Umysł otwarty i zamknięty

Umysł otwarty i zamknięty

Autorzy: Milton Rokeach

Wydawnictwo: DW PWN

Kategorie: Inne

Typ: e-book

Formaty: MOBI EPUB

Ilość stron: 420

cena od: 47.00 zł

Na przestrzeni lat mieliśmy okazję przyjrzeć się kilku osobom, z reguły intelektualistom, którzy w okolicznościach życia codziennego jawili się osobliwie zdogmatyzowani i zamknięci w swoich trybach myślenia i przekonaniach. Źródła ich dogmatów bywały dla każdego z nich bardzo zróżnicowane. Reprezentowali bowiem odrębne polityczne, religijne i naukowe punkty widzenia. Byli wśród nich liberałowie, zwolennicy centrum, i konserwatyści; żydzi, katolicy i ateiści, freudyści, behawioryści i gestaltyści. Jeszcze na długo przed tym, jak udało nam się jednoznacznie zdefiniować zjawisko dogmatyzmu ideologicznego, jasne było, że odnosi się ono do wielu zagadnień: zamkniętego sposobu myślenia typowego dla każdej ideologii bez względu na jej treść, autorytarnego sposobu patrzenia na życie, braku tolerancji wobec wszystkich, którzy myślą inaczej. To, że ktoś jest zdogmatyzowany lub reprezentuje zamknięty system poglądów, określa jego sposób formowania poglądów i sposób myślenia nie tylko o pojedynczych zagadnieniach, ale i o całych sieciach powiązanych ze sobą zagadnień. Umysł zamknięty, mimo że większość ludzi nie jest w stanie go szczegółowo zdefiniować, daje się zaobserwować w świecie praktycznych przekonań politycznych i religijnych, bądź jak w przypadku środowisk akademickich w świecie myśli naukowych, filozoficznych czy humanistycznych. W obu tych światach mamy do czynienia z konfliktem pomiędzy tymi, którzy rację mają, a tymi, którzy jej nie mają, pomiędzy tymi, którzy postępują racjonalnie, a tymi, którzy tylko racjonalizują oraz z konfliktem pomiędzy tym czyje przekonania są dogmatyczne, a czyje intelektualne. Należy tutaj dodać, że nasze pierwotne zainteresowanie osobami reprezentującymi skrajnie zamknięty system przekonań stanowiło jedynie punkt wyjścia do dalszej pracy. Żywiliśmy nadzieję, że osiągniemy równie wysoki stopień zrozumienia umysłu otwartego, co zamkniętego. A przy założeniu, że otwartość bądź zamkniętość są jedynie krańcami swego rodzaju kontinuum, rozszerzyliśmy zakres poszukiwań tak, że przerodziły się one w rozległe badania nad ogólną istotą wszelkiego rodzaju systemów przekonań. Z tekstu Milton Rokeach jest badaczem znanym polskim Czytelnikom głównie z dociekań na temat struktury systemu wartości. Umysł otwarty i zamknięty to praca, w której badacz podsumowuje 9 lat studiów nad naturą systemu przekonań oraz istotą dogmatyzmu. Badania Rokeacha dotyczą struktury, nie zaś treści przekonań, co pozwala odnieść jego hipotezy także do współcześnie występujących zjawisk, takich jak podatność na populizm, uprzedzenia czy wyznaniowe zniekształcanie osiągnięć nauki. Prowadząc badania wśród osób myślących w sposób dogmatyczny, Rokeach zadaje pytania: Co takiego ci ludzie ściśle rzecz biorąc robią i mówią, że sprawiają wrażenie, jakoby byli zamknięci w trybie kształtowania swoich myśli i przekonań? Czyżby byli oni autorytarni? Nietolerancyjni? O jakiego typu cechy ich systemu przekonań może tutaj chodzić? Czy są one swoistą cechą konkretnego punktu widzenia, czy też można je przełożyć także na pozostałe rodzaje światopoglądów? Czy da się te właściwości w jakikolwiek sposób zmierzyć?.

Milton Rokeach urodził się 27 grudnia 1918 roku w Hrubieszowie jako Mendel Rokach. Pochodził z rodziny ortodoksyjnych Żydów. Jego dziadek Solomon Rokach związany był z Galicją. Ojciec Miltona – Lejba – wyemigrował pod nazwiskiem Sztern w roku 1925 do Nowego Jorku. Niebawem przybyła tam jego żona Mariam Chane Sztern wraz z dziećmi. Lejba naturalizował się w roku 1927, powracając do swojego nazwiska rodowego, które zmodyfikował na „Rokeach” i w tej formie przyjęła je reszta rodziny. Lejba Rokeach był rabinem w synagodze Chevra B’nai Arya Rokeach na Manhattanie.

W roku 1941 Milton Rokeach ukończył naukę w Brooklyn College. Tamże prowadził badania wśród studentów nad kanonami urody kobiecej. Następnie podjął studia z psychologii społecznej na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley i w tym samym roku uzyskał stopień magistra. Naukę przerwał zmobilizowany do armii USA. Służył jako sierżant w siłach powietrznych, pracując jako asystent psychologa w Buckley Field (Buckley Air Force Base) w mieście Aurora w stanie Kolorado. Korzystając z funduszu tzw. G.I. Bill, podpisanego przez F. Roosevelta jako zapomoga dla żołnierzy powracających do cywila, podjął dalszą naukę. Kontynuował studia na Uniwersytecie Kalifornijskim. Współpracował tu z Donaldem T. Campbellem i Murrayem Jarvikiem. W roku 1947 uzyskał stopień doktora na podstawie badań nad różnicami indywidualnymi w etnocentryzmie i sztywnością rozwiazywania problemów przez studentów. Przeniósł się do East Lansing w stanie Michigan. Objął stanowisko profesora psychologii na Michigan State University. Przez ponad dwie dekady, gdy tam pracował, opublikował kilka swoich najbardziej znanych książek. Były to m.in. The Open and Close Mind. Investigations into the Nature of Belief Systems and Personality Systems (1960), The Three Christs of Ypsilanti. A Narrative Study of Three Lost Men (1964) oraz Beliefs, Attitudes and Values. A Theory of Organization and Change (1968). Druga z wymienionych prac stała się kanwą oper i scenariusza teatralnego, a w roku 2017 nakręcono na jej podstawie film „Three Christs” wyreżyserowany przez Jona Avneta. W latach 1970–1972 Rokeach był wykładowcą na University of Western Ontario, a 1972–1986 pracował w Washington State University jako profesor socjologii i psychologii. W latach 1976–1988 był dyrektorem Unit of Human Values w Social Research Center przy Washington State University. W tym okresie opublikował cenione monografie The Nature of Human Values (1973) i Understanding Human Values. Individual and Societal (1979). W roku 1984 ukazała się współautorska praca The Great American Values Test. Influencing Behavior and Belief Through Television (przygotowana z Sandrą Ball-Rokeach i Joelem W. Grube).

Milton Rokeach był członkiem kilku towarzystw naukowych, w tym American Psychological Association i American Association for the Advancement of Science, wiceprezydentem International Society for Political Psychology. Otrzymał liczne nagrody, m.in. Research Excelence Award (Washington State University, 1983) i Kurt Lewin Memorial Award (1984). Był doktorem honorowym jednego z paryskich uniwersytetów (Université de Paris-X, 1984).

Zmarł 25 października 1988 roku w Los Angeles.

(Notę o autorze opracował Cezary W. Domański)

Dane oryginału

Milton Rokeach

The Open and Closed Mind. Investigations into the Nature of Belief Systems and Personality Systems

© 1960 Basic Books, New York

This edition published by arrangement with Basic Books, an imprint of Perseus Books, LLC, a subsidiary of Hachette Book Group, Inc., New York, USA. All rights reserved.

Recenzenci

dr hab. Tomasz Grzyb, prof. SWPS

Jacek Santorski, prof. hon. w Szkole Biznesu Politechniki Warszawskiej

Przełożył

Aleksander Wojciechowski

Redakcja naukowa polskiego wydania

Helena Grzegołowska-Klarkowska

Projekt graficzny serii

Dariusz Komorek

Wydawca

Aleksandra Małek-Leśniewska

Redaktor prowadzący

Barbara Surówka

Redakcja

Edyta Wygonik-Barzyk

Korekta

Jadwiga Witecka

Produkcja

Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN

Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury.

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2018

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2018 r., (wyd. I)

Warszawa 2018

ISBN 978-83-01-20333-7

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 22 69 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Dla Miriam, Ruth i Martina

Przedmowa

Książka ta jest skierowana do wszystkich, którzy z różnych powodów zastanawiali się kiedykolwiek nad naturą własnych bądź czyichś systemów przekonań. Mam nadzieję, że przedstawione tu sugestie i ustalenia posłużą za użyteczny układ odniesienia, który pomoże w dalszej refleksji lub badaniach.

Przygotowując tę pracę do publikacji, starałem się pamiętać o dwóch rodzajach odbiorców: moich kolegach naukowcach, profesjonalistach z dziedziny psychologii i dyscyplin pokrewnych, oraz większej grupie osób, które z wielu powodów być może intensywnie poświęcają się sprawom ideologicznym, społecznym i osobistym tutaj opisywanym i badanym. Obie grupy odbiorców, jestem o tym przekonany, są zatroskane o naturę ideologii, filozofii, polityki i religii, ich związek z osobowością, a także z procesami myślowymi oraz z psychologią i socjologią wiedzy.

Przede wszystkim praca ta ma być monograficznym sprawozdaniem z badań nad naturą systemów przekonań i pod takim kątem powinna być oceniana. Mam jednak nadzieję, że pomimo zamieszczenia w niej materiałów o charakterze technicznym, podstawowe idee, ustalenia i wnioski zostaną jasno przedstawione szerszemu gronu odbiorców, dla którego ta praca jest również przeznaczona. W tym celu większość materiałów technicznych, głównie o charakterze statystycznym, pojawi się w uwagach na końcu rozdziałów. Ilekroć konieczne jest użycie w tekście pojęcia statystycznego, zostanie ono wyjaśnione w specjalnym przypisie. Tego typu kwestie będą stanowiły nieco większe wyzwanie dla zainteresowanych czytelników, jednak wszystko w nadziei, że zostanie to zrekompensowane przez fakt, że tekst jako całość jest przez to ogólnie bardziej czytelny.

Często w psychologii zdarza się również, podobnie jak w innych naukach społecznych, że naukowcy wybierają i formułują problemy badawcze ze względu na ich osobiste lub ideologiczne znaczenie. Jest to na tyle niepożądane, że prowadzi do omijania białych plam i ukrytych osądów wartościujących, które umniejszają naukową wartość badań. Starałem się zdawać sobie sprawę z tych niebezpieczeństw i unikać ich, o ile było to możliwe. Czytelnik musi jednak sam ocenić, w jakim stopniu ten wysiłek się powiódł.

Z formalnego punktu widzenia badania tutaj przedstawione rozpoczęły się w roku 1951. W tym okresie miałem szczęście otrzymywać wsparcie z kilku źródeł, za co dziś mam przyjemność podziękować. W latach 1951–1954 badania były wspierane grantem z Rady Nauk Społecznych (Social Science Research Council), która zwolniła mnie z połowy moich obowiązków nauczycielskich. W tym czasie, a także później, otrzymywałem roczne stypendia od Uniwersyteckiego Funduszu Badawczego (All University Research Fund) na Uniwersytecie Stanowym Michigan (Michigan State University), który wspierał różne aspekty prowadzonych przeze mnie badań. Narodowy Instytut Zdrowia Psychicznego (National Institute of Mental Health, M-1885) zapewnił z kolei środki na realizację różnych projektów badawczych tu opisanych oraz na ukończenie tej książki. Za to wsparcie jestem również bardzo wdzięczny.

Większość materiałów zawartych w tym tomie została opublikowana po raz pierwszy właśnie tu. Jednak fragmenty tekstu pojawiły się już w zmodyfikowanej formie w różnych czasopismach psychologicznych. Fragmenty rozdziałów 1 i 2 pojawiły się pierwotnie w artykule „On the Unity of Thought and Belief” (Journal of Personality, 1956, 25, 224–250) i zostały przedrukowane tutaj, wraz z poprawkami, za zgodą redaktora Edwarda E. Jonesa i Duke University Press. Rozdział 2, mała część rozdziału 3 oraz rozdziałów 4, 6 i 9 są przedrukowywane, z modyfikacjami, za zgodą redaktora naczelnego Arthura C. Hoffmana z Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego (American Psychological Association), z następujących artykułów w czasopismach:

• „The Nature and Meaning of Dogmatism”, Psychological Review, 1954, 61, 194–204.

• „A Distinction Between Dogmatic and Rigid Thinking” (wraz z W.C. McGovney, M.R. Denny), Journal of Abnormal and Social Psychology, 1955, 51, 87–93.

• „Political and Religious Dogmatism: An Alternative to the Authoritarian Personality”, Psychological Monographs, 1956, 70, numer 18 (cały numer 425).

Skala F jest przedrukowana w Aneksie B za zgodą Harper & Brothers z: T. W. Adorno i in. The Authoritarian Personality. Harper & Brothers również uprzejmie wyrazili zgodę na cytowanie D. Eltona Trueblooda z The Logic of Belief. Skala Sztywności Gougha-Sanforda została odtworzona w Aneksie C za zgodą Consulting Psychologists Press.

• „A Factorial Study of Dogmatism and Related Concepts” (z B. Fruchterem), Journal of Abnormal and Social Psychology, 1956, 53, 356–360.

• „A Factorial Study of Dogmatism, Opinionation, and Related Scales”, Psychological Reports, 1958, 4, 19–22.

Pierwszy z artykułów został przedrukowany za zgodą redaktora naczelnego Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego, a drugi za zgodą Roberta Ammonsa, redaktora Psychological Reports.

Chciałbym również podziękować następującym wydawcom i indywidualnym osobom za zgodę na cytowanie fragmentów wymienionych materiałów:

• Addison-Wesley Publishing Co., Inc .: G.W. Allport, The Nature of Prejudice, 1954.

• American Psychological Association: F.H. George i J.H. Handlon, „A Language for Perceptual Analysis”, Psychological Review, 1957, 64, 14–25.

• Harper & Brothers, Inc.: H.A. Witkin, i in., Personality through Perception, 1954; J. Gunther, Inside Africa, 1955.

• B. Herder Books Co.: H.J. Schroeder, Disciplinary Decrees of the General Councils, 1937.

• Houghton Mifflin Co.: G.W. Allport, P.E. Vernon, A Study of Values: A Scale form Measuring the Dominant Interest in Personality, 1931.

• The Journal of Aesthetics and Art Criticism: H.D. Aiken, „The Aesthetics Relevance of Belief”, 1951, 9, 301–315.

• Journal of Social Sciences: I. Chein, „Research Needs”, 1956, 12, 57–66; R. Williams, „Religion, Value-Orientations, and Intergroup Conflict”, 1956, 12, 12–20.

• Longmans, Green & Co. Inc.: J.V.L. Casserly, The Retreat from Christianity in the Modern World, 1953.

• Vassa Alumnae Magazine: R. Wealder, „Notes on Prejudice”, 1949.

• John Wiley & Sons, Inc.: M.B. Smith, J.S. Brunner, R.W. White, Opinions and Personality, 1956.

Pragnę także wyrazić głęboką wdzięczność wielu ludziom, którzy przyczynili się do sukcesu niniejszych wysiłków badawczych. Sporo rozmaitych doniesień tutaj zamieszczonych jest wynikiem wspólnej pracy wielu osób, które w taki czy inny sposób miały ogromny wkład w całokształt dzieła. Ta wspólna praca jest dla mnie zdecydowanie najbardziej owocnym doświadczeniem intelektualnym w całej mojej karierze. Zrodziła się ona dość spontanicznie, w wyniku swobodnych rozmów z kolegami i studentami ostatnich lat, jak również nieformalnych dyskusji poza murami uczelni. W związku z tym zawsze będę miał szczególnie w pamięci dostarczające wiele przyjemności godziny spędzone z moim przyjacielem M. Rayem Dannym poświęcone zgłębianiu istoty świata Joego Doodlebuga. Winien jestem również pamięć i wdzięczność wielu kolegom, przyjaciołom i studentom, którzy w różnych momentach pracy obdarowywali mnie radą, udzielali konstruktywnej krytyki i dostarczali intelektualnej stymulacji. Nie sposób ich wszystkich wymienić z nazwiska, ale chciałbym wyróżnić następujące osoby: Christiana Baya, Donalda T. Campbella, Ala Eglasha, Charlesa Hanleya, Daniela J. Levinsona, Franka Restle’a, zmarłą Else Frenkel-Brunswik, R. Nevitta Sanforda, Fillmore’a Sanforda, Irvinga Siegela, Henry’ego Claya Smitha, Bernarda Taylora, H.A. Witkina i Edith Weisskopf-Joelson. Doktorzy Ingram Olkin i Leo Katz z Wydziału Statystyki (Statistics Department) Uniwersytetu Stanowego Michigan służyli bezcennymi statystycznymi poradami w wielu aspektach tych badań.

Kadra Wydziału Psychologii była zawsze gotowa do współpracy, zapewniając uczestników badań zarówno w czasie zajęć, jak i po godzinach. Jestem jej za to bardzo wdzięczny, tak samo jak kolegom z Uniwersytetu Nowojorskiego (New York University), Brooklyn College, oraz University College i Birkbeck College w Londynie. Grupę angielskich robotników udało się pozyskać dzięki panu R.R. Hopkinsowi, kierownikowi ds. personelu i opieki społecznej Vauxhall Motors w Anglii. Pragnę szczególnie wspomnieć o pannie Joan Ray z University College, która poświęcała swój czas i energię, by zebrać najważniejsze segmenty danych angielskich zamieszczonych w tej książce. Chciałbym również podziękować dr Cecily de Monchaux i panu Arthurowi Summerfieldowi za pomoc w tworzeniu brytyjskiej wersji Skali Opinii Bezkompromisowych.

Doktor Robert N. Vidulich zasługuje na szczególne podziękowania za krytyczne przejrzenie całego maszynopisu, wskazówki redakcyjne, pomoc w kwestiach statystyki, a także wszelakie wsparcie w przygotowaniu maszynopisu do publikacji. Jestem również wdzięczny pani Glorii Plath i pani Alice Lawrence za przygotowanie tekstu do druku i za odciążenie mnie w wielu drobnych kwestiach z tym związanych.

Na koniec, osobą, której jestem najbardziej wdzięczny, jest moja żona Muriel. Wiele pomysłów tu zawartych jest jej autorstwa. Wiele idei, które mógłbym uznać za swoje, tak naprawdę zostało ukształtowanych lub nabrało wyrazu tylko na drodze rozmów z nią. To dzieło miłości bez wątpienia nie byłoby możliwe bez motywacji i pomocy z jej strony.

Spis treści

1. Wprowadzenie

Część pierwsza

Teoria i pomiar systemów przekonań

2. Organizacja systemów przekonań i przekonań negatywnych

3. Podstawowe rozróżnienie systemów otwartych i zamkniętych

4. Pomiar systemów otwartych i zamkniętych

Część druga

Istota ogólnego autorytaryzmu i ogólnej nietolerancji

5. Dwa badania walidacyjne na grupach o wysokim i niskim poziomie dogmatyzmu

6. Dogmatyzm i opinie bezkompromisowe w religii i polityce

7. Dwa rodzaje uprzedzeń, a może tylko jeden?

Część trzecia

Kosmologia eksperymentalna: badania zależności między przekonaniami a procesami poznawczymi

8. Problem Doodlebuga. Kosmologia miniaturowa

9. Myślenie dogmatyczne a myślenie sztywne. Różnicowanie eksperymentalne

10. Tworzenie nowych systemów przekonań. Rola pamięci i gotowości do rozważenia zmiany podejścia

11. Rola przeszłych doświadczeń. Szachiści i dyletanci

12. O myśleniu zgodnym z linią partyjną. Analog eksperymentalny

13. O lojalności wobec systemu przekonań bądź jego odrzuceniu. Analog eksperymentalny

14. Tworzenie nowych systemów percepcyjnych

15. Przyjemność czerpana z nowych systemów muzycznych

Podsumowanie części trzeciej

Część czwarta

Badanie systemów przekonań negatywnych

16. Organizacja systemów przekonań negatywnych

17. Niektóre behawioralne przejawy systemów przekonań negatywnych

Część piąta

Dynamika systemów przekonań

18. Zmiany wartości w odniesieniu do systemów otwartych i zamkniętych

19. Otwarte i zamknięte systemy a lęk i doświadczenia z dzieciństwa

20. Perspektywa czasowa, dogmatyzm i lęk

21. Wpływ zagrożenia na dogmatyzację katolicyzmu

Część szósta

Podsumowanie

22. Osobowość, ideologia a funkcjonowanie poznawcze

Aneksy

Bibliografia

Przypisy

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Umysł otwarty i zamknięty