne (fagocyty) oraz komórki prezentujące antygen limfocytom T (ryc. 1.1), a najważniejszymi cząsteczkami są immunoglobuliny, receptory limfocytów T wiążące antygen i cytokiny. Limfocytów jest w naszym organizmie około 1×1012. W każdej odpowiedzi immunologicznej oprócz komórek efektorowych (np. limfocytów B wytwarzających przeciwciała lub cytotoksycznych limfocytów T) uczestniczą również komórki regulujące tę odpowiedź (tab. 1.1 i 1.2).

Tabela 1.1. Zasadnicze czynności komórek uczestniczących w odpowiedzi immunologicznej

Limfocyty B

Rozpoznają antygeny i wytwarzają przeciwciała

Plazmocyty (komórki plazmatyczne)

Wytwarzają przeciwciała

Limfocyty Th

Wspomagają odpowiedź immunologiczną; wydzielają cytokiny

Limfocyty Treg

Hamują odpowiedź immunologiczną; wydzielają cytokiny

Limfocyty Tc

Zdolne do zabicia komórek docelowych

Komórki NK

Zdolne do spontanicznego zabicia komórek nowotworowych i zakażonych przez wirusy

Komórki dendrytyczne

Prezentują antygeny limfocytom T; wydzielają cytokiny

Monocyty, makrofagi

Zdolne do fagocytozy i zabicia mikroorganizmów oraz innych obcych komórek; wydzielają cytokiny

Neutrofile

Zdolne do fagocytozy i zabijania mikroorganizmów

Komórki tuczne, bazofile

Biorą udział w obronie przeciw pasożytom

Eozynofile

Zdolne do fagocytozy i zabijania niektórych pasożytów z użyciem przeciwciał

Megakariocyty

Wytwarzają trombocyty, które uczestniczą w krzepnięciu krwi i reakcjach zapalnych

Erytrocyty

Poprzez receptor dla dopełniacza wiążą kompleksy immunologiczne i uczestniczą w ich usuwaniu

Komórki limfoidalne nieswoiste

Wspomagają głównie odpowiedź przeciwzakaźną

Limfocyty Tc (T cytotoxic) – limfocyty T cytotoksyczne, limfocyty Treg (T regulatory) – limfocyty T regulatorowe, komórki NK (natural killers) – naturalne komórki cytotoksyczne.

Wśród limfocytów T można wyróżnić kilka subpopulacji. Limfocyty T cytotoksyczne (Tc lub CTL – cytotoxic T cell) są zdolne do zabicia innych komórek (przeszczepionych albo własnych zakażonych wirusami lub nowotworowych). Limfocyty T pomocnicze (Th) i limfocyty T regulatorowe (supresorowe) (Treg) mają natomiast zdolność regulowania odpowiedzi immunologicznej. Limfocyty pomocnicze działają wspomagająco, a limfocyty regulatorowe (supresorowe) hamująco. Do odpowiedzi immunologicznej potrzebna jest współpraca pomocniczych limfocytów T, które również wiążą antygeny, a następnie poprzez bezpośredni kontakt oraz wydzielane cytokiny pobudzają odpowiedź limfocytów B. Bez regulacyjnego nadzoru ze strony tych dwóch subpopulacji limfocytów T układ odpornościowy mógłby zbyt opieszale i nieskutecznie zwalczać infekcje albo, wręcz przeciwnie, reagować zbyt gwałtownie, uszkadzając przy okazji własne tkanki.

Ryc. 1.1. Komórki układu odpornościowego

Tabela 1.2. Niektóre cząsteczki występujące na powierzchni limfocytów człowieka, mogące służyć do ich identyfikacji

Limfocyty

Cząsteczki

Wszystkie limfocyty T

CD3, CD2

Limfocyty Th

CD4

Limfocyty Tc

CD8

Pobudzone limfocyty T

Cz. MHC klasy II, CD25

Wszystkie limfocyty B

CD19, CD20

CD (cluster of differentiation), MHC (major histocompatibility complex) – główny układ zgodności tkankowej.

Zdolność rozpoznawania i reagowania z antygenami mają wytwarzane przez limfocyty B przeciwciała, czyli immunoglobuliny, oraz receptory limfocytów T wiążące antygen. Immunoglobuliny występują zarówno w formie związanej na powierzchni limfocytów B jako ich receptory rozpoznające antygen, jak i w postaci wolnej w płynach ustrojowych. Receptory immunoglobulinowe limfocytów B, czyli receptory limfocytów B (BCR – B cell receptors), receptory limfocytów T (TCR – T cell receptors) oraz wolne immunoglobuliny łączą się z antygenami swoiście, to znaczy wybiórczo (selektywnie). Należy jednak pamiętać, że w odpowiedzi immunologicznej biorą również udział mechanizmy nieswoiste.

Odpowiedź naszego organizmu na kontakt z antygenem nazywamy właśnie odpowiedzią immunologiczną. Tradycyjnie wyróżnia się odpowiedź typu humoralnego i odpowiedź typu komórkowego (patrz niżej). Odpowiedź typu humoralnego polega na wytwarzaniu i uwalnianiu do środowiska przeciwciał przez limfocyty B i różnicujące się z nich komórki plazmatyczne, czyli plazmocyty. W odpowiedzi typu komórkowego w miejscu wniknięcia antygenu do organizmu gromadzą się komórki, głównie limfocyty, makrofagi i granulocyty.

1.2. ANTYGENY

Antygeny to związki mające następujące właściwości: a) immunogenność, to znaczy zdolność do wywoływania przeciw sobie swoistej odpowiedzi immunologicznej, b) antygenowość, czyli zdolność do swoistego łączenia się z immunoglobulinami (zarówno wolnymi, jak i stanowiącymi receptory limfocytów B) i receptorami limfocytów T. Antygen wykazujący tylko antygenowość nazywamy haptenem. Haptenami mogą być proste związki chemiczne, np. niektóre leki. Immunogenność zyskują one dopiero po połączeniu z nośnikiem, którym może być np. cząsteczka białka. W odpowiedzi na hapten połączony z nośnikiem limfocyty B rozpoznają hapten, a limfocyty Th nośnik białkowy.

Antygeny mogą być ciągłe, kiedy aminokwasy antygenu białkowego kontaktujące się z przeciwciałem są zawarte w jednym odcinku łańcucha białkowego, lub nieciągłe, gdy aminokwasy te są oddalone od siebie w łańcuchu białkowym, lecz zbliżone przy danej konformacji białka.

W wypadku niektórych antygenów wielkocząsteczkowych, w ich obrębie, może się znajdować wiele fragmentów wiązanych przez przeciwciała, BCR i TCR. Są to tak zwane epitopy lub determinanty antygenowe. Epitopy obecne w jednej cząsteczce antygenu mogą być identyczne lub różne i mogą być wiązane przez przeciwciała o tej samej lub odmiennej swoistości. Antygen zawierający wiele epitopów nazywamy wielowartościowym lub poliwalentnym.

1.2.1. Grasiczozależność

Antygeny indukujące wytwarzanie przeciwciał można podzielić na tak zwane grasiczozależne i grasiczoniezależne. W odpowiedzi na antygeny grasiczozależne limfocyty B potrzebują „pomocy” ze strony limfocytów T pomocniczych. Odpowiedź na antygeny grasiczoniezależne, których jest mniej niż poprzednich, nie wymaga pomocy ze strony limfocytów T. Należą do nich między innymi: lipopolisacharyd (LPS) ścian bakteryjnych, dekstran i oczyszczony preparat tuberkuliny (PPD – purified protein derivative).

Antygeny grasiczoniezależne (thymus independent – TI) można podzielić na dwie grupy:

Antygeny wykazujące cechy poliklonalnych aktywatorów limfocytów. Antygeny te wydają się bowiem przekazywać limfocytom B sygnały niezbędne do ich aktywacji przez receptory Toll-podobne. Do tej grupy należą np. LPS i dekstran. Określa się je symbolem TI-1.

Antygeny poliwalentne, ale nie wykazujące cech poliklonalnych aktywatorów limfocytów B. Określa się je symbolem TI-2.

1.3. MECHANIZMY SWOISTE I NIESWOISTE

W obrębie układu odpornościowego i w odpowiedzi immunologicznej istnieją mechanizmy nieswoiste i swoiste, czyli niespecyficzne i specyficzne. Te pierwsze określa się czasami jako wrodzone (w angielskich podręcznikach: „innate”, a w niemieckich: „angeborene”), natomiast te drugie jako nabyte (odpowiednio: „adaptive” i „erworbene”). Żaden z tych terminów nie oddaje jednak do końca różnicy między nimi.

Mechanizmy nieswoiste rozwinęły się wcześniej w filogenezie, są mniej precyzyjne, ale za to reagują szybko, stanowiąc pierwszą linię obrony. Biorą w nich udział między innymi: komórki żerne (zarówno makrofagi, jak i granulocyty), układ dopełniacza, lizozym, interferon, komórki zdolne do spontanicznej cytotoksyczności.

Mechanizmy swoiste są filogenetycznie młodsze. Pełen ich rozwój w odpowiedzi immunologicznej wymaga upływu określonego czasu, ale zwracają się precyzyjnie przeciw określonemu intruzowi. Należy do nich większość wytwarzanych przez limfocyty B przeciwciał i większość limfocytów T. Ich „opieszałość” znika przy ponownym kontakcie z danym antygenem. Swoista odpowiedź wtórna rozwija się gwałtownie, jak gdyby organizm nasz zapamiętał sobie pierwszy kontakt z danym antygenem.

Na każdym etapie odpowiedzi immunologicznej istnieje ścisła kooperacja i uzupełnianie się mechanizmów swoistych i nieswoistych.

1.4. TYPY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

Wyróżnia się dwa zasadnicze typy odpowiedzi immunologicznej: odpowiedź typu humoralnego i odpowiedź typu komórkowego. Choć w każdej odpowiedzi immunologicznej obecne są na ogół obydwa składniki, a tylko jeden z nich może być bardziej nasilony od drugiego to istnieje między nimi pewien antagonizm (podrozdział 9.2.1)

1.4.1. Odpowiedź typu humoralnego

W odpowiedzi typu humoralnego biorą udział wolne przeciwciała obecne we krwi, limfie i w płynach tkankowych, a także przeciwciała, które lokują się na powierzchni komórek poprzez receptor dla fragmentu Fc (fragment crystallizable) jako tak zwane przeciwciała cytofilne (nie należy ich utożsamiać z receptorami immunoglobulinowymi limfocytów).

Przeciwciała są obecne nie tylko w płynach tkankowych, ale także w wydzielinach śluzowo-surowiczych, np. dróg oddechowych lub przewodu pokarmowego. W wyniku kontaktu z antygenem limfocyty B po kooperacji z limfocytami T ulegają aktywacji, proliferacji i różnicowaniu w komórki intensywnie wytwarzające i wydzielające przeciwciała (ryc. 1.2), które mogą stanowić 75–90% syntezowanych przez nie białek. Jedna komórka może uwalniać nawet kilka tysięcy przeciwciał w ciągu sekundy. Komórki te nadal mogą się dzielić, a końcowym etapem ich różnicowania są komórki plazmatyczne.

1.4.2. Odpowiedź typu komórkowego

W odpowiedzi typu komórkowego z antygenem reagują komórki – limfocyty T. W interakcji ze swoistym antygenem wydzielają one cytokiny, które sprawują wiele funkcji, a między innymi wciągają do odpowiedzi immunologicznej także makrofagi i granulocyty. Jeżeli podanie lokalne odpowiedniego antygenu wywołuje odpowiedź typu komórkowego, to powoduje naciekanie przez komórki miejsca podania antygenu dopiero po około 24 godzinach. Dlatego ten typ odpowiedzi określa się czasami jako odpowiedź późną. Poza odpowiedzią typu późnego, w której dominujące znaczenie mają limfocyty T pomocnicze i uwalniane przez nie cytokiny, drugą ważną komponentą odpowiedzi komórkowej jest działanie cytotoksyczne limfocytu T (ryc. 1.2).

Ryc. 1.2. Rozwój odpowiedzi immunologicznej typu komórkowego (z udziałem limfocytów T) i humoralnego (z udziałem limfocytów B)

1.4.3. Podział na odpowiedź typu 1 i typu 2

Istnieje również podział na odpowiedź typu 1 i typu 2 na czynniki zakaźne (nie mylić z nadwrażliwością typu I i typu II). Odpowiedź typu 1 kieruje się przede wszystkim przeciw wirusom i bakteriom i wspomagana jest przez limfocyty pomocnicze Th1 oraz komórki limfoidalne ILC1 (innate lymphoid cells). Natomiast odpowiedź typu 2 jest skierowana przeciw robakom pasożytniczym i alergenom i wspomagana jest przez limfocyty pomocnicze Th2 oraz komórki limfoidalne ILC2.

1.5. ETAPY ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ

W odpowiedzi immunologicznej można wyróżnić dwa etapy: fazę indukcji i fazę efektorową. W pierwszej fazie limfocyty łączą się z antygenem i zaczynają proliferować oraz różnicować się w komórki efektorowe. W tej fazie limfocyty kooperują z komórkami prezentującymi antygen, a także z innymi populacjami limfocytów. Liczba ich może wzrosnąć nawet 10 000 razy. W drugiej fazie liczne nowo wytworzone komórki efektorowe odpowiadają na antygen: limfocyty B uwolnieniem przeciwciał, a limfocyty T bezpośrednio łącząc się z antygenem prezentowanym przez inne komórki i uwalniając określone mediatory. Przykładem pierwszego typu reakcji będzie zabicie bakterii z udziałem przeciwciał, a drugiego – bezpośredni efekt cytotoksyczny limfocytów T wobec komórek zakażonych przez wirusy lub komórek przeszczepu.

Przy pierwszym kontakcie z antygenem rozwija się odpowiedź pierwotna. W przypadku ponownego podania danego antygenu stężenie przeciwciał rośnie szybciej i osiąga większe wartości. Jest to odpowiedź wtórna, zwana anamnestyczną (ryc. 1.3).

Ryc. 1.3. Pierwotna i wtórna odpowiedź immunologiczna w zakresie przeciwciał klasy IgG

Zdolność do bardziej skutecznej odpowiedzi wtórnej na określony antygen można uzyskać nie tylko w sposób naturalny, to znaczy w wyniku zakażenia mikroorganizmem mającym dany antygen lub w wyniku szczepienia (uczulenie czynne). Można ją nabyć również w następstwie otrzymania od innego osobnika lub zwierzęcia gotowych przeciwciał (uczulenie bierne) lub w wyniku przeszczepienia odpowiednio uczulonych limfocytów (uczulenie adoptywne).

2 NARZĄDY LIMFATYCZNE

Marek Jakóbisiak, Jakub Gołąb

Układ odpornościowy obejmuje: narządy i naczynia limfatyczne, obecne w tych narządach i krążące komórki uczestniczące w reakcjach immunologicznych oraz wydzielane przez nie przeciwciała, cytokiny i inne czynniki. Narządy limfatyczne to grasica, szpik, grudki limfatyczne samotne i skupione, migdałki, wyrostek robaczkowy, węzły limfatyczne i śledziona (ryc. 2.1). U ptaków występuje dodatkowo kaletka lub inaczej torebka Fabrycjusza.

Grasica, kaletka Fabrycjusza oraz szpik odgrywają zasadniczą rolę w czynnościowym dojrzewaniu limfocytów i dlatego nazywamy je centralnymi (pierwotnymi) narządami limfatycznymi w przeciwieństwie do pozostałych narządów limfatycznych, które określamy jako obwodowe (wtórne, drugorzędowe).

Po opuszczeniu narządów centralnych limfocyty T i B lokują się w odpowiednich obszarach obwodowych narządów limfatycznych.

Obecność obok siebie w narządach limfatycznych limfocytów T i B, a także komórek dendrytycznych i makrofagów umożliwia kooperację tych komórek, co jest warunkiem rozwoju odpowiedzi immunologicznej.

2.1. GRASICA

W grasicy powstają i ulegają selekcji limfocyty T. Selekcja ta między innymi eliminuje limfocyty rozpoznające własne antygeny (autoantygeny).

2.1.1. Ogólna budowa grasicy

W przeciwieństwie do węzłów limfatycznych i śledziony grasica jest już w pełni rozwinięta w momencie urodzenia człowieka. Otoczona jest ona torebką łącznotkankową. Pod względem budowy mikroskopowej jest to bardzo nietypowy narząd limfatyczny. Składa się z dwóch płatów, a każdy z wielu płacików. W płacikach można wyróżnić część korową i część rdzenną (ryc. 2.2). Tylko części korowe płacików oddzielone są od siebie przegrodami łącznotkankowymi, natomiast ich części rdzenne łączą się ze sobą. W części rdzennej płacików widoczne są owalne twory zbudowane z koncentrycznie ułożonych komórek nabłonkowych. Są to ciałka grasicze (ciałka Hassala) (ryc. 2.3). Część obwodową ciałka grasiczego zajmują spłaszczone komórki zachodzące na siebie dachówkowato.

Ryc. 2.1. Narządy i naczynia limfatyczne człowieka

Ryc. 2.2. Obraz histologiczny grasicy dziecka (pow. 20×)

Ryc. 2.3. Ciałko grasicze (Hassala, pow. 200×)

W skład zrębu grasicy wchodzi torebka i przegrody łącznotkankowe oraz komórki z długimi wypustkami tworzące w miąższu grasicy sieć. Wśród tych komórek można wyróżnić komórki nabłonkowe pochodzenia endodermalnego i w mniejszym stopniu także komórki pochodzenia ektodermalnego oraz makrofagi, fibroblasty i komórki dendrytyczne. Komórki nabłonkowe i makrofagi występują zarówno w korze, jak i w rdzeniu, natomiast komórki dendrytyczne występują tylko w rdzeniu oraz na granicy rdzenia i kory (ryc. 2.4). Grasicę można więc określić jako narząd limfonabłonkowy.

Na komórkach zrębu grasicy występują w dużej gęstości cząsteczki głównego układu zgodności tkankowej. Ma to znaczenie dla czynnościowego dojrzewania limfocytów T. W okach sieci wytworzonej przez komórki zrębu leżą limfocyty grasicze (tymocyty), gęsto ułożone w części korowej i luźno w części rdzennej. Niektóre komórki nabłonkowe znajdujące się w korze grasicy tak ściśle otaczają tymocyty swymi wypustkami, że zyskały nazwę grasiczych komórek opiekuńczych. Komórki opiekuńcze występują głównie w zewnętrznej warstwie korowej, gdzie obserwuje się intensywną proliferację tymocytów. Uczestniczą one w selekcji dojrzewających limfocytów T. Jedna komórka opiekuńcza może się kontaktować z około 200 tymocytami. Niektóre makrofagi kory zawierają sfagocytowane tymocyty znajdujące się na różnych etapach rozpadu. Makrofagi te określane są czasami mianem makrofagów z barwliwymi ciałami (tingible bodies macrophages). Tymi ciałami są sfagocytowane tymocyty.

Ryc. 2.4. Rozmieszczenie komórek zrębu grasicy. 1 – torebka i beleczki łącznotkankowe, 2 – komórki nabłonkowe podtorebkowe i okołonaczyniowe, 3 – komórki nabłonkowe korowe, 4 – komórki nabłonkowe rdzeniowe, 5 – komórki dendrytyczne, 6 – makrofag grasiczy, 7 – ciałko grasicze, 8 – tymocyty (limfocyty grasicze), 9 – naczynie krwionośne

Ryc. 2.5. Migracja dojrzewających limfocytów T w grasicy

Prekursory tymocytów dostają się w życiu płodowym do grasicy na granicy kory i rdzenia (ryc. 2.5). Przywędrowują najpierw z wątroby, a następnie ze szpiku, który staje się centrum krwiotworzenia. Szpik dostarcza te prekursory również, choć w mniejszym stopniu, po urodzeniu. W grasicy ulegają one intensywnej proliferacji i różnicowaniu w limfocyty T. Jednak olbrzymia większość komórek powstających w wyniku tej proliferacji ginie wewnątrz grasicy w wyniku apoptozy (podrozdział 7.1).

Dojrzewające limfocyty T przesuwają się w kierunku zewnętrznej części korowej, potem wracają, przedostają się do rdzenia, ponownie wracają i przedostają się do żyłek pozawłosowatych na granicy kory i rdzenia. Po opuszczeniu grasicy limfocyty T krążą w organizmie, a w narządach limfatycznych występują głównie w obszarach grasiczozależnych. We krwi dorosłego człowieka limfocyty T stanowią średnio 72% (67–76%) wszystkich limfocytów. W wędrówce tymocytów w grasicy i limfocytów T poza grasicą istotną rolę odgrywają chemokiny i cząsteczki adhezyjne. Chemokiny „przyciągają” komórki zgodnie z gradientem stężeń, ale mogą również „wypychać” dojrzałe tymocyty z grasicy na obwód w wyniku ujemnej chemotaksji, np. chemokina CXCL12 (SDF-1 – stromal cell-derived factor).

2.1.2. Bariera krew–grasica

Naczynia krwionośne wnikają do grasicy od strony torebki, a następnie wnikają w głąb narządu wraz z przegrodami łącznotkankowymi. Na granicy kory i rdzenia tworzą one gęstą sieć naczyń włosowatych, które w obrębie rdzenia przechodzą w żyłki pozawłosowate.

Obce antygeny mają utrudniony dostęp do dojrzewających w korze płacików limfocytów T. Odpowiada za to tak zwana bariera krew–grasica. Jej głównymi elementami są komórki śródbłonka naczyń włosowatych szczelnie przylegających do siebie dzięki połączeniom typu zamykającego i leżącym wokół nich komórek nabłonkowych. Gdyby do kontaktu z obcymi antygenami dochodziło, dojrzewające limfocyty T nabywałyby tolerancję na antygeny zakażających nas mikroorganizmów, a tak nabywają tylko tolerancję w stosunku do autoantygenów.

2.1.3. Hormony grasicy i wpływ hormonów na grasicę

Z grasicy wyizolowano wiele czynników zdolnych do częściowego zastępowania jej funkcji w doświadczeniach in vitro. Należą do nich między innymi tymozyny, grasiczy czynnik humoralny, tymulina, tymopoetyna, określane czasami mianem hormonów grasicy.

W grasicy wytwarzane są również różne mediatory typowe dla układu odpornościowego Należą do nich: interleukiny, a także czynniki stymulujące tworzenie kolonii: granulocytów (granulocyte colony-stimulating factor – G-CSF), makrofagów (macrophage colony-stimulating factor – M-CSF), granulocytów i makrofagów (granulocyte-macrophage colony-stimulating factor – GM-CSF) i czynnik martwicy nowotworu α (tumor necrosis factor – TNF-α). Występują tu także transformujący czynnik wzrostu β (transforming growth factor β – TGF-β), czynnik komórek macierzystych (stem cell factor – SCF), ligand FLT3 (Fms-like tyrosine kinase ligand), czynnik hamujący białaczkę (leukemia inhibitory factor – LIF), limfopoetyna zrębu grasicy (thymic stromal lymphopoietin – TSLP) oraz różne chemokiny, które kierują wędrówką dojrzewających limfocytów T w grasicy. Spośród wymienionych cytokin i czynników najważniejsza dla wewnątrzgrasiczego dojrzewania limfocytów T wydaje się interleukina 7.

Zarówno hormon wzrostu, jak i hormon tyreotropowy stymulują wzrost grasicy, natomiast większość hormonów steroidowych indukuje jej inwolucję. Być może, właśnie zwiększenie stężenia hormonów płciowych (będących steroidami) w okresie pokwitania jest jednym z czynników odpowiedzialnych za inwolucję grasicy. Również inwolucja następcza grasicy, obserwowana u dzieci w następstwie ciężkich chorób i stresów, wiąże się z nadmiernym wydzielaniem hormonów kory nadnerczy.

2.1.4. Inwolucja grasicy

W momencie urodzenia człowieka liczba i zakres limfocytów T są już właściwie ustalone do tego stopnia, że tymektomia w pierwszych miesiącach życia nie powoduje groźnych niedoborów odporności. Grasica z wiekiem ulega stopniowej, lecz niecałkowitej inwolucji, czyli zanikowi. Sam narząd nie zmniejsza się, ale obszary limfoepitelialne zastępowane są przez tkankę tłuszczową i łączną. Zanik tkanki limfatycznej rozpoczyna się już pod koniec pierwszego roku życia i ulega przyspieszeniu w okresie pokwitania, w miarę wzrostu stężenia hormonów płciowych. Proces inwolucji może ulec zwolnieniu w sytuacji zwiększonego zapotrzebowania na nowe limfocyty T (np. po krwotokach, chemioterapii).

2.2. SZPIK

Oprócz swych funkcji krwiotwórczych, obejmujących wytwarzanie erytrocytów, granulocytów, monocytów i płytek krwi, szpik spełnia u ssaków rolę centralnego narządu limfatycznego, w którym powstają limfocyty B (ryc. 2.6).

Ze szpiku limfocyty B przechodzą do krwi, w której u dorosłego człowieka stanowią około 13% (11–16%) wszystkich limfocytów. Co ciekawe, komórki plazmatyczne powstające w trakcie odpowiedzi immunologicznej z limfocytów B osiadają ponownie w szpiku lub błonach śluzowych. Większość przeciwciał obecnych we krwi jest syntezowana właśnie w szpiku.

Kaletka (torebka) Fabrycjusza jest narządem limfopoetycznym występującym u ptaków. Nie ma jej natomiast u ssaków. Jest ona workowatym uchyłkiem kloaki (końcowy odcinek przewodu pokarmowego, do którego uchodzą drogi moczowe). Wewnątrz kaletki znajduje się kilkanaście podłużnych fałdów. Fałdy te pokryte są nabłonkiem jednowarstwowym walcowatym i oddzielone przez szczeliny, które mogą wnikać w głąb fałdów jako szczeliny wtórne. Każdy z fałdów zawiera kilkadziesiąt owalnych tworów przypominających wyglądem grudki limfatyczne. Kaletka Fabrycjusza stwarza właściwe mikrośrodowisko dla różnicowania się limfocytów B. Jest w związku z tym zaliczana u ptaków do centralnych narządów limfatycznych.

Ryc. 2.6. Schemat dojrzewania limfocytów B w szpiku. Prekursory limfocytów B otoczone pierwotnie przez wypustki komórki zrębowej, a następnie wędrujące do światła naczynia zatokowego

2.3. GRUDKI LIMFATYCZNE BEZ TOREBKI ŁĄCZNOTKANKOWEJ

Grudki limfatyczne, zwane również chłonnymi, występują pojedynczo lub w grupach w tkance łącznej wiotkiej, jako grudki limfatyczne nie otoczone torebką, a także stanowią istotny element narządów limfatycznych otorbionych, takich jak węzły limfatyczne i śledziona.

Grudki limfatyczne nie otoczone torebką występują najczęściej w ścianie przewodu pokarmowego, dróg oddechowych (ryc. 2.7) i narządów moczowo-płciowych. Mogą występować samotnie lub w skupiskach, tworząc migdałki lub tak zwane grudki limfatyczne skupione (kępki Peyera) (podrozdział 15.1.1.2.1). Grudki limfatyczne występują w skupiskach również w ścianie wyrostka robaczkowego. W miejscach tych leżą w bezpośrednim sąsiedztwie nabłonka. Uczestniczą one w wytwarzaniu limfocytów i stanowią jeden z elementów obrony przed inwazją drobnoustrojów przenikających pod nabłonek. Należy bowiem pamiętać o tym, że pokryte wydzielinami nabłonki wyżej wymienionych narządów kontaktują się bezpośrednio ze środowiskiem zewnętrznym i przy braku mechanizmów obronnych stałyby się łatwo miejscem namnażania i wnikania patogennych drobnoustrojów.

Ryc. 2.7. Oskrzelik z przylegającą grudką limfatyczną (pow. 100×)

Po pobudzeniu antygenem, np. bakteryjnym, w środku grudki pojawia się tak zwany ośrodek lub centrum rozmnażania, otoczony płaszczem grudki lub pasem zagęszczania. W centrum rozmnażania można wyróżnić strefę jasną i ciemną (ryc. 2.8). W przebiegu przewlekłych reakcji zapalnych dochodzi niekiedy do powstawania ośrodków rozmnażania w narządach nielimfatycznych.

2.3.1. Plamki mleczne

W błonie surowiczej pokrywającej jamę otrzewnej i opłucnej występują skupiska komórek, głównie limfocytów i makrofagów. Są to tak zwane plamki mleczne. Szczególnie dobrze są one widoczne w sieci wielkiej jako nieprzejrzyste plamki (ryc. 2.9). Od tego też pochodzi ich nazwa. Są one obecne u dzieci, lecz zanikają u ludzi dorosłych, u których mogą się pojawiać ponownie w trakcie zakażeń w obrębie jamy otrzewnej. Podobne struktury występują w jamie osierdziowej. W krezce jelitowej występują również skupiska limfocytów związane z tkanką tłuszczową. Skupiska te związane są z ogniskami tkanki tłuszczowej obecnymi pod błoną surowiczą.

Ryc. 2.8. Schemat grudki limfatycznej pobudzonej przez antygen

Ryc. 2.9. Plamki mleczne w sieci wielkiej

2.3.2. Migdałki

Migdałki są wyodrębnione jako narządy limfatyczne nieco sztucznie, gdyż są to grudki limfatyczne ułożone pojedynczo lub w skupiskach tuż pod nabłonkiem w miejscu krzyżowania się górnego odcinka dróg oddechowych z przewodem pokarmowym. Jest to miejsce strategiczne dla obrony naszego organizmu przed infekcjami.

Migdałki pokryte są nabłonkiem wielowarstwowym płaskim, niektóre zaś nabłonkiem wielorzędowym walcowatym. Nabłonek wnika w głąb tkanki limfatycznej, tworząc krypty. Można wyróżnić migdałek językowy, gardłowy (adenoid), a także migdałki podniebienne i trąbkowe. W obrębie nabłonka pokrywającego migdałki, szczególnie w kryptach, obserwuje się liczne limfocyty. W grudkach limfatycznych migdałków obserwuje się często ośrodki rozmnażania (ryc. 2.10), a także plazmocyty.

Nawracające stany zapalne migdałków były wskazaniem do ich usunięcia. Obecnie migdałki usuwa się rzadziej lub częściowo, gdyż lepiej jest rozumiana i doceniana funkcja obronna układu odpornościowego.

Ryc. 2.10. Struktura migdałka podniebiennego (pow. 50×)

2.3.3. Tkanka limfatyczna związana ze ścianą jelit

W ścianie jelit występują zarówno rozproszone limfocyty, zwłaszcza w blaszce właściwej błony śluzowej i śródnabłonkowo, między komórkami nabłonka jelitowego, jak i grudki limfatyczne. Te ostatnie leżą samotnie lub w skupiskach. Nabłonek jelitowy pokrywający grudki w przewodzie pokarmowym i oddzielający je od światła jelita zawiera więcej limfocytów śródnabłonkowych niż nabłonek pokrywający kosmki, a ponadto jest wśród nich większy odsetek limfocytów T pomocniczych. Tkanka limfatyczna związana ze ścianą jelit stanowi największe skupisko limfocytów w organizmie. Funkcja i budowa tej tkanki są omówione w podrozdziale 15.1.1.

Grudki limfatyczne samotne rozrzucone są wzdłuż całego jelita. Szczególnie często występują jednak w końcowym odcinku jelita cienkiego. Leżą one w blaszce właściwej błony śluzowej, ale większe grudki sięgają przez blaszkę mięśniową błony śluzowej do błony podśluzowej.

Grudki limfatyczne skupione – zwane również kępkami Peyera – występują przede wszystkim w jelicie krętym, głównie w końcowym jego odcinku, choć sporadycznie obserwuje się je również w innych odcinkach jelita cienkiego, a nawet w dwunastnicy. W grudkach tych znajdują się żyłki pozawłosowate wysłane tak zwanym wysokim śródbłonkiem. Są one miejscem przechodzenia limfocytów krążących z krwi do grudek limfatycznych.

W blaszce właściwej błony śluzowej wyrostka robaczkowego leżą gęsto ułożone grudki limfatyczne, które sięgają głęboko do błony podśluzowej. Powodują one znaczne pogrubienie ściany wyrostka. Mogą być w nich widoczne ośrodki rozmnażania.

2.4. WĘZŁY LIMFATYCZNE

Węzły limfatyczne są narządami leżącymi na przebiegu naczyń limfatycznych, które uchodzą do węzła, a następnie go opuszczają. Tym samym węzły można porównać do filtrów leżących na drodze limfy (chłonki) płynącej następnie do większych naczyń limfatycznych, przewodu piersiowego i do krwi. Do najważniejszej czynności węzłów należy udział w odpowiedzi immunologicznej, czego efektem jest powstawanie limfocytów efektorowych T i B.

Węzeł limfatyczny otoczony jest torebką łącznotkankową. Tuż pod torebką znajduje się zatoka brzeżna, do której od strony wypukłej węzła wpływa limfa kilkoma naczyniami limfatycznymi doprowadzającymi (ryc. 2.11, 2.12). Od strony wnęki odchodzą natomiast naczynia limfatyczne odprowadzające. Obydwa typy naczyń limfatycznych zaopatrzone są w zastawki zapewniające jednokierunkowy przepływ limfy przez te naczynia i węzeł.

W węźle można wyróżnić część korową i część rdzenną leżącą wewnątrz węzła, bliżej jego wnęki. Od torebki węzła w jego części wypukłej odchodzą w głąb węzła beleczki łącznotkankowe. W części korowej mają one regularny charakter i przypominają szprychy koła lub promienie. Nazywamy je beleczkami promienistymi lub beleczkami kory. Przedłużeniem ich w kierunku wnęki węzła są beleczki rdzenne.

Beleczki promieniste dzielą część korową na obszary zwane niszami lub komorami. Z leżącej pod torebką zatoki brzeżnej limfa płynie biegnącymi wzdłuż beleczek zatokami promienistymi, a dalej zatokami rdzennymi, aby we wnęce węzła wpłynąć następnie do naczyń odprowadzających.

Tkanka limfatyczna wypełniająca nisze oddzielona jest od torebki węzła przez zatokę brzeżną, a od strony beleczek promienistych styka się z zatokami promienistymi. W głąb węzła wnika natomiast jej przedłużenie zwane pasem zagęszczania. Pasy zagęszczania przechodzą w rdzeniu w nieregularne i rozgałęziające się sznury rdzenne. Miąższ węzła odgraniczony jest od zatok brzeżnych oraz od zatok promienistych ściśle do siebie przylegającymi makrofagami i komórkami śródbłonka limfatycznego, które tworzą selektywną barierę. Przez barierę tę przeciskają się komórki dendrytyczne oraz limfocyty docierające do węzła wraz z limfą. Należy przy tym pamiętać, że większość limfocytów wnika do węzła drogą krwi poprzez żyłki z wysokim śródbłonkiem. Małe cząsteczki, w tym chemokiny i inne cytokiny oraz antygeny, docierają do węzła wraz z chłonką. Wnikają następnie z zatoki brzeżnej do miąższu przez specjalne przewodziki, utworzone przez włókna kolagenowe i siateczkowe otoczone przez białka macierzy pozakomórkowej i wypustki fibroblastycznych komórek siateczkowych (fibroblastic reticular cells – FRC).

Ryc. 2.11. Schemat węzła limfatycznego

2.4.1. Zrąb węzła

Rusztowaniem dla zrębu węzła jest torebka łącznotkankowa i odchodzące od niej beleczki łącznotkankowe promieniste i rdzenne. Na tym rusztowaniu opiera się sieć utworzona z włókien (głównie siateczkowych) i komórek łączących się swymi wypustkami. W okach tej sieci leżą limfocyty. Ta sieć włókien i komórek występuje nawet w świetle zatok i choć jest tutaj słabiej rozwinięta niż w innych obszarach węzła, widać ją wyraźniej ze względu na mniejszą liczbę limfocytów (ryc. 2.13).

Ryc. 2.12. Część korowa węzła limfatycznego (pow. 100×)

2.4.2. Kora węzła

W korze węzła można wyróżnić dwa zasadnicze obszary: pierwszy obejmuje korę zewnętrzną, a drugi korę pośrednią i głęboką. Kora pośrednia i głęboka tworzą strefę przykorową i stanowią tak zwany obszar grasiczozależny węzła ze względu na przewagę, jaką stanowią w nim limfocyty T (ryc. 2.14). Limfocyty ułożone są w tym obszarze mniej gęsto niż w korze zewnętrznej. Znajdujące się tutaj żyłki pozawłosowate wysłane są charakterystycznymi wysokimi komórkami śródbłonka (ryc. 2.15). Żyłki te uczestniczą w ważnym zjawisku, którym jest, omówione w rozdziale 8, krążenie limfocytów. W korze zewnętrznej znajdują się nisze, otoczone od strony torebki przez zatokę brzeżną, a po bokach przez zatoki promieniste i beleczki łącznotkankowe. Nisze te, jak wspomniano, wypełnione są przez tkankę limfatyczną w kształcie piramid z gęsto ułożonymi limfocytami, która może tworzyć grudki limfatyczne. W trakcie odpowiedzi immunologicznej w obrębie grudek powstają ośrodki rozmnażania (ryc. 2.11, 2.12).

2.4.2.1. Grudki limfatyczne węzła

Grudki limfatyczne węzła podobne są do grudek limfatycznych nie otoczonych torebką (ryc. 2.8). W ośrodkach rozmnażania grudek powstają komórki plazmatyczne oraz limfocyty B pamięci. Ośrodki rozmnażania pojawiają się w kilka dni po stymulacji antygenem, a przy braku dalszego napływu antygenu zanikają po około trzech tygodniach. Węzeł limfatyczny, który bierze udział w odpowiedzi immunologicznej i w którym pojawiają się liczne grudki limfatyczne, ulega znacznemu powiększeniu. Tym właśnie należy tłumaczyć powiększenie się węzłów w sąsiedztwie zranienia czy powiększenie się węzłów na szyi w przypadku ropni okołozębowych.

Ryc. 2.13. Schemat zatoki brzeżnej węzła limfatycznego

Ryc. 2.14. Strefy węzła limfatycznego (pow. 50×)

Ryc. 2.15. Pozawłosowata żyłka z wysokim śródbłonkiem. Między komórkami śródbłonka widoczne limfocyty opuszczające naczynie

2.4.3. Rdzeń węzła

W rdzeniu węzła widoczne są trzy zasadnicze elementy: beleczki rdzenne, zatoki rdzenne i sznury rdzenne. Beleczki rdzenne są przedłużeniem bardzo regularnie biegnących beleczek promienistych kory. Łączą się one z tkanką łączną wnęki. Zatoki rdzenne biegną częściowo wzdłuż beleczek rdzennych. Są one przedłużeniem zatok promienistych i łącząc się we wnęce węzła, tworzą naczynia limfatyczne odprowadzające, którymi limfa opuszcza węzeł.

Sznury rdzenne są nieregularnymi pasmowatymi skupiskami limfocytów, które są przedłużeniem pasów zagęszczania.

2.4.4. Przepływ limfy przez węzeł i znaczenie tego zjawiska

Limfa wpływa do węzła kilkoma naczyniami limfatycznymi doprowadzającymi, które przebijają torebkę węzła od strony wypukłej i otwierają się do zatoki brzeżnej. Z zatoki brzeżnej limfa wpływa do zatok promienistych, zwanych również zatokami kory, a dalej do labiryntu zatok rdzennych, które łączą się w okolicy wnęki węzła. Tam rozpoczynają się naczynia limfatyczne odprowadzające. Limfa przepływa dalej przez co najmniej jeden, a częściej przez kilka kolejnych węzłów limfatycznych.

W świetle zatok widoczne są biegnące w poprzek włókna siateczkowate i kolagenowe oraz obecne są makrofagi i limfocyty. Te trzy pierwsze elementy stanowią swoisty filtr dla przepływającej powoli limfy. Filtrując przepływającą limfę, węzeł „oczyszcza” ją z zawartych w niej ciał obcych, np. bakterii. Węzłom limfatycznym towarzyszy tkanka tłuszczowa, która wydziela cytokiny zwane adipokinami, np. leptynę.

Przykładem zdolności filtracyjnych węzła są wyniki badań, podczas których wprowadzano do naczyń doprowadzających paciorkowce i badano liczbę bakterii opuszczających węzeł naczyniami odprowadzającymi. Okazało się, że 99% paciorkowców ulegało zatrzymaniu w węźle. Fagocytowany materiał może zmieniać barwy węzłów. Ciemnemu zabarwieniu mogą na przykład ulegać węzły płucne górników (pył węglowy) lub nałogowych palaczy. Węzeł limfatyczny uczestniczy również w fagocytozie erytrocytów w wypadku wynaczynienia krwi w drenowanym przez niego obszarze.

Jeżeli do danego węzła spływa limfa z obszaru, na którym rozwija się nowotwór złośliwy, to powiększenie danego węzła niekoniecznie związane jest z rozwijającą się w nim odpowiedzią przeciw komórkom nowotworowym. Może być również wynikiem proliferacji (wewnątrz węzła) komórek nowotworowych, które do węzła dotarły drogą limfy. Są to tak zwane przerzuty nowotworowe do węzłów limfatycznych. Węzeł działa tu jak filtr limfy, stając się barierą dla dalszego rozprzestrzeniania się nowotworu. Bariera ta może być skuteczna i komórki nowotworowe mogą ulec w węźle zniszczeniu. Bariera powyższa często jednak okazuje się zbyt słaba i dochodzi do przerzutów nowotworu do kolejnych węzłów i innych narządów.

2.5. ŚLEDZIONA

Śledziona jest największym narządem limfatycznym. Zarówno nieotorbione grudki limfatyczne pozbawione torebki, jak również węzły limfatyczne i śledziona są narządami, w których limfocyty aktywowane są przez antygeny i różnicują się w komórki efektorowe odpowiedzi immunologicznej. Wśród tych narządów istnieje jednak specjalizacja. Grudki limfatyczne nie otoczone torebką pobudzane są przez antygeny obecne w płynach tkankowych, a węzły limfatyczne przez antygeny, które przedostały się do limfy. Śledzionę pobudzają nie tylko antygeny, które dostały się bezpośrednio do krwi, ale także te, które w dużych ilościach dotarły do limfy i nie będąc całkowicie zatrzymane w węzłach limfatycznych, przedostały się następnie do naczyń limfatycznych odprowadzających, a potem do krwi.

Śledziona leży na przebiegu naczyń krwionośnych i nie uchodzą do niej, tak jak to się dzieje w węzłach, naczynia limfatyczne doprowadzające. Określamy ją jako narząd krwiolimfatyczny.

2.5.1. Ogólna budowa śledziony

Śledziona otoczona jest torebką łącznotkankową. Od torebki, zwłaszcza we wnęce śledziony, odchodzą w głąb narządu rozgałęziające się beleczki łącznotkankowe. Przestrzeń między torebką i beleczkami wypełnia miąższ śledziony zwany miazgą. Miąższ ten jest stosunkowo kruchy i dlatego śledziona łatwo pęka przy urazach lewej strony jamy brzusznej. Na przekroju świeżo pobranej śledziony można wyróżnić jasnoszare wysepki (średnicy około 1 mm) otoczone obszarami zabarwionymi na czerwono z powodu dużej zawartości erytrocytów. Na podstawie takiego wyglądu miąższu świeżo pobranej śledziony powstał podział na miazgę białą i miazgę czerwoną (ryc. 2.16).

Ryc. 2.16. Śledziona (pow. 40×)

2.5.2. Zrąb śledziony

Analogicznie do węzła limfatycznego rusztowaniem, na którym opiera się zrąb śledziony, jest torebka i odchodzące od niej beleczki łącznotkankowe. Podobnie jak torebka, zbudowane są one z tkanki łącznej włóknistej. Zawierają naczynia krwionośne i nerwy.

Na tym rusztowaniu, składającym się z torebki i beleczek łącznotkankowych, zawieszony jest zrąb zbudowany z gęstej sieci włókien siateczkowych połączonych z włóknami kolagenowymi torebki i beleczek oraz z komórkami zrębu mającymi rozgałęziające się wypustki. Wśród komórek zrębu można wyróżnić zarówno typowe makrofagi, jak i komórki dendrytyczne. W okach tej sieci, w miazdze białej, występują gęsto ułożone limfocyty. W miazdze czerwonej natomiast w sieci tej biegną naczynia włosowate typu zatokowego, wypełnione krwią, a między naczyniami widoczne są również krwinki.

2.5.3. Unaczynienie śledziony

2.5.3.1. Tętnice

Odgałęzienia tętnicy śledzionowej wnikają do śledziony w jej wnęce, a następnie biegną w beleczkach śledziony, dalej się rozgałęziając. Po osiągnięciu średnicy około 0,2 mm tętnice opuszczają beleczki. Tętnice pozabeleczkowe otoczone są pochewką utworzoną z gęsto ułożonych limfocytów, utrzymywanych wokół tętnic przez sieć włókien siateczkowych. Dlatego nazywane są również tętnicami środkowymi.

Do pochewek limfatycznych przylegają w wielu miejscach grudki limfatyczne (ryc. 2.17). Tętnice środkowe przechodzą następnie do miazgi czerwonej i dzielą się promieniście na kilka (2–6) odgałęzień. Ponieważ odgałęzienia te układają się na kształt włosów pędzla, nazwano je tętniczkami pędzelkowatymi. Każda z nich dzieli się na 2 do 3 kapilar, z których większość otoczona jest następnie przez pochewkę złożoną głównie z makrofagów, zwaną również pochewką Schweiggera–Seidela (ryc. 2.18). Po wyjściu z osłonki tętniczka przechodzi w naczynia włosowate. Krew z włośniczek wpływa do zatok śledzionowych, a następnie do żył.

Ryc. 2.17. Schemat umiejscowienia grudki limfatycznej w śledzionie

2.5.3.2. Zatoki i żyły śledziony

Średnica zatok wynosi około 100 μm. Tworzą one między sobą liczne połączenia. Ściany zatok są utworzone przez wydłużone i wąskie komórki śródbłonka, zwane czasem pręcikowymi, które niezbyt ściśle do siebie przylegają. Zatoki otoczone są tworzącymi „obręcze” pierścieniami włókien siateczkowych, przez co porównywane są do rozeschniętych beczek.

Z zatok krew wpływa do biegnących w miazdze czerwonej żył miazgowych, a z nich do żył beleczkowych. Żyły beleczkowe łączą się w żyły śledzionowe, które opuszczają śledzionę w jej wnęce i uchodzą do żyły wrotnej.

Ryc. 2.18. Odgałęzienia tętniczki pędzelkowatej

2.5.4. Miazga biała

W skład miazgi białej wchodzą pochewki limfatyczne wokół tętnic pozabeleczkowych i łączące się z tymi pochewkami grudki limfatyczne. Pochewki i grudki limfatyczne otacza obszar, w którym limfocytów jest więcej niż w miazdze czerwonej, ale nie są one tak gęsto ułożone jak w miazdze białej. Erytrocytów jest tu natomiast znacznie mniej niż w miazdze czerwonej. Obszar ten określa się jako strefa brzeżna (ryc. 2.16). Specjalna populacja znajdujących się tu makrofagów, komórek dendrytycznych i limfocytów B odgrywa ważną rolę w szybkiej odpowiedzi przeciw mikroorganizmom, które przedostały się do krwi. Strefa brzeżna jest dobrze rozwinięta u niektórych gryzoni, natomiast słabo u człowieka. Pochewki wokół tętnic pozabeleczkowych zawierają głównie limfocyty T i dlatego zalicza się je do obszarów grasiczozależnych. Limfocyty miazgi białej napływają do śledziony z grasicy, w wypadku limfocytów T, lub bezpośrednio ze szpiku, w wypadku limfocytów B.

2.5.5. Miazga czerwona

W miazdze czerwonej można wyróżnić zatoki żylne i wypełniającą przestrzenie między nimi miazgę czerwoną właściwą. Zarówno zatoki, jak i miazga czerwona właściwa zawierają wszystkie elementy morfotyczne krwi, a więc erytrocyty i krwinki jądrzaste.

W miazdze czerwonej występuje dużo makrofagów. Leżą one w bezpośrednim sąsiedztwie naczyń zatokowych i wypustkami swoimi sięgają światła zatok. W cytoplazmie makrofagów śledziony często można zaobserwować sfagocytowane erytrocyty, znajdujące się na różnych etapach trawienia wewnątrzkomórkowego, albo pozostałości po ich fagocytozie w postaci ziaren zawierających żelazo. Wiąże się to z jedną z funkcji śledziony polegającą na usuwaniu zużytych erytrocytów z krwiobiegu.

W okresie płodowym w miazdze czerwonej właściwej można spotkać nie tylko wszystkie dojrzałe krwinki, ale także wszystkie komórki krwiotwórcze, zarówno szeregu erytrocytarnego, jak i leukocytarnego, a także megakariocyty. Te funkcje krwiotwórcze utrzymują się u dorosłych ludzi tylko w stosunku do limfocytów.

W śledzionie, w przeciwieństwie do węzłów limfatycznych, spotykamy tylko naczynia limfatyczne odprowadzające. Są one nieliczne i znajdują się jedynie w torebce, zwłaszcza w okolicy wnęki, i w beleczkach łącznotkankowych.

2.5.6. Czynność śledziony

Do najważniejszych czynności śledziony u człowieka należy:

wytwarzanie limfocytów przez całe życie, a innych krwinek w życiu płodowym,

udział w odpowiedzi immunologicznej, szczególnie przeciwbakteryjnej,

fagocytoza i niszczenie zużytych erytrocytów, leukocytów i trombocytów,

współudział w wytwarzaniu bilirubiny.

Zasadniczą funkcją śledziony jest udział w odpowiedzi immunologicznej. Śledziona odpowiada na antygeny, które docierają do niej z krwią. Uczestniczy ona głównie w odpowiedzi typu humoralnego, to znaczy w wytwarzaniu przeciwciał. W normalnej sytuacji obce antygeny, np. bakteryjne, wnikające do naszych tkanek przedostają się do płynów tkankowych, a następnie do limfy. Dopiero wówczas, gdy węzłom limfatycznym nie uda się ich zatrzymać, wędrują one do krwi, a z nią do śledziony.

Szczególnie dobre warunki do aktywacji limfocytów przez antygeny istnieją w grudkach limfatycznych. W następstwie kooperacji z limfocytami T i komórkami dendrytycznymi pobudzone limfocyty B różnicują się w plazmocyty i przechodzą do miazgi czerwonej, wytwarzając immunoglobuliny. Znaczna część immunoglobulin wytwarzanych przez organizm ludzki powstaje właśnie w śledzionie.

Jak już wspomniano, śledziona spełnia również funkcje krwiotwórcze. W związku ze swą czynnością limfopoetyczną opuszcza śledzionę przez żyłę śledzionową kilkadziesiąt razy więcej limfocytów w porównaniu z liczbą limfocytów wpływających do śledziony tętnicą śledzionową.

Inną bardzo ważną funkcją śledziony jest usuwanie zużytych erytrocytów. Dlatego też śledzionę określa się czasami jako cmentarzysko erytrocytów. W procesie tym główną rolę odgrywają makrofagi miazgi czerwonej, usytuowane między zatokami śledzionowymi.

Śledziona uczestniczy również w fagocytozie i niszczeniu zużytych krwinek białych i płytek, a także bakterii i prawdopodobnie również komórek nowotworowych, jeżeli przedostały się one do krwiobiegu.

Powyższe funkcje porównuje się czasami do „filtrowania” lub „oczyszczania” krwi. Podobne właściwości fagocytarne ma również szpik i wątroba. Ta ostatnia ze względu na swoją wielkość przewyższa nawet śledzionę, jeżeli chodzi o ogólną aktywność fagocytarną. Filtracyjne właściwości śledziony wiążą się między innymi z obecnością w niej tak zwanych komórek zaporowych (barrier cells), które występują również w innych narządach limfatycznych i krwiotwórczych. Są to komórki kurczliwe, przypominające wyglądem fibroblasty, komórki siateczki i komórki mioepitelialne. Ułożone są wokół naczyń krwionośnych. Liczba i aktywność ich wzrasta w stanach zapalnych, a także pod wpływem endotoksyny lub interleukiny 1. Komórki zaporowe mogą proliferować i tworzyć syncytia.

Funkcję śledziony można również porównać do magazynu krwi. W wypadku zwiększonego zapotrzebowania, na przykład w warunkach wytężonego wysiłku, magazynowana krew może, w wyniku obkurczenia śledziony, przemieszczać się do krwiobiegu.

Śledziona nie jest niezbędna do życia człowieka. Po operacyjnym usunięciu śledziony, np. z powodu jej pourazowego pęknięcia, czynność jej przejmowana jest prawie bez uszczerbku dla organizmu przez inne narządy limfatyczne i wątrobę. Niemniej zaobserwowano, że ludzie pozbawieni śledziony mają zmniejszoną odporność przeciwbakteryjną.

2.6. STRUKTURY LIMFATYCZNE TRZECIORZĘDOWE

Choć w tkankach można spotkać nacieki limfocytów, to w miejscu rozwijających się przewlekłych reakcji zapalnych, np. infekcji, w odrzucanych przeszczepach, w narządach, w których doszło do reakcji autoimmunizacyjnej, lub w obrębie nowotworu mogą powstać tak zwane trzeciorzędowe struktury limfatyczne, zwane również ektopowymi narządami limfatycznymi. Mogą się pojawiać w nich grudki limfatyczne z centrami rozmnażania.

2.7. NACZYNIA LIMFATYCZNE

Włosowate naczynia limfatyczne różnią się od włosowatych naczyń krwionośnych brakiem dobrze rozwiniętej błony podstawnej oraz tym, że zaczynają się ślepo w tkance łącznej (ryc. 2.19). Mają one średnicę około 100 μm. Płyn tkankowy zawierający białka i inne cząsteczki wnika bezpośrednio do naczyń limfatycznych włosowatych przez szczelinowate otwory między komórkami śródbłonka. Dopiero większe naczynia limfatyczne mają budowę trójwarstwową, charakterystyczną dla naczyń krwionośnych. Naczynia limfatyczne mają liczne zastawki i odprowadzają limfę do układu żylnego.

Ryc. 2.19. Naczynie limfatyczne

Literatura polecana

Gasteiger G., Ataide M., Kastenmüller W. Lymph node – an organ for T-cell activation and pathogen defence. Immunol. Rev. 2016; 271: 200–220.

Kooij I.A., Sahami S., Meijer S.L., Buskens C.L., te Velde A.A. The immunology of the vermiform appendix: a review of the literature. Clin. Exp. Immunol. 2016; 186: 1–9.

Steiniger B.S. Human spleen microanatomy: why mice do not suffice. Immunology 2016; 145: 334–346.

3 PRZECIWCIAŁA

Marek Jakóbisiak, Witold Lasek, Marcin Makowski

Przeciwciała (immunoglobuliny) mają zdolność swoistego łączenia się z antygenem i są jednymi z najważniejszych cząsteczek układu odpornościowego. Dlatego dokładne poznanie ich budowy, właściwości i powstawania jest warunkiem zrozumienia mechanizmów odporności.

Ryc. 3.1. Schemat budowy immunoglobuliny. Fab – fragment wiążący antygen, Fc – fragment krystalizujący, V – część zmienna, C – część stała, S–S – mostki dwusiarczkowe. Przerywanymi kreskami zaznaczono miejsca hydrolizy przez papainę i pepsynę

3.1. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PRZECIWCIAŁ

3.1.1. Budowa i właściwości

Immunoglobuliny występują w płynach ustrojowych wszystkich kręgowców. Cząsteczka immunoglobuliny jest zbudowana z czterech łańcuchów polipeptydowych (ryc. 3.1): 2 lekkich L (light) i 2 ciężkich H (heavy) połączonych wiązaniami dwusiarczkowymi. W zależności od różnic w budowie łańcuchów ciężkich: α (alfa), δ (delta), ε (epsilon), γ (gamma) i μ (mi) immunoglobuliny można podzielić odpowiednio na pięć klas: IgA, IgD, IgE, IgG i IgM (tab. 3.1). Łańcuchy lekkie mogą występować w dwóch wariantach: typu κ (kappa) i typu λ (lambda). Drobne różnice w budowie łańcuchów ciężkich w obrębie tej samej klasy są podstawą rozróżnienia u człowieka podklas, np. IgG1, IgG2, IgG3, IgG4. W analogicznych odmianach występują łańcuchy lekkie λ. Obok immunoglobulin składających się z czterech łańcuchów (forma monomeryczna) są również formy polimeryczne. IgA występują w surowicy głównie jako monomery, a w wydzielinach śluzowo-surowiczych jako dimery. IgM występują natomiast w formie pentamerów (ryc. 3.2). Formy polimeryczne mają dodatkowy polipeptydowy łańcuch łączący J (joining).

W łańcuchach lekkich i ciężkich przeciwciała można wyróżnić części zmienne (V – variable) leżące w odcinku N-końcowym oraz części stałe (C – constant) obejmujące odcinek C-końcowy.

W wyniku trawienia papainą cząsteczka IgG rozpada się na dwa identyczne fragmenty Fab (fragment antigen binding), które zawierają miejsca wiążące określony antygen, oraz na fragment Fc (fragment crystallizable) (ryc. 3.1). Część łańcucha ciężkiego zawarta we fragmencie Fab jest określana symbolem Fd. Fragment przeciwciała wiążący antygen nazywamy paratopem. Jest on przestrzennie dopasowany do determinanty antygenowej, czyli epitopu. W pobliżu miejsca wrażliwego na trawienie papainą znajduje się tak zwany region zawiasowy, który umożliwia ustawienie się fragmentów Fab pod różnym kątem względem siebie i w stosunku do fragmentu Fc. W regionie zawiasowym (ryc. 3.3) znajdują się wiązania dwusiarczkowe łączące obydwa łańcuchy ciężkie. W IgA, IgD i IgM występują dodatkowo odcinki ogonowe. W IgA i IgM uczestniczą one w tworzeniu form polimerycznych.

Ryc. 3.2. Forma monomeryczna i formy polimeryczne immunoglobulin

Ryc. 3.3. Immunoglobulina. Po lewej stronie schematu zaznaczono w częściach zmiennych łańcuchów ciężkich i lekkich regiony hiperzmienne (CDR) – ciemne pola i regiony zrębowe – jasne pola przylegające do regionów CDR. Po prawej stronie schematu zaznaczono odcinki odpowiadające segmentom: V, D i J – kodującym części zmienne. W częściach stałych zaznaczono obszary homologiczne, czyli domeny, jedna dla łańcucha lekkiego (CL) i trzy dla łańcucha ciężkiego (CH1, CH2 i CH3). H – region zawiasowy

W następstwie hydrolizy IgG pepsyną powstaje fragment F(ab′)2 i fragment Fc′. Rozbicie wiązania dwusiarczkowego we fragmencie F(ab′)2 prowadzi do powstania 2 fragmentów Fab′ (ryc. 3.3). W skład fragmentów Fab, Fab′ i F(ab′)2 wchodzą całe łańcuchy lekkie i fragmenty łańcuchów ciężkich złożone z części zmiennej i odcinka części stałej. Z kolei tak zwany fragment Fv składa się wyłącznie z części zmiennych łańcucha lekkiego i ciężkiego.

Ryc. 3.4. Uproszczony schemat budowy przestrzennej miejsca wiążącego antygen. CDR – regiony hiperzmienne. FR – regiony zrębowe

Swoistość przeciwciała wynika bezpośrednio z konfiguracji przestrzennej części zmiennych łańcuchów ciężkich i lekkich zależnej od kolejności aminokwasów w tych częściach łańcuchów. Części zmienne wchodzące w skład fragmentu Fab przeciwciała są różne dla przeciwciał wiążących różne epitopy, części stałe natomiast są identyczne dla wszystkich przeciwciał danej klasy, ewentualnie podklasy.

Choć najczęściej określone przeciwciało wiąże jeden określony antygen, część przeciwciał to tak zwane przeciwciała wielospecyficzne (polireaktywne). Znaczy to, że każdy z ich identycznych fragmentów Fab może związać więcej niż jeden antygen. We krwi jest ich zaledwie 4%, ale aż ponad 20% komórek obecnych w ścianie jelita wytwarza takie przeciwciała. Mogą mieć one znaczenie w pierwszej linii obrony przed atakiem mikroorganizmów. Są one wytwarzane głównie przez limfocyty B1 (podrozdział 9.1).

Część zmienna każdego z łańcuchów składa się z 3 regionów hiperzmiennych i przylegających do nich 4 regionów zrębowych (frame regions – FR). Przeciwciała różnej swoistości różnią się sekwencją aminokwasów głównie w regionach hiperzmiennych. Regiony te determinują swoistość przeciwciał, gdyż one właśnie tworzą miejsce wiążące antygen. Z tego powodu regiony te określa się czasem jako regiony determinujące dopasowanie (complementarity determining regions – CDR). Są to tak zwane „gorące” miejsca immunoglobulin (ryc. 3.3 i 3.4).

Dzięki liniowej, powtarzającej się sekwencji aminokwasów zarówno łańcuchy lekkie, jak i ciężkie zawierają tak zwane domeny (jednostki) homologiczne, obejmujące około 110 aminokwasów, w których obrębie znajdują się pętle zamknięte mostkami dwusiarczkowymi (około 60 aminokwasów). Części zmienne łańcuchów lekkich i ciężkich i części stałe łańcuchów lekkich zawierają tylko po jednej domenie. Części stałe łańcuchów ciężkich w IgA, IgG i IgD zawierają po 3 domeny, a w IgE i IgM po cztery domeny, gdyż w tych ostatnich zamiast regionu zawiasowego znajduje się dodatkowa domena (ryc. 3.5). Domeny części stałych mają charakterystyczną konformację zwaną fałdem Ig.

Ryc. 3.5. Domeny łańcuchów lekkich i ciężkich immunoglobulin. VL i CL – domeny łańcucha lekkiego. VH i CH – domeny łańcucha ciężkiego. Receptory immunoglobulinowe zawierają dodatkowy odcinek śródbłonowy i wewnątrzkomórkowy (patrz tekst)

Za pionierskie badania nad strukturą przeciwciał Gerald Edelman i Rodney Porter otrzymali w 1972 roku Nagrodę Nobla.

Limfocyty B wytwarzają immunoglobuliny, które wbudowane są fragmentem C-końcowym w ich błonę komórkową i stanowią receptory wiążące antygen (BCR) oraz immunoglobuliny wolne (krążące). Te ostatnie mogą powstawać nawet bez uprzedniego kontaktu z antygenem i nazywamy je wtedy przeciwciałami naturalnymi. Wszystkie immunoglobuliny zawierają przyłączone łańcuchy cukrowe.

Immunoglobuliny występują w trzech różnych odmianach:

izotypowe – uwarunkowane przez pewne zasadnicze różnice w budowie łańcuchów ciężkich i lekkich – umożliwiają podział na klasy i typy. Zdrowi osobnicy mają zazwyczaj wszystkie odmiany izotypowe;

alotypowe – wynikające z niewielkich różnic w sekwencji aminokwasów w łańcuchach lekkich i ciężkich, ponieważ geny kodujące immunoglobuliny są genami poliallelicznymi (polimorficznymi). Odnosi się to głównie do części stałych. U różnych osobników danego gatunku można wykryć różne odmiany alotypowe;

idiotypowe – związane z różnicami w budowie części zmiennych łańcuchów ciężkich i lekkich. Przeciwciała mające tę samą swoistość mają te same markery idiotypowe (podrozdział 12.3.2).

Przeciwciała mają następujące właściwości:

wiążą antygeny rozpuszczalne w formie natywnej,

wiążąc antygeny na powierzchni niektórych komórek, np. zakażonych wirusami lub nowotworowych, bądź na powierzchni niektórych mikroorganizmów mogą prowadzić do ich zniszczenia przez: aktywację dopełniacza,

indukcję immunofagocytozy,

indukcję cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał – ADCC (antibody-dependent cellular cytotoxicity),

wiążąc antygen na powierzchni mikroorganizmów, mogą blokować ich wnikanie do tkanek, np. przez nabłonek jelit,

wiążąc toksyny, mogą blokować ich działanie,

wiążąc antygeny na cząsteczkach lub komórkach, mogą indukować zlepianie się (aglutynację),

niektóre przeciwciała (abzymy) mogą spełniać rolę enzymów w stosunku do wiązanych przez siebie antygenów.

Warto dodać, że przeciwciała mogą niektóre funkcje obronne spełniać nieoczekiwanie również wewnątrz komórek. Wydzielnicze IgA mogą interferować z formowaniem się wirusów już podczas przechodzenia (transcytozy) do światła jelita przez zakażone enterocyty. IgG mogą natomiast neutralizować toksynę – listeriolizynę O w komórkach zakażonych przez Listeria monocytogenes.

3.1.2. Klasy immunoglobulin

Różnice w budowie łańcuchów ciężkich są podstawą podziału przeciwciał na klasy i podklasy.

3.1.2.1. IgA

Choć w surowicy IgA jest mniej niż IgG (tab. 3.1), to należy pamiętać, że większość IgA jest wytwarzana w sąsiedztwie odpowiedniego nabłonka i przechodzi do wydzielin surowiczych i śluzowych. Wydzielnicze IgA stanowią główny element obrony błon surowiczych i śluzowych przed inwazją mikroorganizmów, a błony te są potencjalnie największymi wrotami zakażenia (podrozdział 15.1).

W osoczu człowieka IgA występują w 80–95% w formie monomerycznej, a resztę stanowią formy polimeryczne mające łańcuch łączący J: dimery i w mniejszym stopniu trimery oraz tetramery. Łańcuch łączący J łączy się mostkami dwusiarczkowymi z odcinkiem ogonowym IgA.

W wydzielinach takich jak łzy, pot, wydzieliny gruczołów przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i dróg moczowych IgA występują w formie dimerów związanych dodatkowo z tak zwanym fragmentem wydzielniczym (ryc. 3.6). Są to wydzielnicze IgA, czyli SIgA (secretory IgA). SIgA stanowią również 5–10% polimerycznych IgA występujących w surowicy. Istnieją dwie podklasy: IgA1 i IgA2.

Tabela 3.1. Podstawowe właściwości immunoglobulin różnych klas u człowieka

Właściwości

IgG

IgA

IgM

IgD

IgE

Forma

monomer

monomer, dimer

pentamer

monomer

monomer

Podklasy

IgG1-IgG4

IgA1, IgA2







Inne łańcuchy



J, fragment wydz.

J





Okres półtrwania (dni)

23

5,8

5,1

2,8

2,5

Synteza (mg/kg masy/dzień)

34–44

65–66

7,9

0,4

0,016

Stężenie w surowicy (mg/ml)

8–16

1,4–4

0,5–2

0,04

0,00002–0,0005

Aktywacja dopełniacza (droga klasyczna)

*









Przechodzenie przez łożysko











Wiązanie z ludzkimi komórkami tucznymi

–*









Masa cząsteczkowa (×103)

150

160 (monomer)

970

185

190

% wśród immunoglobulin surowicy

80

13

6

0,001

0,000003

% węglowodanów

2–3

7–11

12

9–14

12

Ryc. 3.6. Schemat budowy IgA. A. Monomer IgA1 z surowicy. Przypomina budową IgG, ale zawiera odcinki ogonowe i wydłużony region zawiasowy, z przyłączonymi grupami węglowodanowymi i mostkami dwusiarczkowymi, który obejmuje odcinki domen Cα2. B. Wydzielniczy dimer IgA. Łańcuch J przypominający domenę Ig łączy odcinki ogonowe dwóch monomerów IgA poprzez mostki dwusiarczkowe. Fragment wydzielniczy przypominający pięć domen Ig łączy się niekowalencyjnie z fragmentem Fc i łańcuchem J i tworzy pojedynczy mostek dwusiarczkowy z jednym z monomerów IgA (wg D.R. Burtona, w: Molecular genetics of immunoglobulin. F. Calabi, M.S. Neuberger (red.), 1987, 1–50, za zgodą autora)

IgA1 ma wydłużony, złożony z 20 aminokwasów region zawiasowy, natomiast w przeciwciałach podklasy IgA2 region ten jest znacznie krótszy, bo złożony zaledwie z 7 aminokwasów. IgA w surowicy to w 80–90% IgA1, w wydzielinach śluzowo-surowiczych natomiast obydwie podklasy występują w różnych proporcjach (tab. 15.1). Skrócony region zawiasowy czyni IgA2 odpornymi na działanie proteaz bakteryjnych, które są w stanie przeciąć i unieczynnić przeciwciała IgA1. Należy pamiętać, że IgA2 występują właśnie w przewodzie pokarmowym, gdzie obecne są różne proteazy. Znaczenie tego zjawiska oraz rola wydzielniczych SIgA omówione są szerzej w podrozdziale 15.1.1.2.3.3.

3.1.2.2. IgD

Immunoglobuliny tej klasy występują dość licznie, wraz z IgM, na powierzchni limfocytów B, które nie zetknęły się jeszcze z antygenem, jako ich receptory immunoglobulinowe. Funkcja IgD nadal pozostaje mało poznana. Trudno przypisać wolnym IgD istotną rolę w płynach tkankowych ze względu na ich małe stężenie.

3.1.2.3. IgE

IgE, podobnie jak IgM, zawierają 4 domeny w częściach stałych łańcuchów ciężkich, ale nie zawierają regionu zawiasowego. Immunoglobuliny tej klasy, wiążąc się z odpowiednimi receptorami FcR na komórkach tucznych, wywołują po przyłączeniu antygenu degranulację (uwolnienie zawartości ziaren) tych komórek. Przeciwciała IgE uczestniczą w obronie przeciw pasożytom oraz w zjawiskach nadwrażliwości typu I (alergiach). Ich rola w reakcjach alergicznych jest omówiona w podrozdziale 19.1.3.2.

3.1.2.4. IgG

Przeciwciała IgG występują u człowieka w 4 podklasach. Wszystkie podklasy IgG zawierają region zawiasowy, a w IgG3 jest on bardzo wydłużony (62 aminokwasy). W regionie zawiasowym IgG3 aż 11 wiązań dwusiarczkowych łączy łańcuchy ciężkie. Wiążąc się z antygenami na rozpoznanych komórkach, mogą się łączyć w struktury heksameryczne, co ułatwia im aktywację dopełniacza (rozdział 13).

Wiele komórek ma receptory dla fragmentu Fc przeciwciał IgG (FcγR). Receptory te spełniają różne funkcje. Dzięki tym receptorom komórki efektorowe są zdolne do zabicia komórek docelowych opłaszczonych przez IgG w wyniku cytotoksyczności komórkowej zależnej od przeciwciał (podrozdział 9.6.5). Z kolei komórki żerne, np. makrofagi i neutrofile, dzięki obecności na nich FcγR, skutecznie fagocytują komórki i cząsteczki opłaszczone przeciwciałami w procesie zwanym immunofagocytozą (ryc. 14.13). Choć w naturalnych warunkach fragmenty Fab danego przeciwciała są identyczne, to w wypadku IgG4 zdarza się, że przeciwciała o różnej swoistości spontanicznie wymieniają między sobą jedną z „połówek” (ryc. 3.7) w wyniku czego mogą powstać naturalne przeciwciała bispecyficzne.

Ryc. 3.7. Dwa przeciwciała IgG4 o różnej swoistości wymieniają między sobą „połówki”, co prowadzi do powstania IgG4 o podwójnej swoistości

IgG są szczególnie ważnymi immunoglobulinami w walce z mikroorganizmami, które wniknęły do naszych tkanek. Obecne są w surowicy w największym stężeniu w porównaniu z przeciwciałami pozostałych klas. IgG (z wyjątkiem IgG4) i IgM inicjują klasyczną drogę aktywacji dopełniacza, dzięki czemu mogą zapoczątkować proces zabijania rozpoznawanych przez siebie mikroorganizmów, a także komórek nowotworowych i zakażonych przez wirusy.

IgG1, IgG2 i IgG4 wiążą się fragmentem Fc z białkiem A gronkowca złocistego. Wszystkie klasy IgG łączą się również tym fragmentem z białkiem G paciorkowca. Wiązanie przez te białka przeciwciał, które swoiście rozpoznały bakterie, może uchronić mikroorganizmy przed zniszczeniem indukowanym przez przeciwciała.

Preparaty ludzkich IgG izolowanych od ponad tysiąca dawców podaje się między innymi w zaburzeniach odporności, w niektórych chorobach autoimmunizacyjnych oraz w ciężkich zakażeniach bakteryjnych i wirusowych.

3.1.2.5. IgM

Przeciwciała tej klasy są wytwarzane w początkowej fazie odpowiedzi immunologicznej; są to również pierwsze przeciwciała syntezowane w rozwoju osobniczym. W trakcie pierwotnej odpowiedzi immunologicznej powinowactwo IgM do antygenu jest na ogół małe, gdyż ich uwalnianie zachodzi jeszcze przed dojrzewaniem powinowactwa. Mając jednak aż 10 fragmentów Fab, pentamery IgM łączą się z antygenem mającym wiele epitopów z dużą zachłannością, czyli awidnością (patrz niżej).

Wolna cząsteczka IgM może przybierać kształt grzyba, którego główka utworzona jest przez fragmenty Fab, a ogonek przez fragmenty Fc. Jeżeli zwiąże ona jednak antygen mający wiele identycznych ułożonych liniowo epitopów, przybiera kształt porównywany do kraba (ryc. 3.8). Eksponowanie fragmentów Fc, zwłaszcza po związaniu antygenu przez fragmenty Fab, sprzyja aktywacji dopełniacza i wiązaniu receptorów FcR na komórkach żernych oraz fagocytozie. Nic więc dziwnego, że IgM efektywniej aktywują dopełniacz niż IgG.

Ryc. 3.8. Formy IgM. Wolna IgM oraz IgM związana z antygenem zawierającym liniowo powtarzające się epitopy, która przybiera kształt kraba

Przy polimeryzacji prowadzącej do powstania pentamerów ważną rolę odgrywają wiązania dwusiarczkowe. Około 5% IgM osocza występuje w postaci heksamerów. Jest rzeczą interesującą, że heksamery IgM aktywują dopełniacz około 20-krotnie skuteczniej niż pentamery i że wytwarzanie heksamerów jest nasilone w odpowiedzi na lipopolisacharydy bakteryjne. Bardzo niewielką część IgM w surowicy stanowią monomery.

3.1.3. Przeciwciała matczyne przechodzące do płodu przez łożysko

U człowieka do płodu transportowane są przez łożysko tylko przeciwciała matczyne klasy IgG (wszystkie podklasy). W procesie tym uczestniczą tak zwane noworodkowe receptory dla fragmentu Fc IgG (FcRn) (ryc. 14.16) obecne na komórkach trofoblastu. Tym matczynym immunoglobulinom noworodek zawdzięcza odporność przeciwzakaźną. Dzięki temu czynnemu transportowi IgG mogą osiągać u płodu nawet nieco większe stężenie niż u matki.

W okresie płodowym zaczynają się pojawiać przeciwciała własne IgM, a wytwarzanie IgG rozpoczyna się dopiero tuż po urodzeniu. Podczas gdy stężenie matczynych IgG stopniowo spada, aby zaniknąć około dziewiątego miesiąca życia, rośnie stężenie IgG noworodkowych i niemowlęcych, które osiągają po 12 miesiącach około 60% stężenia ludzi dorosłych (ryc. 3.9).

Ryc. 3.9. Stężenie przeciwciał IgG i IgA w surowicy płodu i niemowlęcia

Wcześniaki mają zmniejszoną odporność przeciwzakaźną, gdyż odpowiednio skrócony jest u nich okres napływu matczynych IgG. Z kolei szczepienia przeciw niektórym mikroorganizmom nie prowadzą do trwałej odporności, jeżeli wykona się je tuż po urodzeniu, ze względu na istnienie przeciwciał neutralizujących pochodzenia matczynego. Należy pamiętać, że matka przekazuje potomstwu również wydzielnicze IgA, których wytwarzanie rozpoczyna się także dopiero po urodzeniu, ale przekazywanie to zachodzi poprzez mleko matki (podrozdział 16.4).

W konflikcie serologicznym matczyno-płodowym przeciwciała skierowane przeciw antygenom erytrocytarnym płodu mogą wywołać chorobę hemolityczną płodu i noworodka. Podobnie w przypadku kobiet cierpiących na choroby autoimmunizacyjne, odpowiednie przeciwciała matki mogą wywołać zmiany patologiczne u płodów. Te dwa przykłady negatywnej roli przeciwciał matczynych w organizmie płodu nie powinny przesłonić jednak ich roli pozytywnej.

3.1.4. Wartościowość, powinowactwo, awidność

Wartościowość to liczba determinant antygenowych, które może związać cząsteczka przeciwciała. Immunoglobuliny IgG, IgD i IgE, mające po dwa miejsca wiążące antygen, są 2-wartościowe, IgA 2- lub 4-wartościowe (w zależności od tego, czy są mono-, czy dimerem), natomiast IgM 10-wartościowe (pentamery).

Wśród IgG człowieka kilka do kilkunastu procent stanowią tak zwane przeciwciała asymetryczne, które mogą wiązać antygen tylko jednym fragmentem Fab. Drugi fragment jest „zablokowany” przez związane z nim węglowodany. Nie aktywują one dopełniacza i nie indukują immunofagocytozy.

Określony antygen łączy się z miejscem wiążącym przeciwciała z tym większą siłą, im bardziej ściśle antygen i miejsce wiążące są do siebie dopasowane. W wiązaniu tym biorą udział:

siły elektrostatyczne,

wiązania wodorowe,

oddziaływania hydrofobowe,

siły van der Waalsa.

Siłę wiązania pojedynczej determinanty antygenowej przez miejsce wiążące antygen przeciwciała określamy jako powinowactwo (affinity). Nawet przeciwciała mające tę samą swoistość, to znaczy zdolność do wybiórczego wiązania tego, a nie innego antygenu, mogą się różnić ścisłością (dokładnością) dopasowania się ich miejsc wiążących do antygenu. Różnić się więc będą siłą wiązania, czyli stopniem powinowactwa. Przy odpowiednim powinowactwie połączenie antygen–przeciwciało jest w prawidłowych warunkach bardzo stabilne.

Na ogół określony antygen ma wiele determinant antygenowych (epitopów). Siła wiązania takiego wielowartościowego antygenu przez przeciwciało zależy od powinowactwa i liczby poszczególnych fragmentów Fab (np. 2 w IgG i 10 w IgM) do tych epitopów. Siłę tę określamy jako awidność lub zachłanność (avidity). Może być ona większa, niż wynikałoby to z sumowania powinowactwa poszczególnych fragmentów Fab do odpowiednich epitopów z powodu synergizmu (ryc. 3.10).

3.1.5. Kompleksy immunologiczne

Kompleksy antygen–przeciwciało, czyli kompleksy immunologiczne, mogą dodatkowo aktywować i wiązać składniki dopełniacza. Jeżeli antygen i przeciwciało o dużym powinowactwie znajdą się w roztworze w odpowiednich proporcjach, to dochodzi do maksymalnego związania obydwu składników, co powoduje, że w roztworze nie stwierdza się wolnego antygenu ani wolnych przeciwciał.

Najprostsze kompleksy powstają wtedy, gdy cząsteczka antygenu zawiera tylko jeden epitop. Takie kompleksy złożone są wtedy z jednej cząsteczki przeciwciała oraz jednej lub dwóch cząsteczek antygenu i nie mają tendencji do wytrącania się (precypitacji) z roztworu. Na ogół antygen zawiera wiele epitopów, a ponieważ przeciwciało ma co najmniej dwa miejsca wiążące, nic dziwnego, że jeżeli obydwa składniki znajdą się w odpowiednich proporcjach, to mogą się tworzyć nawet bardzo duże kompleksy zawierające wiele cząsteczek antygenu i przeciwciał. Mają one wtedy cechy trójwymiarowej sieci (ryc. 3.11).

Ryc. 3.10. Schemat przedstawiający różnice między powinowactwem a zachłannością (awidnością) przeciwciał

Ryc. 3.11. Kompleksy immunologiczne

Na kompleksy immunologiczne wpływa dopełniacz, który:

hamuje ich wytrącanie, czyli precypitację,

częściowo indukuje rozpuszczanie kompleksów już wytrąconych,

indukuje ich usuwanie przez komórki żerne.

Krążące kompleksy mogą się np. odkładać w ścianach drobnych naczyń skóry, stawów i nerek, aktywują dopełniacz i indukują zapalenia uszkadzające tkanki.

W niektórych nowotworach wywodzących się z szeregu rozwojowego limfocytów B i różnicujących się z nich plazmocytów, np. w szpiczaku plazmocytowym lub w makroglobulinemii Waldenströma, może dojść do syntezy dużych ilości identycznych przeciwciał albo samych łańcuchów ciężkich lub lekkich. Stężenie ich w surowicy może osiągnąć nawet 70 mg/ml i mogą się one odkładać w niektórych narządach, indukując ich uszkodzenie. W szpiczaku łańcuchy lekkie przeciwciał mogą się pojawiać w moczu i określa się je mianem białek Bence-Jonesa.

3.2. RECEPTORY IMMUNOGLOBULINOWE LIMFOCYTU B

Do najważniejszych funkcji tych receptorów należy z jednej strony przekazywanie sygnału aktywującego do wnętrza limfocytu, a z drugiej strony umożliwienie wchłonięcia przez limfocyt B swoistego antygenu, aby po jego „obróbce” zaprezentować go limfocytowi Th w celu otrzymania pomocy w proliferacji i różnicowaniu się w komórki uwalniające krążące przeciwciała.

Receptory immunoglobulinowe, czyli immunoglobuliny powierzchniowe albo po prostu receptory limfocytów B (BCR), to terminy, które są czasami błędnie rozumiane. Immunoglobuliny mogą występować na wielu komórkach, ale tylko na limfocytach B są wbudowane w błonę i służą im jako receptory wiążące antygen, czyli receptory immunoglobulinowe. Wiążą antygeny wolne, ale najczęściej związane z błoną innej komórki. Immunoglobuliny mogą być również związane z komórką za pośrednictwem receptorów błonowych dla fragmentu Fc przeciwciał (FcR). FcR występują na wielu komórkach i mogą nadać im pośrednio zdolność do wiązania antygenu. Skutki wiązania antygenu przez przeciwciała związane z komórkami za pośrednictwem FcR są jednak inne niż w wypadku wiązania przez BCR, o czym będzie wielokrotnie mowa w dalszych rozdziałach.

Dojrzewający limfocyt B na etapie tak zwanego limfocytu pre-B (podrozdział 7.3) ma receptory immunoglobulinowe składające się z 2 łańcuchów ciężkich i 2 łańcuchów pseudo-L, albo inaczej zastępczych łańcuchów lekkich. Łańcuch pseudo-L składa się z 2 peptydów: V-pre-B i 14.1 (ryc. 7.18). W następnym etapie dojrzewający limfocyt B ma już w swej błonie komórkowej receptory immunoglobulinowe IgM jako monomery i IgD (łącznie około stu tysięcy) składające się z łańcuchów ciężkich μ i δ oraz typowych łańcuchów lekkich. W wyniku aktywacji antygenem limfocyt ten może przystąpić do uwalniania IgM, chyba że zmieni klasę syntezowanych przeciwciał. Z kolei, limfocyt B pamięci ma na swej powierzchni immunoglobuliny IgG, IgA lub IgE i w czasie wtórnej odpowiedzi immunologicznej będzie uwalniać do środowiska przeciwciała odpowiednich klas.

Powstaje pytanie, w jaki sposób jedne immunoglobuliny związane są z błoną komórkową, a drugie w stanie wolnym opuszczają komórkę. Okazuje się, że za syntezę receptorów immunoglobulinowych limfocytu B i wolnych przeciwciał odpowiadają różne mRNA. Różne mRNA powstają w tym wypadku drogą modyfikacji pierwotnego transkryptu.

Receptory immunoglobulinowe danego limfocytu B mają identyczne z wolnymi immunoglobulinami części zmienne, a więc tę samą swoistość. Różnią się natomiast budową części stałych łańcuchów ciężkich. Żeby to zrozumieć, należy bliżej przyjrzeć się genom dla części stałych łańcuchów ciężkich (ryc. 3.12). Poszczególne domeny łańcuchów ciężkich są kodowane przez oddzielne egzony, np. 4 egzony dla łańcucha μ (ryc. 3.12). W genach dla niektórych łańcuchów oddzielny egzon koduje również region zawiasowy. Ostatni egzon jest połączony z odcinkiem S kodującym krótki 20-aminokwasowy fragment, który występuje tylko w przeciwciałach uwalnianych z komórki. W pewnym oddaleniu w kierunku 3′ od ostatniego egzonu Cμ4 znajdują się natomiast dodatkowe dwa egzony M kodujące 41-aminokwasowy fragment występujący tylko w receptorach immunoglobulinowych i zawierający hydrofobowy odcinek śródbłonowy oraz odcinek wewnątrzkomórkowy (ryc. 3.12). Równoczesna synteza receptorów IgM i wolnych IgM jest wynikiem alternatywnego cięcia i składania pierwotnego transkryptu obejmującego wszystkie egzony.

Ryc. 3.12. Schemat genu dla łańcucha ciężkiego µ. Z pierwotnego transkryptu mogą powstać w drodze alternatywnego cięcia i składania dwa mRNA. Jeden z nich, oprócz egzonów od Cµ1 do Cµ4, obejmuje odcinek S i na jego matrycy syntezowana jest wolna immunoglobulina IgM. Drugi nie zawiera odcinka S, lecz dwa dodatkowe egzony M i jest podstawą syntezy receptora immunoglobulinowego IgM

Ryc. 3.13. Receptor immunoglobulinowy limfocytu B (BCR)

Ryc. 3.14. Powstawanie łańcucha ciężkiego immunoglobuliny. W drodze rekombinacji ulega zbliżeniu przypadkowo jeden z segmentów D (np. D24) do jednego z segmentów J (np. J1). Następnie kompleks D24J1 ulega zbliżeniu do jednego z segmentów V (np. V41). Segmenty V, leżące w kierunku 3′ od segmentu V wykorzystanego do rekombinacji, oraz segmenty D, leżące po obu stronach segmentu D24 wykorzystanego do rekombinacji, ulegają wypętleniu i utracie. Sekwencja V41D24J1 ulega transkrypcji łącznie z segmentami J leżącymi w kierunku 3′ w stosunku do segmentu J1 (czego nie zaznaczono na rycinie) i sekwencjami niekodującymi wraz z genem dla łańcucha µ. Pierwotny transkrypt ulega cięciu i składaniu, w wyniku czego zostają usunięte sekwencje niekodujące, a dojrzały mRNA ulega translacji i powstają łańcuchy ciężkie µ

Receptory immunoglobulinowe są połączone niekowalencyjnie w błonie komórkowej z białkami określonymi symbolem Igα (CD79a) i Igβ (CD79b) (ryc. 3.13). Obydwa białka wykazują pewne podobieństwo do łańcuchów kompleksu CD3 (podrozdział 4.1) związanego z receptorem limfocytu T wiążącego antygen i podobnie jak łańcuchy CD3 biorą udział w przenoszeniu w głąb komórki sygnału aktywującego z receptora immunoglobulinowego, który związał antygen.

3.3. POWSTAWANIE PRZECIWCIAŁ

Zdolność organizmu do odpowiedzi na praktycznie nieograniczoną liczbę antygenów od dawna bulwersowała biologów. Zagadkę tę wyjaśniło dopiero poznanie genów immunoglobulinowych.

3.3.1. Geny immunoglobulinowe

Genom człowieka zawiera zaledwie około 20 tysięcy genów kodujących białka, a tylko niektóre

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

4 RECEPTORY LIMFOCYTÓW T WIĄŻĄCE ANTYGEN I GŁÓWNY UKŁAD ZGODNOŚCI TKANKOWEJ

Dostępne w wersji pełnej.

5 PREZENTACJA ANTYGENÓW LIMFOCYTOM

Dostępne w wersji pełnej.

6 AKTYWACJA LIMFOCYTÓW

Dostępne w wersji pełnej.

7 DOJRZEWANIE LIMFOCYTÓW

Dostępne w wersji pełnej.

8 KRĄŻENIE LIMFOCYTÓW

Dostępne w wersji pełnej.

9 POPULACJE I SUBPOPULACJE LIMFOCYTÓW

Dostępne w wersji pełnej.

10 MECHANIZMY CYTOTOKSYCZNOŚCI LIMFOCYTÓW

Dostępne w wersji pełnej.

11 CYTOKINY

Dostępne w wersji pełnej.

12 REGULACJA ODPOWIEDZI IMMUNOLOGICZNEJ, PAMIĘĆ IMMUNOLOGICZNA

Dostępne w wersji pełnej.

13 UKŁAD DOPEŁNIACZA

Dostępne w wersji pełnej.

14 ODPORNOŚĆ NIESWOISTA

Dostępne w wersji pełnej.

15 ODPORNOŚĆ W BŁONACH ŚLUZOWYCH I SKÓRZE

Dostępne w wersji pełnej.

16 IMMUNOLOGIA CIĄŻY

Dostępne w wersji pełnej.

17 PSYCHONEUROIMMUNOLOGIA

Dostępne w wersji pełnej.

18 ODPORNOŚĆ PRZECIWZAKAŹNA. SZCZEPIONKI

Dostępne w wersji pełnej.

19 NADWRAŻLIWOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej.

20 ZJAWISKA AUTOIMMUNIZACYJNE

Dostępne w wersji pełnej.

21 NIEDOBORY ODPORNOŚCI

Dostępne w wersji pełnej.

22 IMMUNOHEMATOLOGIA

Dostępne w wersji pełnej.

23 IMMUNOLOGIA TRANSPLANTACYJNA

Dostępne w wersji pełnej.

24 IMMUNOLOGIA NOWOTWORÓW

Dostępne w wersji pełnej.

25 ZASTOSOWANIE IMMUNOLOGII W NOWOCZESNEJ DIAGNOSTYCE I BADANIACH NAUKOWYCH. WYBRANE METODY BADANIA UKŁADU ODPORNOŚCIOWEGO

Dostępne w wersji pełnej.

PRZYPISY

Dostępne w wersji pełnej.

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Immunologia