Dziennik diabła

Dziennik diabła

Autorzy: Robert Wittman David Kinney

Wydawnictwo: Znak

Kategorie: Historia

Typ: e-book

Formaty: MOBI EPUB

cena od: 33.99 zł

Pod koniec wojny odkryto dziennik Alfreda Rosenberga. Szczegółowo zbadany podczas procesów norymberskich, pokazał człowieka, który był jednym z najbardziej wpływowych nazistów znajdujących się w otoczeniu Führera. Stał się ideologicznym architektem III Rzeszy. Zaszczepił w umyśle Hitlera skrajny antysemityzm i teorię wyższości rasy aryjskiej.

 

Rosenberga skazano i stracono. Jego dziennik zaś zniknął w tajemniczych okolicznościach.

 

2001 rok. Agent FBI Robert K. Wittman dowiaduje się, że ktoś próbuje sprzedać dziennik za milion dolarów. Wszyscy mają powody, by ukrywać prawdę: i niemiecka prokuratura, która pozwoliła wywieść dowód z Niemiec, i człowiek będący w jego posiadaniu. Rozpoczyna się polowanie.

 

Dziennik diabła to relacja pościgu za dokumentem, który zdradza najintymniejsze szczegóły funkcjonowania III Rzeszy. Zapiski Rosenberga, jego rozmowy z Hitlerem i nieustanna rywalizacja z Goebbelsem, Himmlerem i Goeringiem ujawniają detale funkcjonowania nazistowskiego reżimu. Dają wgląd w psychikę człowieka, który stworzył podwaliny największej zbrodni w dziejach ludzkości – Holokaustu.

 

 

Naszym rodzinom

Wielkie zmiany w filozofii wymagają wielu pokoleń, aby wkroczyć w tętniące życie. I nawet nasze dzisiejsze pola śmierci pewnego dnia rozkwitną na nowo.

Alfred Rosenberg

Małe kroki mogą prowadzić do masowych mordów i to jest najgorsze. Takie kroczki wystarczają.

Robert Kempner

„Niech żyją wieczne Niemcy!” Miejscowi naziści witają Alfreda Rosenberga (w środku, z uniesioną ręką) w Heiligenstadt w Turyngii w 1935 roku. (ullstein bild/Getty Images)

Prolog: Krypta

Pałac na szczycie góry dominował nad pagórkowatą bawarską okolicą, tak piękną, że nadano jej nazwę Gottesgarten – „Ogród Boga”.

Z wiosek i zagród położonych nad wijącą się zakolami rzeką Schloss (zamek, pałac) Banz robił imponujące wrażenie. Jego rozbudowane skrzydła lśniły złociście w blasku promieni słonecznych, a para lekko stożkowatych miedzianych kopuł wznosiła się ponad barokowym kościołem znajdującym się w obrębie zamku. Miejsce to miało tysiącletnią historię: w przeszłości było ośrodkiem handlu, fortecą do obrony przed najazdami wrogich wojsk, klasztorem Benedyktynów. Złupiony i zniszczony podczas działań zbrojnych Schloss, został następnie odbudowany z rozmachem przez monarszy ród Wittelsbachów. Wspaniałe komnaty tego pałacu były odwiedzane przez królów i książąt, raz nawet kajzer Wilhelm II, ostatni cesarz niemiecki, zaszczycił je swoją obecnością. Teraz, na wiosnę 1945 roku, ta kolosalna budowla stała się bastionem niesławnej formacji, która w latach wojny zajmowała się grabieniem okupowanej Europy na chwałę Trzeciej Rzeszy.

Gdy po sześciu latach krwawych zmagań wojennych nadciągnęła klęska, naziści z całych Niemiec palili kompromitujące ich akta państwowe, zawierające dokumenty, które mogły zostać wykorzystane przeciwko nim, gdyby wpadły w obce ręce. Ale biurokraci, którzy nie potrafili zmusić się do zniszczenia tych papierów, ukrywali je zamiast tego w lasach, kopalniach oraz zamkach i pałacach, takich jak ten. W całym kraju pozostały gigantyczne tajne archiwa, poszukiwane przez aliantów: szczegółowe zapiski przeznaczone do użytku wewnętrznego, rzucające światło na pracę wypaczonej niemieckiej biurokracji, na kulisy bezlitosnej strategii militarnej oraz na obsesyjne nazistowskie plany, aby oczyścić Europę z „niepożądanych elementów” – raz i na zawsze.

W drugim tygodniu kwietnia region ów został zajęty przez żołnierzy amerykańskiej 3 Armii generała George’a S. Pattona i 7 Armii generała Alexandra Patcha. Po przekroczeniu Renu kilka tygodni wcześniej Amerykanie nacierali przez zachodnie rejony zniszczonej Bawarii[1], a ich ofensywę spowalniały tylko wysadzone mosty, wzniesione naprędce zapory na drogach oraz pojedyncze gniazda zaciekłego oporu. Przejeżdżali przez miasta zrównane z ziemią przez alianckie bombowce. Mijali wieśniaków z zapadniętymi oczami i domy, w oknach których nie powiewały już flagi ze swastyką, tylko białe prześcieradła i poszewki na poduszki. Niemiecka armia poszła w rozsypkę. Hitlerowi pozostało jeszcze trzy i pół tygodnia życia.

Na krótko przed tym, jak Amerykanie znaleźli się w tej okolicy, natknęli się na pewnego ekstrawaganckiego arystokratę z monoklem i w wypolerowanych butach z wysokimi cholewami. Kurt von Behr spędził wojnę w Paryżu, plądrując prywatne kolekcje dzieł sztuki i rabując meble z dziesiątków tysięcy żydowskich posesji we Francji, w Belgii i Holandii[2]. Tuż przed wyzwoleniem Paryża przez aliantów razem z żoną uciekł do Banz, obładowany skradzionymi skarbami, którymi zapełnił konwój złożony z jedenastu samochodów osobowych i furgonetek używanych do przeprowadzek.

Teraz von Behr chciał ubić interes.

Udał się do pobliskiego miasteczka Lichtenfels i tam dotarł do oficera z wojskowej służby administracyjnej, Samuela Habera. Można było odnieść wrażenie, że von Behr nawykł do królewskiego życia pod pokrytymi kunsztownymi malowidłami sklepieniami pałacowych komnat[3]. Jeśli Haber zezwoliłby mu na pozostanie na miejscu, to von Behr miał pokazać mu tajne archiwum ważnych nazistowskich dokumentów.

Amerykanina zaintrygowała ta propozycja. Pilnie poszukiwano materiałów wywiadowczych, mając w perspektywie zorganizowanie procesu zbrodniarzy wojennych, a wojska alianckie otrzymały polecenie tropienia i zabezpieczania wszelkich niemieckich dokumentacji. W armii Pattona działała komórka wywiadowcza G-2, koncentrująca się na takich właśnie zadaniach[4]. Tylko w kwietniu jej personel zdobył trzydzieści ton nazistowskich akt.

Skuszeni ofertą Amerykanie wjechali na górę i minęli bramy pałacu, aby zobaczyć się z von Behrem. Ten sprowadził ich w pięciokondygnacyjne podziemia, gdzie za świeżym betonowym murem ukryto cenne zbiory tajnych nazistowskich dokumentów. Zajmowały całą obszerną kryptę. A to, co się nie pomieściło na półkach, leżało w stosach na podłodze.

Po wyjawieniu tego sekretu von Behr – najwyraźniej uświadomiwszy sobie poniewczasie, że jego sprytna zagrywka nie uchroni go przed współodpowiedzialnością i konsekwencjami katastrofalnej klęski Niemiec – poczynił przygotowania do stylowego opuszczenia sceny dramatu. Po przywdzianiu jednego ze swoich ekstrawaganckich uniformów zamknął się wraz z żoną w swojej sypialni w pałacu. Wznieśli kieliszki szampana z cyjankiem, aby w taki sposób uczcić koniec wszystkiego. „Ten epizod”, jak napisał pewien amerykański korespondent wojenny, „miał wszelkie cechy melodramatów, jakże uwielbianych przez nazistowskich przywódców”[5].

Żołnierze odnaleźli von Behra i jego małżonkę leżących bezwładnie wśród luksusów. Sprawdzając, czy ofiary jeszcze żyją, zwrócili uwagę na opróżnioną do połowy butelkę, wciąż stojącą na stole.

Para samobójców wybrała symboliczny rocznik: 1918, czyli rok, w którym im ukochana ojczyzna upadła po zakończeniu poprzedniej wojny światowej.

Dokumenty we wspomnianej krypcie należały do Alfreda Rosenberga. Rosenberg, główny hitlerowski ideolog i weteran partii nazistowskiej, był świadkiem narodzin ruchu narodowosocjalistycznego w 1919 roku, kiedy to rozgoryczeni i rozwścieczeni niemieccy nacjonaliści znaleźli swojego przywódcę w osobie Adolfa Hitlera, pompatycznego przybłędy, byłego żołnierza frontowego z lat pierwszej wojny światowej. W listopadzie 1923 roku, w dniu, w którym Hitler próbował obalić rząd bawarski, Rosenberg wkroczył do monachijskiej piwiarni tuż za swoim idolem. Był i w Berlinie dziesięć lat później, kiedy partia doszła do władzy i przystąpiła do likwidacji swoich przeciwników. Działał na „arenie walki”, gdy naziści przeobrażali wizerunek Niemiec. Pozostał z partią do końca, kiedy nastąpił zwrot w losach wojny i cała wypaczona nazistowska wizja zaczęła się rozpadać.

Na wiosnę 1945 roku, gdy alianccy śledczy zaczęli badać gigantyczny zbiór zdobytych dokumentów – które zawierały dwieście pięćdziesiąt tomów oficjalnej i prywatnej korespondencji – natknęli się w nich na coś niezwykłego: osobisty dziennik Rosenberga.

Była to relacja odręcznie spisana na pięciuset stronach; niektóre jej fragmenty znajdowały się w oprawionych zeszytach, liczniejsze – na luźnych kartkach. Obejmowała okres od 1934 roku, czyli drugiego roku rządów Hitlera, a kończyła się dekadę później, na kilka miesięcy przed zakończeniem wojny. Spośród czołowych nazistów, zajmujących najwyższe stanowiska w Trzeciej Rzeszy, tylko Rosenberg, minister propagandy Joseph Goebbels oraz Hans Frank, bezwzględny gubernator generalny okupowanej Polski, pozostawili podobne diariusze[6]. Inni, w tym sam Hitler, zabrali ze sobą swoje tajemnice do grobów. Dziennik Rosenberga mógł rzucić nieco światła na funkcjonowanie Trzeciej Rzeszy z perspektywy człowieka, który przez ćwierć wieku działał na najwyższych szczeblach partii nazistowskiej.

Poza granicami Niemiec Rosenberg nigdy nie był tak znany jak Goebbels, współtwórca SS i hitlerowskich służb bezpieczeństwa Heinrich Himmler czy też Hermann Göring, mający władzę zwierzchnią nad gospodarką Rzeszy Hitlera oraz siłami powietrznymi. Rosenberg musiał zmagać się i ścierać z tymi gigantami nazistowskiej machiny biurokratycznej o należne mu, jak uważał, uprawnienia. Ale od początku do końca miał poparcie Führera. Zgadzali się w najbardziej fundamentalnych kwestiach, a Rosenberg był niezmiennie lojalny. Hitler wyznaczał mu kolejne ważne stanowiska w partii i rządzie, podtrzymując publiczny wizerunek Rosenberga i zapewniając mu dalekosiężne wpływy. Jego rywale w Berlinie nie znosili Rosenberga, lecz w oczach szeregowych członków partii należał on do najważniejszych ludzi w Niemczech: jawił się im jako wielki myśliciel, mający posłuch u samego Führera.

„Odciski palców” Rosenberga pozostały na scenach jednej z najbardziej niesławnych zbrodni, jakich dopuściły się nazistowskie Niemcy.

To on organizował kradzież dzieł sztuki, archiwów i zbiorów bibliotecznych w Paryżu, Krakowie czy Kijowie – łupów, które alianccy poszukiwacze wytropili w niemieckich zamkach i kopalniach soli.

W 1920 roku podsunął Hitlerowi przewrotną i złowieszczą koncepcję istnienia światowego żydowskiego spisku, który rzekomo stał za bolszewicką rewolucją w Rosji, i sam nieustannie ją głosił. Rosenberg był też czołowym orędownikiem teorii, które posłużyć miały Hitlerowi do uzasadnienia wyniszczającej wojny z Sowietami dwa dziesięciolecia później. Gdy naziści szykowali się do najazdu na Związek Sowiecki, Rosenberg zapewniał, że kampania ta będzie „oczyszczającą biologicznie światową rewolucją”, która ostatecznie doprowadzi do eksterminacji „wszystkich tych chorobliwych pod względem rasowym zarazków żydostwa i jego bękartów”[7]. W pierwszym roku wojny na wschodzie, kiedy Niemcy odrzucili Armię Czerwoną aż pod Moskwę, Rosenberg nominalnie stanął na czele władz okupacyjnych, które sterroryzowały ludność krajów bałtyckich, Białorusi i Ukrainy, a jego ministerstwo współpracowało z ludobójcami Himmlera, mordującymi Żydów na rozległych obszarach wschodnioeuropejskich[8].

Istotne znaczenie miało też to, że Rosenberg stworzył ideologiczne podstawy Holokaustu. Zajął się głoszeniem swoich toksycznych idei na temat Żydów w 1919 roku, a jako redaktor organu prasowego partii nazistowskiej i autor różnych artykułów, broszur i książek rozpowszechniał to przesłanie nienawiści. Później Rosenberg był czołowym współpracownikiem i powiernikiem Führera w sprawach ideologicznych, a w miastach i wsiach w całej Rzeszy witały go wiwatujące i skandujące tłumy. Jego główne dzieło teoretyczne, Mit XX wieku (Der Mythus des 20. Jahrhunderts), sprzedało się w nakładzie ponad miliona egzemplarzy i uważano je, obok Mein Kampf Hitlera, za dogmatyczną wykładnię nazistowskiej ideologii. W swoich rozwlekłych rozprawach Rosenberg przedstawiał stare koncepcje na temat ras i światowych dziejów, zapożyczone od innych pseudointelektualistów, i zmontował z nich osobliwy system politycznych „wierzeń”. Partyjni przywódcy poszczególnych okręgów informowali go, że wygłosili tysiące przemówień, chętnie cytując w nich jego słowa. Rosenberg chełpił się na kartach dziennika: „Znaleźli w nich drogowskaz i materiał do walki”[9]. Rudolf Höss[10], komendant obozu śmierci w Oświęcimiu (Auschwitz), gdzie zginęło ponad milion ludzi, stwierdził, że słowa głównie trzech osób przygotowały go psychologicznie do wypełnienia jego misji: Hitlera, Goebbelsa i Rosenberga.

W Trzeciej Rzeszy ideolog mógł obserwować skutki wprowadzenia swej ideologii w czyn, a urzeczywistnienie idei Rosenberga miało mordercze konsekwencje.

„Raz po raz ogarnia mnie wściekłość, gdy sobie myślę, ile szkód ten pasożytniczy lud [Żydzi] wyrządził Niemcom”[11], zapisał w dzienniku w 1936 roku. „W każdym razie mam powód do satysfakcji: przyłożyłem się do ujawnienia tej zdrady”. Idee Rosenberga uprawomocniły i nadały uzasadnienie wymordowaniu milionów.

W listopadzie 1945 roku nadzwyczajny Międzynarodowy Trybunał Wojskowy zebrał się w Norymberdze, aby osądzić za zbrodnie wojenne najbardziej znanych z ocalałych nazistów – Rosenberg znalazł się pośród nich. Oskarżenie bazowało na ogromie niemieckich dokumentów zdobytych przez aliantów pod koniec wojny. Hans Fritzsche, postawiony przed sądem jako zbrodniarz, szef wydziału radiowego Ministerstwa Propagandy Rzeszy, powiedział więziennemu psychiatrze podczas tego procesu, że Rosenberg odegrał decydującą rolę w kształtowaniu filozofii Hitlera w latach dwudziestych, nim jeszcze naziści doszli do władzy. „Moim zdaniem w czasie, kiedy Hitler jeszcze trochę myślał, Rosenberg miał na niego ogromny wpływ”[12], stwierdził Fritzsche, który w Norymberdze został uniewinniony, jednak później został skazany na dziewięć lat więzienia przez niemiecki sąd denazyfikacyjny. „Rosenberg jest ważną postacią, ponieważ jego pomysły, które były jedynie teorią, w rękach Hitlera stały się rzeczywistością. (…) Tragiczne jest to, że fantastyczne teorie Rosenberga były wcielane w życie”.

W pewnym sensie, jak przekonywał Fritzsche, Rosenberg „ponosi największą winę z tych wszystkich, którzy siedzą tu [w Norymberdze], na ławie oskarżonych”.

W Norymberdze Robert H. Jackson, główny oskarżyciel amerykański, potępił Rosenberga jako „intelektualnego arcykapłana «rasy panów»”[13]. Sędziowie uznali Rosenberga za winnego zbrodni wojennych i w nocy 16 października 1946 roku zakończył on życie na szubienicy.

W kolejnych dziesięcioleciach historycy starali się dociec, jak i dlaczego największy kataklizm minionego wieku doczekał się uwiecznienia w niezliczonych dokumentach przejętych przez aliantów z końcem wojny. Zachowana dokumentacja była ogromna – tajne akta wojskowe, szczegółowe spisy zrabowanych dóbr, prywatne diariusze, akta dyplomatyczne, zapisy rozmów telefonicznych, bezduszne urzędowe notatki dotyczące masowych mordów. Już po procesach norymberskich, gdy w 1949 roku amerykańscy prokuratorzy zamknęli swoje biura w Niemczech, zdobyte niemieckie dokumenty przewieziono do starej wytwórni torped na nabrzeżu rzeki Potomac w Alexandrii w Wirginii. Tam odbywało się ich porządkowanie przed przekazaniem ich Archiwom Narodowym. Treść tych papierów uwieczniono na mikrofilmach, a po latach większość oryginałów została odesłana z powrotem do Niemiec.

Jednak coś osobliwego stało się z większością zapisków z tajnego dziennika Rosenberga. Nigdy nie dotarły do Waszyngtonu. Nie doczekały się transkrypcji, przekładu i nie były studiowane w całości przez uczonych zajmujących się historią Trzeciej Rzeszy.

Cztery lata po odkryciu go w krypcie bawarskiego pałacu diariusz ten przepadł.

[1] Amerykanie nacierali przez zachodnie rejony: After Action Report, Third US Army, 1 VIII 1944–9 May 1945, t. 1: The Operations, s. 337.

[2] Kurt von Behr spędził wojnę w Paryżu: Dreyfus i Gensburger, Nazi Labour Camps, s. 9 i 130.

[3] Behr nawykł do królewskiego życia: Marguerite Higgins, Americans Find Nazi Archives in Castle Vault, „New York Herald Tribune”, 24 IV 1945.

[4] After Action Report, Third US Army, 1 VIII 1944–9 May 1945, t. 2: Staff Section Reports, s. 47.

[5] Higgins, Americans Find Nazi Archives.

[6] Zachowany dziennik Himmlera kończy się na roku 1924. Wielu innych dygnitarzy Trzeciej Rzeszy także pozostawiło po sobie dzienniki.

[7] Office of the U.S. Chief of Counsel for the Prosecution of Axis Criminality, Nazi Conspiracy and Aggression, t. 5, s. 554–557.

[8] Por. Ernst Piper, Vor der Wannsee-Konferenz: Ausweitung der Kampfzone, „Der Tagesspiegel”, 11 XII 2011.

[9] Rosenberg, Dzienniki, 23 VIII 1936, s. 193.

[10] Gilbert, Dziennik norymberski, s. 287–289.

[11] Rosenberg, Dzienniki, 23 VIII 1936, s. 193.

[12] Goldensohn, Rozmowy norymberskie, s. 94 i 95.

[13] Wystąpienie końcowe Roberta Jacksona, głównego oskarżyciela amerykańskiego w Normberdze, Trial of the Major War Criminals, t. 19, s. 416.

ZAGINIONY I ODNALEZIONY DZIENNIK

1949–2013

Oskarżyciel Robert Kempner w norymberskim Pałacu Sprawiedliwości. (U.S. Holocaust Memorial Museum; zdjęcie reprodukowane za zgodą Johna W. Mosenthala)

1

Krucjata

Cztery lata po zakończeniu wojny w sali nr 600 Pałacu Sprawiedliwości w Norymberdze oskarżyciel czekał na przekazanie werdyktu. Był to ostateczny osąd nazistowskich zbrodniarzy wojennych pociągniętych do odpowiedzialności przez Amerykanów, a Robert Kempner poświęcił się bez reszty, aby do tego doprowadzić.

Ten zadziorny i zawzięty, niestrudzony i bardzo pracowity, niestroniący od intryg czterdziestodziewięcioletni prawnik przeszedł przez życie z wyzywająco uniesionym podbródkiem, niejako prowokując swoich adwersarzy – a tych nie brakowało – do próby zadania mu celnego ciosu. Mimo że pod względem fizycznym nie prezentował się nadzwyczajnie – rzedły mu włosy na głowie i miał nieco ponad metr siedemdziesiąt pięć wzrostu – to charakter Kempnera sprawiał, że ludzie woleli schodzić mu z drogi. Krążyły o nim rozmaite opinie: twierdzono, że jest charyzmatyczny albo pretensjonalny, pełen zaangażowania lub dogmatyczny, że jest bojownikiem o słuszną sprawę albo też małostkowym gburem.

Kempner poświęcił większość poprzednich dwudziestu lat na osobistą wojnę z Hitlerem i nazistami, przy czym ostatnie cztery z nich spędził w Berlinie, doprowadzonym do ruiny przez megalomanię Führera oraz alianckie bomby. Ta jego walka była niezwykłą historią osobistą, a zarazem mieściła się w nurcie historii zbiorowej: walczył o swoje życie w ramach globalnych zmagań, które ukształtowały jego epokę. We wczesnych latach trzydziestych, jako młody pracownik administracyjny berlińskiej policji, Kempner przekonywał, że Niemcy powinni aresztować Hitlera i jego popleczników za zdradę stanu, nim naziści obalą republikę i wprowadzą zapowiadany terror. Niewiele dni po dojściu partii narodowosocjalistycznej do władzy w 1933 roku Kempner – Żyd, liberał i zaprzysięgły przeciwnik nazizmu – stracił swoją państwową posadę. Po krótkim pobycie w więzieniu i przesłuchaniu na Gestapo w 1935 roku uciekł do Włoch, potem do Francji i wreszcie do Stanów Zjednoczonych, gdzie kontynuował swoją kampanię. Studiując wielki zbiór tajnych niemieckich dokumentów i korzystając z usług sieci informatorów, Kempner dopomógł amerykańskiemu Departamentowi Sprawiedliwości w skazaniu nazistowskich propagandystów działających w Stanach Zjednoczonych i przekazywał materiały wywiadowcze na temat Trzeciej Rzeszy Departamentowi Wojny, tajnemu Biuru Służb Strategicznych (OSS) oraz Federalnemu Biuru Śledczemu (FBI) kierowanemu przez J. Edgara Hoovera.

Wreszcie, niczym w historii podkradzionej ze scenariusza hollywoodzkiego filmu, powrócił do ojczystego kraju i pomagał tam w skazywaniu tych samych ludzi, którzy niegdyś wyrzucili go z pracy, szkalowali za jego żydowską krew, pozbawili niemieckiego obywatelstwa i zmusili do ucieczki, na którą musiał się zdecydować, aby ocalić życie.

Po tym, jak Göring, Rosenberg i inne najbardziej znane postacie pokonanej Rzeszy osądzono za zbrodnie wojenne w najsłynniejszym z międzynarodowych procesów, Kempner pozostał w Norymberdze na czas dwunastu pomniejszych rozpraw, urządzonych przez Amerykanów przeciwko kolejnym stu siedemdziesięciu siedmiu współpracownikom nazistów: lekarzom, którzy przeprowadzali potworne pseudomedyczne eksperymenty na więźniach obozów koncentracyjnych, administratorom z SS zmuszającym jeńców i więźniów do katorżniczej pracy, dyrektorom przedsiębiorstw korzystających z niewolniczej siły roboczej, dowódcom specjalnych jednostek, które w czasie wojny masakrowały ludność cywilną z całej Europy Wschodniej.

Kempner osobiście nadzorował ostatnią i ciągnącą się najdłużej z tych rozpraw, tak zwaną sprawę nr 11, określaną nieoficjalnie procesem ministerialnym, ponieważ większość oskarżonych zajmowała wysokie stanowiska w urzędach państwowych, mających siedziby przy Wilhelmstrasse w Berlinie. Najbardziej znany z tych ludzi, sekretarz stanu niemieckiego Urzędu (Ministerstwa) Spraw Zagranicznych, Ernst von Weizsäcker, przyczynił się do rozbioru i zaboru Czechosłowacji i, jak dowiedziono, osobiście zaaprobował transport ponad sześciu tysięcy Żydów z Francji do obozu zagłady w Oświęcimiu. Z kolei niesława największego zbrodniarza z tego grona otaczała Gottloba Bergera, wysokiego rangą oficera SS, który zorganizował specjalną formację egzekucyjną, znaną z popełnianych okrucieństw. „Lepiej zastrzelić o dwóch Polaków za dużo”[1], napisał pewnego razu o tej jednostce, „niż o dwóch za mało”. Szczególnie niepokojąca była obecność w gronie owych oskarżonych bankierów, którzy nie tylko finansowali budowę kacetów, ale także zgromadzili całe tony złotych plomb i koron zębowych, kosztowności i okularów odebranych ofiarom obozów śmierci.

Proces ten toczył się od końca 1947 roku, a teraz, 12 kwietnia 1949 roku, wreszcie zbliżał się do finału[2]. Trzej amerykańscy sędziowie wkroczyli na salę rozpraw, zasiedli na swoich miejscach i zaczęli odczytywać wydany przez siebie wyrok. Na sali, strzeżonej przez stojących nieruchomo żandarmów w połyskujących srebrzyście hełmach, naziści słuchali w słuchawkach tłumaczenia werdyktu na niemiecki. Ostatecznie skazano dziewiętnastu z dwudziestu jeden oskarżonych – w tym pięciu z nich za osądzone po raz pierwszy właśnie w Norymberdze zbrodnie przeciwko pokojowi. Weizsäcker dostał wyrok siedmiu lat więzienia, Berger – dwudziestu pięciu; trzej bankierzy zostali skazani na pobyt za kratkami od pięciu do dziesięciu lat.

Dla oskarżenia było to ważne zwycięstwo. Po przekopaniu się przez nazistowskie dokumenty i przesłuchaniu w ciągu czterech lat setek świadków udało się doprowadzić do wydania wyroków skazujących na tych, którzy zawinili najbardziej. Dowiedziono światu, że w całych niemieckich kręgach rządowych bardzo wiele osób przyczyniło się w istocie do Holokaustu. Tworzyły one pejzaż, jak to ujął Kempner, „całego tego zbrodniczego fresku”[3] Trzeciej Rzeszy, a ich proces umocnił pozycję norymberskich rozpraw jako „fortecy wiary w prawo międzynarodowe”[4]. Przyczynił się do wzmocnienia argumentów na rzecz konieczności ścigania i karania zbrodni wojennych.

Werdykt ten był kulminacją długotrwałej kampanii Kempnera prowadzonej przeciwko partii nazistowskiej.

Albo raczej – powinien nią być.

Już po upływie kilku lat nadzieje rozbudzone przez procesy w Norymberdze zaczęły słabnąć.

Od samego początku niektórzy, w Niemczech i Ameryce, krytykowali te rozprawy. Owi krytycy upatrywali w aktach oskarżenia nie tyle przejawu sprawiedliwości, ile mściwości, a Kempner, człowiek opryskliwy i nader agresywny w roli prokuratora, stał się uosobieniem owej rzekomej nieprawości. Dobry przykład na to miało stanowić ostre przesłuchanie byłego nazistowskiego dyplomaty Friedricha Gausa, w trakcie którego Kempner zagroził temu świadkowi wydaniem go Sowietom, by ci ukarali go za wojenne zbrodnie. Jeden z innych amerykańskich oskarżycieli określił taktykę Kempnera mianem „głupiej”, obawiając się, że uczyni ona „męczenników z pospolitych przestępców na procesie w Norymberdze”[5]. Inny świadek, wzięty w krzyżowy ogień pytań przez Kempnera, nazwał go „kimś w rodzaju gestapowca”[6].

W 1948 roku Kempner uwikłał się w gorącą publiczną debatę z protestanckim biskupem Theophilem Wurmem na temat uczciwości norymberskich procesów. Wurm skierował do Kempnera protest w formie listu otwartego; Kempner stwierdził w odpowiedzi, iż ci, którzy podważają zasadność procesów norymberskich, to w rzeczywistości „wrogowie narodu niemieckiego”. Gdy spór ten przedostał się na łamy prasy, niemieckie gazety napiętnowały Kempnera[7]. Skarykaturyzowano go w nich jako zadufanego w sobie żydowskiego emigranta, powodowanego żądzą odwetu.

Z krytyką wystąpił nawet amerykański senator Joseph McCarthy, w którego okręgu wyborczym w Wisconsin zamieszkiwało bardzo wielu Amerykanów niemieckiego pochodzenia. Senator sprzeciwiał się postawieniu w stan oskarżenia Weizsäckera, gdyż, wedle nieujawnionych źródeł, z których korzystał McCarthy, nazista ten miał być cennym dla Amerykanów tajnym agentem w latach wojny. McCarthy stwierdził, że procesy w Norymberdze szkodzą działaniom amerykańskiego wywiadu w Niemczech, i wiosną 1949 roku oznajmił senackiej Komisji Służb Zbrojnych, że domaga się dochodzenia w sprawie „całkowicie idiotycznej” rozprawy Weizsäckera.

„Sądzę, że ta komisja”, powiedział McCarthy, „powinna ustalić, co za kretyni – a posługuję się tym określeniem rozmyślnie – prowadzą tam [w Norymberdze] obrady sądu wojskowego”[8].

Do czasu zakończenia ostatnich norymberskich procesów amerykańskie trybunały wojenne skazały na więzienie ponad tysiąc nazistów. Większość z tych ostatnich trafiła do więzienia w Landsbergu koło Monachium. Liczni Niemcy z zachodnich obszarów tego kraju nadal nie uznawali prawomocności alianckich sądów i uważali owych uwięzionych nazistów nie za zbrodniarzy wojennych, lecz raczej ofiary bezprawnego systemu sądowniczego. Kwestia ta urosła do problemu wielkiej wagi po tym, jak w Niemczech Zachodnich wybrano pierwszego kanclerza w 1949 roku, w czasie kiedy Ameryka, zaniepokojona planami Sowietów wobec Europy, starała się postawić na nogi pokonanego niemieckiego przeciwnika i uczynić zeń lojalnego i ponownie uzbrojonego sojusznika.

Realia zimnej wojny szybko zniweczyły to, co osiągnęli oskarżyciele w procesach zbrodniarzy wojennych.

W 1951 roku, po rewizji wydanych wyroków, Wysoki Komisarz USA w Niemczech doprowadził do zwolnienia z więzień jednej trzeciej spośród wszystkich norymberskich skazańców i złagodził wydane wyroki śmierci – z wyjątkiem pięciu. Do końca wspomnianego roku każdy z nazistów wsadzonych za kratki przez Kempnera w sprawie nr 11 wyszedł na wolność. I choć amnestię tę przedstawiano jako akt łaski, to Niemcy odebrali ją inaczej: Amerykanie wreszcie zrozumieli, że owe procesy były bezprawne. Kempner ostro zaatakował tę decyzję: „Dziś chcę, aby odnotowano moją przestrogę, że przedwczesne otwarcie bram Landsbergu uwolni wrogie ludzkości, wywrotowe siły, które zagrożą wolnemu światu”[9].

Ostrzeżenia te zlekceważono. Amerykańscy przywódcy ulegli wymogom politycznego pragmatyzmu, a do 1958 roku niemal wszyscy zbrodniarze wojenni zostali zwolnieni z więzień[10].

Ale walka prowadzona przez Kempnera bynajmniej się jeszcze nie zakończyła. Poświęcił wcześniej cztery lata na szczegółowe badania udokumentowanych świadectw nazistowskich zbrodni i wiedział, że nawet po procesach prowadzonych przy blasku fleszy reporterów z międzynarodowej prasy świat nie pozna całej prawdy.

Skrajnie poirytowany rewizjonistycznymi historiami, rozpowszechnianymi przez ocalałych „weteranów” Trzeciej Rzeszy, usiłujących upiększać dzieje Niemiec w latach rządów nazistów, przystąpił do kontrakcji na łamach gazet.

„Z mniej lub bardziej otwartą nostalgią”[11], pisał w „New York Herald Tribune”, „wielu komentatorów politycznych w Niemczech powiada swoim ziomkom, że Niemcy miałyby się dobrze, gdyby tylko Führera trochę nie poniosło”. Uważał to za stek bzdur. Ubolewał nad publikowaniem wyretuszowanych zdjęć Hitlera w prawicowej prasie, wojowniczymi sugestiami, że niemiecka generalicja uchroniłaby Niemcy przed niesławną klęską, jeśliby tylko Hitler nie wtrącał się w prowadzone kampanie wojenne, wreszcie nad wybielaniem nazistowskich dyplomatów.

Nawoływał do publikacji w Niemczech faktów, które wyszły na jaw w procesach norymberskich. „To jedyny sposób na zwalczenie systematycznego zatruwania niemieckich umysłów, które trwa, i to na naszych oczach, w młodej [Federalnej] Republice Niemiec”.

Jednakże niedługo przed napisaniem tych słów Kempner zrobił coś, co stało w sprzeczności z tym duchem otwartości. Otóż po procesach norymberskich zabrał ze sobą do kraju ważne, oryginalne zdobyczne niemieckie dokumenty – a jeśli istniały ich kopie, to nikt już nie wiedział, gdzie się zapodziały.

Jako oskarżyciel Kempner miał prawo zażądać dostarczenia mu wszelkich dokumentów potrzebnych w prowadzonej sprawie. Niejednokrotnie sposoby wykorzystania przezeń tych akt budziły wątpliwości. 11 września 1946 roku szef wydziału dokumentacji napisał w służbowej notatce, że biuro Kempnera wypożyczyło pięć dokumentów i nie zwróciło ich[12]. „Mogę dodać, że to wcale nie pierwszy przypadek, kiedy nasz wydział ma poważne trudności ze skłonieniem dra Kempnera do zwrotu bibliotecznych książek oraz dokumentów”.

W 1947 roku Kempner zasłynął wśród amerykańskiego zespołu oskarżycieli z powodu tego, jak wykorzystał najsławniejszy ocalały dokument odnoszący się do Holokaustu. Niedługo po powrocie do Norymbergi na drugą turę procesu Kempner polecił swoim pracownikom uważnie przestudiować zapiski niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, odnalezione w kryjówce w Górach Harzu i sprowadzone do Berlina. Pewnego dnia jeden z asystentów natknął się na piętnastostronicowy dokument. Zaczynał się od takiej informacji: „Następujące osoby wzięły udział w dyskusji nad ostatecznym rozwiązaniem kwestii żydowskiej, przeprowadzonej w Berlinie, am Grossen Wannsee nr 56/58, 20 stycznia 1942 roku”. Był to protokół tak zwanej konferencji w Wannsee[13], zawierający opis spotkania poprowadzonego przez Reinharda Heydricha, szefa podlegającego Himmlerowi Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), podczas którego omawiano sprawę „ewakuacji” europejskich Żydów.

Kilka miesięcy po odkryciu tego dokumentu jeden z amerykańskich prokuratorów, Benjamin Ferencz, spojrzał znad swojego biurka i zobaczył Charlesa LaFollette’a, który wpadł jak burza do jego gabinetu.

„Zabiję tego sukinsyna!” – wrzeszczał LaFollette. Był on oskarżycielem w jednym z późniejszych procesów norymberskich wytoczonym nazistowskim sędziom i prawnikom. LaFollette dowiedział się już o istnieniu protokołu z Wannsee, jednak Kempner nie miał zamiaru mu go udostępniać. Podczas rozpraw w Norymberdze wielu oskarżycieli rywalizowało ze sobą, a Kempner przypuszczalnie chciał ujawnić ten obciążający dokument na procesie, na którym szykował się do odegrania wiodącej roli.

Ferencz udał się do biura Kempnera, aby interweniować w tej sprawie. Kempner zaprzeczył, jakoby cokolwiek ukrywał. Ale Ferencz nie dawał za wygraną. W końcu, wypytywany przez Ferencza, wysunął dolną szufladę w biurku i zapytał niewinnie: „Może chodzi o to?”.

LaFollette od razu się zorientował, jak istotny to dokument dla sprawy, którą sam prowadził. Ministerstwo Sprawiedliwości Rzeszy oddelegowało swojego przedstawiciela na tę arcyważną naradę w Wannsee. LaFollette pospieszył, aby powiadomić o zaistniałym incydencie Telforda Taylora, głównego oskarżyciela na procesach, i zażądał „wyrzucenia tego drania!”, czyli Kempnera. Ferencz udał się tam również i stanął w obronie Kempnera. Powiedział Taylorowi, że proces nazistowskich ministrów z pewnością zakończy się fiaskiem, jeżeli Kempner zostanie odesłany z Norymbergi, a poza tym Kempner pewnie nieumyślnie zatrzymał rzeczony dokument dla siebie.

„W co nikt nie uwierzył”[14], napisał Ferencz po latach w liście do Kempnera. Tak czy owak, Taylor dał posłuch argumentom Ferencza.

Kempner nie był jedynym człowiekiem w Norymberdze chomikującym oryginalne nazistowskie dokumenty dla własnego użytku. Od końca wojny zdobyta dokumentacja krążyła między alianckimi ośrodkami wojskowymi, była przewożona samolotami do Paryża, Londynu i Waszyngtonu, gdzie studiowały ją jednostki wywiadu, i trafiała do Norymbergi na procesy zbrodniarzy wojennych. Gdy akta te kursowały po Europie, łowcy pamiątek mieli mnóstwo okazji do kradzieży nazistowskich papierów, opatrzonych podpisem kogoś ważnego pod wszechobecnym partyjnym pozdrowieniem: „Heil Hitler!”. Ludzi odpowiedzialnych za strzeżenie tych zdobycznych dokumentów niepokoiło szczególnie postępowanie zespołu oskarżycieli w Norymberdze. Obawiano się również, że ci, którzy żądali wydawania im tych papierów, „bardziej ulegali egoistycznym pobudkom reporterskim aniżeli pragnieniu przyczynienia się do wymierzenia sprawiedliwości”[15]. Jeden z obserwatorów stwierdził, że wydział dokumentacyjny zespołu oskarżycieli w Norymberdze mało się przejmował rejestrowaniem krążących archiwalnych zapisków.

Jednym z najważniejszych dokumentów, które zniknęły, było memorandum autorstwa wojskowego adiutanta Hitlera, Friedricha Hossbacha, dowodzące, że Führer planował podbój Europy już w 1937 roku; prokuratorzy w czasie procesu musieli korzystać z uwierzytelnionych notarialnie odpisów z tego raportu. Zapytany o wspomniane memorandum przez historyka nadzorującego publikację niemieckich dokumentów zdobytych po wojnie, Kempner stwierdził, że widział ten raport i wyraził przypuszczenie, iż „jakiś łowca historycznych pamiątek pewnie zabrał oryginał”. Do września 1946 roku administratorzy jednego z ośrodków dokumentacji wojskowej zaprzestali wypożyczania oryginałów zespołom prokuratorskim w Norymberdze, bojąc się, że nie odzyskają tysiąca dowodów pisemnych i rzeczowych, które do tej pory wydali.

Przez cały czas trwania rozpraw norymberski Pałac Sprawiedliwości był dosłownie zasypany papierami i innymi dokumentami[16]. Podczas audytu przeprowadzonego w kwietniu 1948 roku zastano tam ponad tysiąc osiemset metrów sześciennych „akt administracyjnych, negatywów, fotokopii, artykułów prasowych i wycinków z gazet, archiwów filmowych, taśm z zapisami przesłuchań, książek bibliotecznych i innych publikacji, oryginalnych dokumentów, fotostatów, kopii dokumentów, ksiąg rachunkowych, streszczeń przebiegu rozpraw, akt personalnych więźniów, stenogramów przesłuchań oraz ich streszczeń, transkrypcji wszystkich rozpraw sądowych oraz analiz materiałów dowodowych”.

Było tego tyle, że urzędnicy bali się, iż oryginalne dokumenty zapodzieją się gdzieś i przypadkowo trafią do śmieci. Jak to ujął później w swoich wspomnieniach Kempner, panował „straszliwy bałagan”, a on sam korzystał z tego chaosu.

Bał się, iż arcyważne dokumenty nie zostaną odpowiednio zarchiwizowane, więc osobiście zadbał o to, aby należycie je wykorzystano. Przyznawał w swoich wspomnieniach, że jeśli jakiś „zainteresowany tematem i inteligentny” badacz zgłaszał się doń w sprawie istotnych dokumentów podczas procesu, to bywało, że po prostu kładł dane akta na kanapie w swoim biurze i wychodził, mówiąc przy tym: „Ja o niczym nie wiem”[17].

Sądził, że lepiej przekazać „cenny pod względem historycznym materiał” zaufanemu współpracownikowi, który rozpowszechni jego treść, niż pozostawiać coś takiego w rękach rządowych biurokratów, którzy mogli gdzieś to zawieruszyć.

Wszystkie z przejętych, oryginalnych niemieckich dokumentów miały zostać zwrócone ośrodkom dokumentacji wojskowej po procesach, jednak Kempner chciał wykorzystać zgromadzone przez siebie akta do pisania artykułów i książek o epoce nazistowskiej. 8 kwietnia 1949 roku, na kilka dni przed ogłoszeniem wyroków w procesie ministerialnym, dostał krótki list od Freda Niebergalla, dyrektora wydziału dokumentacyjnego zespołu oskarżycieli: „Niżej podpisany upoważnia dra Roberta M.W. Kempnera, zastępcę szefa rady i prokuratora głównego w oddziale zajmującym się działalnością politycznych ministerstw [Rzeszy], do wycofania ze zbioru i zachowania materiałów o nieutajnionym charakterze, odnoszących się do procesów zbrodniarzy wojennych w Norymberdze w Niemczech, do celów badawczych, literackich, wykładowych i naukowych”[18]. Była to niezwykła notatka. Później pewien prawnik, pracujący w wywiadzie wojskowym, wyraził poważne wątpliwości, czy komuś zajmującemu takie stanowisko jak Niebergall wolno było złożyć podobne oświadczenie.

Tego samego dnia Kempner nadał list do działającego w Nowym Jorku wydawnictwa E.P. Dutton z konspektem planowanej książki, którą zamierzał napisać na podstawie przeprowadzonych w Norymberdze przesłuchań oraz dokumentów niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, opatrzonej roboczym tytułem Hitler i jego dyplomaci[19]. Przystąpił do pracy nad tą książką w styczniu, a redaktor z firmy Dutton wyraził zainteresowanie tym projektem i poprosił o przedstawienie większej ilości szczegółów.

Później wyszło na jaw, że książka ta była tylko jednym z pomysłów na podobne publikacje, obmyślanych przez Kempnera w 1949 roku.

Po upływie dziesięcioleci we wspomnieniach Kempner miał wyjawić swoje powody zabierania dokumentów z Norymbergi.

„Wiedziałem jedno. Gdybym kiedykolwiek chciał napisać o czymś i musiał skontaktować się w tym celu z pracownikami archiwów, to, choć pewnie dostałbym od nich miłą odpowiedź, nie byliby w stanie dotrzeć do pewnych materiałów. Ale ja miałem swoje dokumenty”[20].

Takie uzasadnienie brzmi dość niepoważnie. Tym, na czym Kempnerowi naprawdę zależało, była istotna przewaga nad innymi autorami dokumentującymi historię ery nazistowskiej: wyłączność.

Z pisemną zgodą Niebergalla w ręku Kempner zajął się pakowaniem swoich norymberskich papierów i wysłał je – razem z wszystkim innym, co zgromadził jako oskarżyciel na procesach nazistów – za Atlantyk do swojego domu koło Filadelfii. Przesyłka owa dotarła na stację w Lansdowne na linii kolei pensylwańskiej 4 listopada 1949 roku: składała się z dwudziestu dziewięciu skrzyń[21].

Książka Hitler i jego dyplomaci nigdy się nie ukazała. Wygląda na to, że Kempner został odsunięty na boczny tor. Wkrótce znalazł jednak inne sposoby dążenia do naprawy krzywd wyrządzonych przez Trzecią Rzeszę. Otworzył kancelarię prawną we Frankfurcie i zajął się prowadzeniem spraw ofiar nazizmu domagających się odszkodowań[22]. Reprezentował Ericha Marię Remarque’a, którego bestsellerowa powieść o pierwszej wojnie światowej, Na Zachodzie bez zmian, trafiła na indeks nazistów i była przez nich palona na stosach. Reprezentował też Emila Gumbela, wybitnego profesora matematyki z uniwersytetu w Heidelbergu, którego zmuszono do rezygnacji z posady z powodu głoszonych przezeń pacyfistycznych poglądów. Kempner występował w sądach w imieniu Żydów i katolików oraz byłych członków ruchu oporu. Okazało się to dochodowym zajęciem.

Dekadę po zakończeniu procesów norymberskich wznowiono ściganie nazistowskich zbrodniarzy wojennych. W 1958 roku jedna z rozpraw sądowych w Niemczech Zachodnich znowu zwróciła uwagę na zbrodnie, które jak uważali Niemcy, odeszły już do przeszłości. Dziesięciu nazistów skazano wtedy za wymordowanie w latach wojny ponad pięciu tysięcy litewskich Żydów, a sprawa ta skłoniła urzędników zachodnioniemieckiego Ministerstwa Sprawiedliwości – poważnie zaniepokojonych faktem, że wielu zbrodniarzy uniknęło po wojnie kary – do uruchomienia Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu.

W tym samym czasie prokuratorzy spoza Niemiec doprowadzili do procesów znanych byłych nazistów. W 1961 roku Kempner znowu znalazł się w centrum uwagi międzynarodowej opinii publicznej, gdy poleciał do Jerozolimy, by tam zeznawać na rozprawie Adolfa Eichmanna, człowieka, który organizował deportacje Żydów z całej Europy. Podczas wielu głośnych procesów w latach sześćdziesiątych Kempner występował jako oskarżyciel oraz reprezentant krewnych ofiar nazizmu – między innymi ojca Anne Frank oraz siostry karmelitanki Edyty Stein w sprawie przeciwko trzem oficerom SS, oskarżonym o eksterminację tysięcy Żydów holenderskich. Wystąpił także w imieniu wdowy po pewnym dziennikarzu pacyfiście, zamordowanym przez nazistowskich bojówkarzy w 1933 roku. Przemawiał w imieniu trzydziestu tysięcy berlińskich Żydów na procesie gestapowca Ottona Bovensiepena, który nadzorował ich wywózkę na wschód.

Kempner wykorzystał tę falę ponownego zainteresowania nazistowskimi zbrodniami, pisząc serię książek o tych i innych głośnych rozprawach, z myślą o niemieckich czytelnikach[23]. Opublikował też fragmenty prowadzonych przez siebie w Norymberdze przesłuchań, a w 1983 roku wspomnienia – Ankläger einer Epoche (Oskarżyciel epoki). Chociaż Kempner uzyskał w 1945 roku obywatelstwo amerykańskie, jego książek nie wydawano po angielsku i zawsze był lepiej znany w kraju, z którego pochodził.

Nawet cztery dziesięciolecia po procesach norymberskich nadal nie ustawał w wysiłkach. Kiedy Deutsche Bank wykupił przemysłowy koncern Flicka, Kempner skutecznie zmusił tę firmę do wypłacenia dwóch milionów dolarów tytułem rekompensat dla trzynastu tysięcy Żydów, którzy podczas wojny pracowali przymusowo w fabrykach prochu strzelniczego, będących filiami firmy Flicka.

Ta walka z nazistami ukształtowała charakter Kempnera. Uparcie nie dopuszczał, aby świat zapomniał o tym, czego dopuścili się sprawcy wojennych zbrodni. Jeśli powiadano mu, że jakiś dawny nazista nie wydaje się złym człowiekiem, sięgał po swoje akta i dowodził, że było inaczej.

„Dosłownie tysiące morderców nadal chodzi po ulicach Niemiec i innych krajów świata”, oznajmił pewnego razu reporterowi. „Ilu nazistowskich zbrodniarzy wciąż jest na wolności? Proszę to ocenić samemu”. Mimo wszystkich powojennych procesów zaledwie kilka tysięcy Niemców skazano za popełnione w czasie wojny morderstwa. „Proszę mi powiedzieć, jak tych kilka tysięcy ludzi zdołało wymordować sześć do ośmiu milionów ofiar? To matematycznie niemożliwe”[24].

Trzydzieści, czterdzieści, pięćdziesiąt lat od ery nazistowskiej nie zamierzał odpuścić. Tę batalię prowadził do samego końca swojego życia.

Nawet wtedy, gdy Kempner kursował między Stanami Zjednoczonymi a Europą, prowadząc międzynarodowe sprawy sądowe, wiódł dość skomplikowane życie osobiste. Choć jego firma prawnicza znajdowała się we Frankfurcie, sam był naturalizowanym obywatelem amerykańskim i nadal miał dom w Lansdowne w Pensylwanii, gdzie osiedlił się podczas wojny. Mieszkał tam ze swoją drugą żoną Ruth, pracownicą opieki społecznej i zarazem pisarką, swoją sędziwą teściową Marie-Luise Hahn oraz sekretarką Margot Lipton, a w latach pięćdziesiątych także z synem Andrém.

Kempnerowie mieli pewien sekret: wbrew temu, co wszystkim mówili, matką chłopca nie była Ruth Kempner, tylko Margot Lipton[25]. Romans Roberta Kempnera i jego sekretarki zaczął się w 1938 roku.

André wychowywał się w przekonaniu, że jest przybranym synem Kempnerów. W szkolnych dokumentach Ruth Kempner figurowała jako matka chłopca. Tak było prościej. „Prościej”, wyjaśniała Lipton, „dla doktora Kempnera”[26]. André i jego starszy brat Lucian – syn Kempnera z pierwszego małżeństwa – poznali prawdę dopiero wiele lat później. Wcześniej żywili jednak pewne podejrzenia. Na ślubie Andrégo w Szwecji wszyscy obecni nie mogli się nadziwić, jakiż ten pan młody podobny do pani Lipton.

Synowie Kempnera zbytnio szanowali ojca, by zadawać za wiele pytań. „Po prostu przyjąłem do wiadomości to, co mówił ojciec”, tłumaczył Lucian, „i nie mieszałem się w cudze sprawy”[27].

Bez względu na wszystko André dorastał zapatrzony w ojca. Po przeprowadzce do Szwecji w wieku dwudziestu dziewięciu lat, aby gospodarować tam wraz z żoną na farmie, regularnie pisywał, starannie kaligrafując, listy do rodziny. „Chciałem Ci podziękować, Ojcze, że jesteś najwspanialszym tatą dla nas wszystkich”, napisał po tym, jak Kempner i Lipton odwiedzili go pewnego roku. „Nigdy nie jest łatwo wyznać Ci to w Twojej obecności, ale liczę, że nigdy nie zlekceważysz uwielbienia i zrozumienia, jakie mam dla Ciebie i Twoich osiągnięć”[28].

Na początku lat siedemdziesiątych Kempner przeprowadził się na stałe do Europy, pomieszkując na przemian we Frankfurcie w Niemczech i w Locarno w Szwajcarii. W 1975 roku przeszedł atak serca – niedługo po tym, jak zgraja neonazistów urządziła wiec protestacyjny pod jego kancelarią prawną – i potem był już zbyt słaby na transatlantyckie podróże. Ruth Kempner i Lipton, wtedy nadal mieszkające w Pensylwanii, odwiedzały go na kilka tygodni, ale on zdał się głównie na pomoc kolejnej oddanej mu kobiety.

Jane Lester była Amerykanką wychowaną w Brockport w stanie Nowy Jork, około stu kilometrów na wschód od wodospadu Niagara. W 1937 roku podążyła za koleżanką z klasy do Niemiec, chcąc uczyć tam angielskiego i ewentualnie osiąść na stałe. Po latach przyznawała, że była wtedy bardzo naiwna. Nie miała pojęcia, jak Hitler postępował ze swoimi przeciwnikami. Podczas „nocy kryształowej” w 1938 roku, kiedy naziści szaleli w całych Niemczech, niszcząc synagogi, żydowskie sklepy i domy, spała spokojnie. Nazajutrz nie mogła pojąć, dlaczego uczniowie z jej szkoły językowej nie przyszli na zajęcia. Wyjechała z Niemiec, pracowała w firmie maklerskiej w Buffalo, a potem jako maszynistka w Waszyngtonie – jako „rządowa dziewczyna”, jak sama to określała – w Biurze Służb Strategicznych.

Pewnego dnia w 1945 roku Lester przeczytała w „Washington Post”, iż poszukuje się tłumaczy na procesy zbrodniarzy wojennych w Norymberdze, i wybrała się do Pentagonu, by wystarać się o tę pracę. Już niebawem wyruszyła znowu do Niemiec.

Znała Kempnera ze słyszenia; widziała go na kolacji w norymberskim Grand Hotelu, gdzie stołowali się wieczorami prawie wszyscy uczestnicy procesów. Osobiście poznała się z nim w 1947 roku, kiedy rekrutował personel z myślą o kolejnych rozprawach. Została jego asystentką i często pojawiała się u jego boku w czasie przesłuchań, co wydawało się niepokoić oskarżonych. „Niezupełnie wiedzieli, kim jestem”, wspominała. „Krążyła pogłoska, że jestem psychologiem”. Dostąpiła też zaszczytu przetłumaczenia na angielski tekstu protokołu konferencji w Wannsee na użytek amerykańskich oskarżycieli.

Później podjęła pracę w ośrodku amerykańskiego wywiadu wojskowego Camp King w Oberursel koło Frankfurtu, ale nadal dorabiała u Kempnera, który potrzebował pomocy w tłumaczeniu korespondencji i administrowaniu swoją kancelarią. Tak zawiązały się między nimi partnerskie więzi, które przetrwały przez cztery następne dekady.

„Przez ostatnich dwadzieścia lat jego życia niemal nie opuszczałam, za dnia i w nocy, Roberta Kempnera”, wyznała. „Byłam jego pielęgniarką, szoferem, jego sekretarką”. Nie dodała, że również jego kochanką.

Kempner i trzy kobiety jego życia pozostali sobie bliscy do samego końca. Jak ujął to Lucian po latach: „To była jedna wielka szczęśliwa rodzina”.

Żona Kempnera zmarła w 1982 roku. On u schyłku życia zamieszkał w hotelu pod Frankfurtem, gdzie nocowali z Lester w sąsiadujących pokojach, połączonych otwartymi drzwiami. Dzięki temu ona mogła zareagować, gdyby Kempner poczuł się nagle źle w środku nocy. Robert i Lucian Kempnerowie rozmawiali ze sobą niemal codziennie, a ponieważ ojciec nie słyszał dobrze przez telefon, Lester, która słuchała tych rozmów, powtarzała Robertowi to, czego ten nie dosłyszał.

Kempner zmarł 15 sierpnia 1993 roku w wieku dziewięćdziesięciu trzech lat. Tamtego tygodnia Lipton przyleciała do Niemiec z Pensylwanii, by być razem z nim.

„Umarł w moich ramionach”, powiedziała Lester. „Siedziałyśmy tam we trójkę, obok niego na łożu śmierci”. Kiedy zjawił się lekarz i stwierdził zgon, „opanowało nas straszliwe przerażenie, smutek i niedowierzanie”[29].

Kobiety zadzwoniły do Luciana, który przyjechał z Monachium z żoną i zajął się porządkowaniem spraw i rzeczy po ojcu.

A nie było to proste zadanie. W trakcie życia poświęconego na studiowanie, pisanie i podróże Kempner niczego się nie pozbywał. Obrazy, meble, tysiące książek oraz sterty papierów zapełniały jego posesje we Frankfurcie i w Lansdowne w Pensylwanii, na przedmieściach Filadelfii. Przechowywał tam niezliczone teczki z osobistymi, zawodowymi i prawnymi dokumentami: stare paszporty, notatniki z adresami, szkolne podręczniki, skasowane bilety kolejowe, rachunki za wodę, prąd i gaz, pożółkłe listy, fotografie.

Lester odnalazła testament Kempnera wetknięty w torbę w jej pokoju hotelowym. Była to pojedyncza kartka zapisana grubym czarnym flamastrem, a treść ledwie dało się odczytać. Na mocy tego dokumentu Kempner pozostawił wszystko swoim dwóm synom, Lucianowi i Andrému.

Ale zawarł pewne istotne zastrzeżenie.

[1] Maguire, Law and War, s. 128.

[2] Ibid., s. 151–158.

[3] Kempner, Ankläger einer Epoche, s. 348.

[4] Ibid., s. 369.

[5] Charles LaFollette do Luciusa Claya, 8 VI 1948, cyt. za: Frei, Adenauer’s Germany and the Nazi Past, s. 108–110.

[6] Eivind Berggrav, luterański biskup Oslo, cyt. za: Wyneken, Driving Out the Demons, s. 368.

[7] Do gazet tych należała „Die Zeit”, kierowana przez prawicowego dziennikarza Richarda Tüngela. Por. Pöppmann, The Trials of Robert Kempner, s. 41 oraz Pöppmann, Robert Kempner und Ernst von Weizsäcker im Wilhelmstrassenprozess, s. 183–189.

[8] Maguire, Law and War, s. 160–161.

[9] Jack Raymond, Krupp to Get Back Only Part of Plant, „New York Times”, 2 II 1951.

[10] Z siedmiu głównych zbrodniarzy wojennych, skazanych przez Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w 1946 roku na kary więzienia, trzej zostali zwolnieni przedterminowo ze względu na zły stan zdrowia. Tylko admirał Karl Dönitz (skazany na 10 lat więzienia), Albert Speer (20 lat) i Baldur von Schirach (20 lat) odsiedzieli całe wyroki. Rudolf Hess, skazany na dożywocie, popełnił samobójstwo w 1987 roku.

[11] Robert M.W. Kempner, Distorting German History, „New York Herald Tribune”, 13 I 1950.

[12] Notatki służbowe, National Archives, zbiór dokumentów nr 238, korespondencja z europejskim ośrodkiem dokumentacyjnym w sprawie wydawania i zwrotu dokumentów w latach 1945–1946.

[13] Por. Roseman, Wannsee: willa, jezioro, spotkanie, s. 5–8.

[14] Ben Ferencz do Kempnera, 15 XII 1989, Telford Taylor Papers, Seria 20, cz. 1, zbiór nr 3. Oto dalsza treść tego listu: „Wszystko dobre, co się dobrze kończy. Nie oznacza to, że nie ma takich, którzy nie uznawaliby pana za s-syna i drania i chętnie by pana zabili. Jestem pewien, że wielu byłych nazistów i ich sympatyków chętnie uczyniłoby to również”. Autorzy dziękują biografowi Taylora, Jonathanowi Bushowi, za zapoznanie ich z treścią cytowanego listu.

[15] Eckert, The Struggle for the Files, s. 58–59.

[16] Memorandum dotyczące korzystania z dokumentacji, 27 VIII 1948, National Archives, Zbiór dokumentów nr 260, Records of the Office of the Chief of Counsel for War Crimes.

[17] Kempner, Ankläger, s. 400–407.

[18] Fred Niebergall, memorandum, 8 IV 1949, Dokumentacja Kempnera.

[19] Korespondencja Kempnera z Duttonem, 1949–1950, Dokumentacja Kempnera, Zbiór nr 55.

[20] Kempner, Ankläger, s. 408.

[21] Zaświadczenie wydane przez koleje w Pensylwanii, Dokumentacja Kempnera, zbiór nr 3.

[22] Kempner, Ankläger einer Epoche, s. 380; ustna relacja Jane Lester.

[23] Por. publikacje autorstwa Kempnera w bibliografii w niniejszej książce.

[24] Hans Knight, Anthology of Hell, „Sunday Bulletin Magazine”, 9 V 1965.

[25] Lipton zmieniła nazwisko (z Margot Lipstein) po emigracji do Stanów Zjednoczonych.

[26] Treść zeznania złożonego przez Lipton w sprawie sądowej Lipton v. Swansen, 23 VI 1999.

[27] Treść zeznania Luciana Kempnera, sprawa Lipton v. Swansen, 8 XII 1999.

[28] André Kempner do Roberta Kempnera, 14 IX 1969, Dokumentacja Kempnera, skatalogowana w marcu 2015 roku.

[29] Zeznanie Jane Lester podczas rozprawy Lipton v. Swansen, 31 I 2001.

Robert Kempner i Jane Lester, jego asystentka i tłumaczka, w czasie procesu ministerialnego w Norymberdze w latach 1948–1949. (ullstein bild/Getty Images)

2

„Wszystko poznikało”

Dwa lata po śmierci Kempnera jego wierna pomocnica Jane Lester nadal szukała sposobu na nadanie rozgłosu jego dokonaniom[1]. Jako znany oskarżyciel norymberski Kempner był poniekąd napiętnowany w powojennych Niemczech. Regularnie występował na łamach prasy i w programach telewizyjnych poświęconych tamtym procesom. Ale w Stanach Zjednoczonych pozostawał prawie nieznany. I Lester chciała to zmienić.

Postanowiła skontaktować się z pewnym człowiekiem z Lewiston w stanie Nowy Jork, Herbertem Richardsonem, wyświęconym duchownym i byłym wykładowcą teologii, który kierował niewielkim wydawnictwem akademickim o nazwie Edwin Mellen Press. Niechętni określali Mellen lekceważącym mianem „publikatora niskich lotów, pozującego na naukowe wydawnictwo”, a Richardson bez powodzenia domagał się w sądzie odszkodowania wysokości piętnastu milionów dolarów od magazynu „Lingua Franca” za taką zniewagę. Możliwe, że Lester natknęła się na nazwisko Richardsona w którejś z teczek Kempnera. W 1981 roku Kempner próbował zainteresować amerykańskich wydawców pomysłem zbiorowej publikacji swoich prac, a firma Mellen Press była wśród tych, z którymi się wtedy kontaktował. Richardson wyjaśnił mu, że prowadzi małe wydawnictwo i nie byłby w stanie przygotować takiej edycji.

„Problem w tym jednakże, że uważam, iż pańskie książki POWINNY zostać wydane po angielsku i rozpropagowane w Ameryce Północnej”, napisał Richardson w kwietniu 1982 roku. „Zawierają niezwykle ważne informacje i będzie tragedią, jeżeli się nie ukażą drukiem [w języku angielskim]. Ale cóż ja mogę począć? Jestem niewielkim wydawcą i to coś ponad moje możliwości”[2].

Trzynaście lat później, kiedy Lester do niego zadzwoniła, Richardson nadal był zainteresowany tematem. Lester przetłumaczyła na angielski fragment wspomnień Kempnera, a firma Mellen Press opublikowała ten wyjątek w 1996 roku z okazji pięćdziesiątej rocznicy zakończenia pierwszego z procesów norymberskich.

W marcu 1996 roku Richardson uczestniczył w zjeździe byłych oskarżycieli z Norymbergi, zorganizowanym w Waszyngtonie, i rozmawiał wtedy z pewnym znanym historykiem z Amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu, sondując możliwość przekazania „niewielkiej części”[3] dokumentacji Kempnera. Dokumenty te nadal znajdowały się w posiadaniu dwóch byłych asystentek zmarłego, to jest Lester w Niemczech i Lipton w Pensylwanii. W owym czasie obie te kobiety przekroczyły już osiemdziesiąty rok życia i wciąż utrzymywały bliskie kontakty.

Dwa dni później wspomniany historyk umówił na spotkanie Richardsona, Lester i Lipton z głównym archiwistą rzeczonego muzeum, Henrym Mayerem. Podczas tego spotkania mówiła głównie Lester, podkreślając znaczenie dokonań Kempnera i nieocenioną wartość dokumentów, które po nim pozostały. Ale rozmowa ta niewiele dała. Mayer podjął pracę w muzeum zaledwie dwa lata wcześniej i musiał na bieżąco zajmować się selekcją mnóstwa nowych napływających materiałów. Miał na głowie aż za dużo pracy i nic, co usłyszał tamtego dnia o zbiorach dokumentów Kempnera, nie wydało mu się nadzwyczajne.

Niebawem Richardson wpadł na inny pomysł: otwarcia swojej placówki, do której trafiłyby te papiery. Dnia 21 września 1996 roku pokierował zorganizowaną z pompą uroczystością otwarcia nowego Kolegium im. Roberta Kempnera w Lewiston[4], mieście nieodległym od wodospadu Niagara. W czarnym ornacie, stroju duchownego-uczonego, poprowadził inauguracyjne nabożeństwo, podczas którego wysławiał Kempnera wobec zebranej małej grupy przyjaciół i znajomych zmarłego prawnika, w tym Lester i jej dość licznej rodziny. Powiedział, że Kempner to „jeden z najodważniejszych bojowników walczących z państwem, które uznawało się za prawowite, chociaż było bezprawne”. Richardson głosił te słowa z ambony, a jego głos rozbrzmiewał w pustawym kościele. Przez otwarte okna wnikało do środka wczesnojesienne, chłodne powietrze. „Robert Kempner poświęcił życie w służbie sprawiedliwości i starał się demaskować i zwalczać takie przepisy i te państwa, które nie były praworządne, lecz bezprawne, przede wszystkim to państwo, które wprowadzało przestępcze ustawy, państwo, które w imię sprawiedliwości dopuściło się najohydniejszych aktów nieprawości w dziejach”. Kolegium Kempnera miało umacniać ideę, iż moralność liczy się bardziej niż prawo.

Ze łzami w oczach Richardson wspominał, jak wszedł do kręgu przyjaciół Kempnera już po śmierci tego ostatniego. Jak stwierdził, sam był w tamtym czasie zmęczonym życiem, próżnującym na stare lata sześćdziesięciolatkiem. I wtedy zgłosiła się doń Lester szukająca wydawcy anglojęzycznej wersji książek Kempnera, a zdarzenie to wytrąciło go, Richardsona, z życiowego marazmu.

„Rok później”, Richardson oznajmił swoim słuchaczom, „zaraziłem się od Jane [Lester] jej nowymi projektami i pomysłami, co, muszę to przyznać, ożywiło mnie i odmłodziło!”. Po chwili zszedł z ambony, aby wręczyć jej oprawioną w ramkę pochwałę. „Bogata wyobraźnia i niespożyta energia Jane Lester stanowiły duchowy oręż tego szlachetnego rycerza w poszukiwaniach Świętego Graala, pośród niebezpieczeństw, podczas pokonywania barier, zbierającego nie tylko owoce, ale i ciernie w życiu” – tak brzmiał tekst tego wyróżnienia. Richardson nazwał Lester „niestrudzoną wojowniczką na rzecz sprawiedliwości”.

Następnie zebrani odwiedzili siedzibę Mellen Press, a w trakcie poczęstunku w porze lunchu Lester składała swój podpis na podsuwanych jej przez zaproszonych gości egzemplarzach tłumaczenia wspomnień Kempnera. Potem wszyscy wrócili do kościoła, gdzie pewien aktor w udramatyzowany sposób odczytał na głos, ze śpiewnym angielskim akcentem, fragmenty tego tekstu.

Lipton przecięła wstęgę przed niewielkim białym budynkiem z okazałą tablicą na przedzie, obwieszczającą otwarcie nowej instytucji edukacyjnej.

Jednak we wnętrzu tej siedziby półki świeciły pustkami.

Problem tkwił w tym, że choć dokumenty Roberta Kempnera fizycznie znajdowały się w posiadaniu jego asystentek, to w sensie prawnym stanowiły własność jego dwóch synów. Synowie Kempnera wtedy jeszcze nie zdecydowali, co zrobić z dokumentami w Lansdowne, lecz w 1995 roku negocjowali z niemieckimi archiwami narodowymi – Bundesarchiv – na temat przekazania tej właśnie instytucji akt z kancelarii prawnej Kempnera we Frankfurcie. A kiedy, wedle Luciana Kempnera, Richardson usiłował wkręcić się w tę procedurę, ich adwokat oficjalnie, w formie listownej, nakazał mu zaprzestać podobnych prób.

Niezrażony tym Richardson dwa i pół miesiąca po otwarciu Kolegium im. Roberta Kempnera złożył Lucianowi Kempnerowi pewną pisemną ofertę. Ta nowa placówka miała zajmować się „gromadzeniem, katalogowaniem, publikacją i studiowaniem zbiorów bibliotecznych i dokumentów Roberta Kempnera”. W zamian za zrzeczenie się praw do archiwum Lucian otrzymałby dwadzieścia tysięcy dolarów z góry, tantiemy z wpływów z ponownych wydań książek jego ojca, a także honorowy tytuł naukowy nadany mu przez instytucję Richardsona.

„Czy mogę przybyć do Monachium w styczniu i przedyskutować z panem tę propozycję?”

Lucian odrzucił ofertę.

W maju 1997 roku Lester ponownie zgłosiła się do Muzeum Pamięci Holokaustu w sprawie dokumentacji Kempnera. Tym razem naczelny archiwista tego muzeum, Henry Mayer, gotów był z nią rozmawiać.

Dziadek Mayera, Heinrich Meier, hodowca bydła z Oberlustadt w Niemczech, został zmuszony przez nazistów do porzucenia tego zajęcia. Na niemieckich rolników wywierano naciski, aby bojkotowali Żydów, od których od pokoleń kupowali żywiec[5]. Osoba przyłapana na nabywaniu towarów od żydowskich handlarzy dostawała tylko drobną część wynagrodzenia za mleko od państwowych spółdzielni. Demonstranci uniemożliwiali Żydom prowadzenie sprzedaży na targowiskach. W końcu firmy ubezpieczeniowe zaczęły odmawiać Żydom wymaganego prawnie ubezpieczania bydła. Mając tego dosyć, Heinrich Meier w 1937 roku wykupił dla siebie, córki i syna miejsca na luksusowym amerykańskim liniowcu SS Washington i wyruszył tym statkiem do Nowego Jorku. Jego krewni dotarli tam już wcześniej, a Meier wprowadził się do tego samego bloku mieszkalnego we Flatbrush. Ze starym krajem pożegnał się na dobre: w Ameryce zmienił pisownię nazwiska na „Mayer”, aby brzmiało nieco mniej niemiecko.

Mayerowie nigdy nie wspominali o Holokauście. Henry Mayer urodził się pięć lat po zakończeniu drugiej wojny światowej i bardzo szybko nauczył się, że dopytywanie się o to, co stało się z Żydami w Trzeciej Rzeszy, to w jego domu temat tabu.

„To było czymś, o czym się nie wspominało”, mówił. „Nie rozmawiało się o tym”.

Henry Mayer studiował historię Ameryki na Uniwersytecie Chicagowskim i uzyskał tytuł magisterski w Wisconsin. Na drodze do profesury stanął mu oblany wstępny egzamin doktorski, a w czasie przygotowań do kolejnej próby uznał, że wcale nie ma ochoty zostać profesorem. Zrezygnował z robienia doktoratu, przeniósł się do Waszyngtonu i z czasem uzyskał pracę w Archiwach Narodowych. Zajęcie to było ciekawe, ale w końcu doszedł do takiego punktu, w którym całe jego życie sprowadzało się w zasadzie do inwentaryzowania materiałów archiwalnych i przenoszenia dokumentów z miejsca na miejsce, więc kiedy w 1994 roku zaproponowano mu posadę w nowym podówczas Muzeum Pamięci Holokaustu, natychmiast się zgodził.

Przez następne lata przez muzeum to przewinęły się miliony zwiedzających, a przesłanie tej placówki było takie: po wyjściu z niej mieli na całym świecie „przeciwstawiać się nienawiści, przeciwdziałać ludobójstwu i promować ludzką godność”. Przed wjazdem windą na główną część ekspozycji zwiedzający otrzymywali karty z opisami losów wybranych ofiar nazistowskich prześladowań. Podczas długiej przechadzki po wystawach oglądali odtworzone sceny masakr, wagon towarowy, taki jak te, którymi wieziono Żydów na śmierć, ustawiony pod napisem ARBEIT MACHT FREI – „Praca czyni wolnym” – podobnym do tego, jaki wisiał nad bramą obozu oświęcimskiego, i wreszcie trafiali do sali wypełnionej czterema tysiącami butów, pozostałych po ofiarach komór gazowych obozu w Majdanku w okupowanej Polsce. Zwiedzanie tego muzeum miało stanowić lekcję historii, ale także stawiać pytania dotyczące osobistej odpowiedzialności: Jak sam postąpiłbyś w takiej sytuacji? Co zrobisz dla powstrzymania plagi nienawiści w dzisiejszych czasach?

Wystawione eksponaty były zaledwie ułamkiem muzealnych zbiorów. Muzeum miało rozbudowane archiwum, z którego korzystali naukowcy, poznając i upowszechniając historię Holokaustu; składały się na nie dokumenty, fotografie, archiwalne nagrania, spisane ustne relacje oraz unikalne artefakty.

Będąc synem i wnukiem niemieckich Żydów, zmuszonych do emigracji z nazistowskiej Rzeszy, Henry Mayer czuł się w naturalny sposób zainteresowany wspieraniem działalności tego muzeum. Ale dopiero wówczas, gdy podjął tam pracę, poznał dobrze historię własnej rodziny.

Przodkowie Mayera, noszący nazwiska Meier i Frank, od pokoleń zamieszkiwali w Karlsruhe i okolicach tego miasta, nad Renem w południowo-zachodnich Niemczech. W latach trzydziestych niektórzy członkowie jego licznej rodziny uciekli do Stanów Zjednoczonych. Jednak wielu innym nie udało się zbiec z Rzeszy. Wpadli w nazistowskie sidła w październiku 1940 roku, gdy Gestapo przeprowadziło obławę na ponad siedemdziesiąt sześć tysięcy żydowskich mężczyzn, kobiet i dzieci z całej Nadrenii i wywiozło ich za granicę Niemiec.

Transporty nie podążały jeszcze na wschód – gdzie deportowano niemieckich Żydów w późniejszych latach wojny – tylko na zachód, gdzie wysiedlonych powierzano „pieczy” marionetkowego reżimu Vichy w nieokupowanej południowej części Francji po tym, jak w owym roku naziści zajęli północne regiony tego kraju. Niemcy deportowali Żydów, nie uprzedzając władz vichystowskich; Francuzi skierowali transporty do obozów internowania, z których jeden został naprędce zorganizowany na bagiennych obrzeżach bardzo niewielkiej gminy o nazwie Gurs[6], u podnóży Pirenejów.

Pociągi wiozące Żydów zatrzymywały się na pobliskiej stacji kolejowej w Oloron-Sainte-Marie, gdzie wszystkich zapędzano do ciężarówek. Często na tym ostatnim etapie dalekiej, ponurej drogi padał ulewny zimny deszcz. Tysiąc trzysta kilometrów od rodzinnych domów deportowani – przemoknięci, zmarznięci i wstrząśnięci – trafiali do rzędów stojących na bezludziu prowizorycznych baraków. Ich bagaże rzucano na sterty w błocie.

Pracownicy organizacji humanitarnych, którzy zimą wizytowali ten strzeżony przez Francuzów obóz, zastali tam „duszącą atmosferę ludzkiej beznadziei”[7]. Wspominali też o „gorączkowym wypatrywaniu śmierci” przez starszych wiekiem więźniów – czterdzieści procent deportowanych miało co najmniej sześćdziesiąt lat. Za ogrodzeniami z drutu kolczastego, pilnowanymi przez uzbrojone straże, stały pozbawione okien drewniane szopy zapchane ludźmi. W barakach tych nie było ogrzewania, bieżącej wody ani mebli. Panoszyły się wszy, szczury, karaluchy, szerzyły się choroby.

„Wciąż lało”, pisał jeden z więźniów. „Ziemia zamieniła się w grzęzawisko; można się było pośliznąć i utonąć w błocie”[8]. Więźniowie pożyczali sobie buty z wysokimi cholewami, żeby przebrnąć przez błoto do prymitywnych ustępów – wiader za prowizorycznymi przegrodami, bez drzwi i zadaszenia. Jak napisał pewien historyk, ponad tym wszystkim unosił się „odór gliny pomieszany z fetorem moczu”[9]. Więźniów karmiono cienką zupą i chlebem, do picia dostawali kawę zbożową. Brakowało pitnej wody, a głód nieustannie doskwierał. „Trzeba by mistrzowskiego poety takiego jak Rimbaud”[10], pisał żydowski uczony, uwięziony w Gurs, „ażeby opisać wszystkie te odcienie niedoli, które były udziałem wielu tysięcy ludzi, mężczyzn i kobiet w każdym wieku”.

Kuzyni Heinricha Meiera, Elise i Salomon Frankowie, nie przeżyli końca 1940 roku w tym obozie; zmarli w czasie zimy, najmroźniejszej od lat.

Brat i szwagierka Heinricha, Emmanuel i Wilhelmina Meierowie, a także jego krewna Martha Meier przesiedzieli prawie dwa lata we francuskich obozach internowania, nim nadszedł ich czas. W sierpniu 1942 roku przetransportowano ich pociągiem na północ do Drancy, na przedmieściach Paryża, gdzie odebrano im to wszystko, co jeszcze zachowali. O świcie 14 sierpnia Emmanuel i Wilhelmina zostali przewiezieni autobusem na stację kolejową, a tam strażnicy z bronią maszynową w rękach zapędzili ich do bydlęcych wagonów, w których wyruszyli na wschód „ku nieznanemu celowi podróży”. Transport z Marthą podążył tam trzy dni później. Meierowie znaleźli się wśród chorych, starców oraz masy sierot, niekiedy zaledwie dwu-, trzy- albo czteroletnich.

Po tej podróży, która trwała kilka dni, dotarli na miejsce, odległe o około tysiąca czterystu kilometrów i znajdujące się w okupowanej Polsce – do Auschwitz.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

[1] Ustna relacja Jane Lester.

[2] Richardson do Kempnera, 8 IV 1982, Dokumentacja Kempnera, Zbiór nr 69.

[3] Henry Mayer, memorandum, Dot.: Alfred Rosenberg „Tagebuch”, 12 VI 2006.

[4] Nagranie wideo z oficjalnego otwarcia Kolegium im. Roberta Kempnera, 21 IX 1996, Dokumentacja Kempnera, Zbiór nagrań wideo nr 1.

[5] Por. Levine, Class, Networks, and Identity, s. 37–41; Kaplan, Between Dignity and Despair, s. 23; Evans, Trzecia Rzesza u władzy, s. 491–497.

[6] Szczegółowy opis deportacji w październiku 1940 roku i warunków panujących w obozie w Gurs, por. np. Browning, Geneza „ostatecznego rozwiązania”, s. 97–102; Zuccotti, The Holocaust, the French, and the Jews, s. 65–80; Poznanski, Jews in France During World War II, s. 171–195; Schwertfeger, In Transit, s. 137–162; Frank, The Curse of Gurs, s. 229–267 oraz Gutman, Encyclopedia of the Holocaust, t. 2, s. 631–632.

[7] Raport American Friends Service Committee, cyt. za: Misery and Death in French Camps, „New York Times”, 26 I 1941.

[8] Dr Ludwig Mann, cyt. za: Frank, The Curse of Gurs, s. 239.

[9] Poznanski, Jews in France, s. 180.

[10] Prof. A. Reich, cyt za: Ibid., s. 182. dotarli na miejsce: Szczegółowy opis w dwóch źródłach internetowych: księdze pamiątkowej w Bundesarchiv (bundesarchiv.de/gedenkbuch) oraz głównej bazie danych z nazwiskami ofiar Holokaustu w instytucie Yad Vashem (db.yadvashem.org/names). Por. także: Klarsfeld, Memorial to the Jews Deported from France, 1942–44, s. XXVI–XXVII.

Wybrana bibliografia

Materiały archiwalne

Skanowane kopie wysokiej jakości z tekstem dziennika Rosenberga znajdują się na stronach internetowych amerykańskich Archiwów Narodowych i amerykańskiego Muzeum Pamięci Holokaustu. Fragmenty z lat 1934–1935 można znaleźć pod hasłem „Alfred Rosenberg diary” na stronie archives.gov/research/search, a zeskanowane kopie dokumentów z procesów norymberskich opatrzono kodem 1749-PS. Fragmenty z lat 1936–1944 znajdują się na stronie collections.ushmm.org/view/2001.62.14/.

Akta organizacji American Friends Service Committee Refugee Assistance, sprawa Ruth Kempner, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Korespondencja z Europejskimi Ośrodkami Dokumentacji w sprawie zaksięgowania zwrotu dokumentów z lat 1945–1946, zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Korespondencja Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (mikrofilm nr M1946), zbiór archiwalny nr 260, National Archives, College Park, Md.

Niemieckie dossier z lat 1945–1946, zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Stenogramy przesłuchań z okresu przygotowań do procesów zbrodniarzy wojennych w Norymberdze z lat 1945–1947 (mikrofilm nr M1270), zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Kolekcja Irmy Gideon, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Dokumentacja Roberta H. Jacksona, zbiory nr 14, 101 i 106. Biblioteka Kongresu w Waszyngtonie.

Kempner Robert M. W.; akta Departamentu Sprawiedliwości i Departamentu Wojska w Archiwach Narodowych, National Personnel Records Center, St. Louis, Mo.

Kempner Robert M. W. i Ruth B. Kempner, dokumenty osobiste, zbiór archiwalny nr 71.001, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Lester Jane, ustna relacja; USC Shoah Foundation Institute for Visual History and Education (sfi.usc.edu), Los Angeles.

Lipton Margot, dokumenty urzędowe i majątkowe. Teczka nr 2006-80096; okręg Niagara County, Lockport, Nowy Jork.

Akta sprawy Margot Lipton v. Samuel T. Swansen, et al. Sprawa nr 98-12106, okręg Delaware, Pa.

Dokumenty Messersmitha George’a S., Biblioteka Uniwersytetu Delaware, Newark, Del.

Raporty OSS Art Looting Investigation Unit, 1945–1946 (mikrofilm nr M1782), zbiór archiwalny nr 239, National Archives, College Park, Md.

Dokumentacja organizacji Emergency Committee in Aid of Displaced Foreign Scholars, akta Roberta Kempnera, zbiór archiwalny nr 19.051, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Dokumentacja biura szefa doradców na procesie zbrodniarzy wojennych, zbiór archiwalny nr 260, National Archives, College Park, Md.

Dokumentacja strony amerykańskiej z okresu przesłuchań przed procesem zbrodniarzy wojennych w Norymberdze z lat 1946–1949 (mikrofilm nr M1019), zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Reinach Frieda i Max, dziennik, zbiór archiwalny nr 10.249, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Rosenberg Alfred, dziennik (tekst oryginalny), 1936–1944, zbiór archiwalny nr 71, United States Holocaust Memorial Museum, Waszyngton.

Utajniona korespondencja ogólna z lat 1945–1946, zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Taylor Telford, dokumenty, 1918–1998, Biblioteka Columbia University, Dział Manuskryptów i Cymeliów, Nowy Jork.

Raporty z działań bojowych 3 Armii amerykańskiej; Army Combined Arms Center, Combined Arms Research Library Digital Library (cgsc.contentdm.oclc.org).

United States Evidence Files 1945–1946, zbiór archiwalny nr 238, National Archives, College Park, Md.

Akta rozprawy sądowej United States v. William Martin, sprawa cywilna nr 03-01666; Sąd Okręgowy Wschodniej Pensylwanii, Filadelfia.

Artykuły prasowe

Arad Yitzhak, Alfred Rosenberg and the Final Solution in the Occupied Soviet Territories, „Yad Vashem Studies” 13 (1979), s. 263–286.

Arad Yitzhak, The Final Solution in Lithuania in the Light of German Documentation, „Yad Vashem Studies” 11 (1976), s. 234–272.

Baxa Paul, Capturing the Fascist Moment: Hitler’s Visit to Italy in 1938 and the Radicalization of Fascist Italy, „Journal of Contemporary History” 42, nr 2 (2007), s. 227–242.

Collins Donald E. i Herbert P. Rothfeder, The Einsatzstab Reichsleiter

Rosenberg and the Looting of Jewish and Masonic Libraries During World

War II, „Journal of Library History” 18, nr 1 (zima 1983), s. 21–36.

Felstiner Mary, Refuge and Persecution in Italy, 1933–1945, „Simon Wiesenthal Center Annual” 4 (1987; archiwum internetowe).

Gerlach Christian, The Wannsee Conference, the Fate of German Jews, and Hitler’s Decision in Principle to Exterminate All European Jews, „Journal of Modern History” 70, nr 4 (XII 1998), s. 759–812.

Grimsted Patricia Kennedy, Roads to Ratibor: Library and Archival Plunder by the Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg, „Holocaust and Genocide Studies” 19, nr 3 (zima 2005), s. 390–458.

Kempner Robert M. W., Blueprint of the Nazi Underground – Past and Future Subversive Activities, „Research Studies of the State College of Washington” 13, nr 2 (VI 1945), s. 51–153.

Layton Roland V., The „Völkischer Beobachter”, 1920–1933: The Nazi Party Newspaper in the Weimar Era, „Central European History” 3, nr 4 (XII 1970), s. 353–382.

Matthäus Jürgen, Controlled Escalation: Himmler’s Men in the Summer of 1941 and the Holocaust in the Occupied Soviet Territories, „Holocaust and Genocide Studies” 21, nr 2 (jesień 2007), s. 218–242.

Starr Joshua, Jewish Cultural Property under Nazi Control, „Jewish Social Studies” 12, nr 1 (I 1950), s. 27–48.

Steinberg Jonathan, The Third Reich Reflected: German Civil Administration in the Occupied Soviet Union, „English Historical Review” 110, nr 437 (VI 1995), s. 620–651.

Książki

Allen William Sheridan (ed.), The Infancy of Nazism: The Memoirs of Ex-Gauleiter Albert Krebs 1923–1933, New York, 1976.

Andrus Burton C., I Was the Nuremberg Jailer, New York, 1970.

Anon., The Persecution of the Catholic Church in the Third Reich: Facts and Documents, Gretna, La., 2003.

Arad Yitzhak, The Holocaust in the Soviet Union, Lincoln, 2009.

Arendzen John, wprowadzenie do książki „Mythus”: The Character of the New Religion autorstwa Alfreda Rosenberga, London, 1937.

Baedeker Karl, Southern Germany (Wurtemberg and Bavaria): Handbook for Travelers, Leipzig, 1914.

Baedeker Karl, Berlin and Its Environs: Handbook for Travelers, Leipzig, 1923.

Barbian Jan-Pieter, The Politics of Literature in Nazi Germany: Books in the Media Dictatorship (tłum. na angielski K. Sturge), New York, 2013.

Barnes James J. i Patience P. Barnes, Nazi Refugee Turned Gestapo Spy: The Life of Hans Wesemann, 1895–1971, Westport, Conn., 2001.

Baxa Paul, Roads and Ruins: The Symbolic Landscape of Fascist Rome, Toronto, 2010.

Baynes Norman H. (ed.), The Speeches of Adolf Hitler, April 1922–August 1939 (w dwóch tomach), London, 1942.

Berkhoff Karel C., Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine Under Nazi Rule, Cambridge, Mass., 2004.

Bernstein Arnie, Swastika Nation: Fritz Kuhn and the Rise and Fall of the German-American Bund, New York, 2013.

Biddle Francis, In Brief Authority, New York, 1962.

Blücher von Wahlstatt Evelyn Mary, An English Wife in Berlin: A Private Memoir of Events, Politics, and Daily Life in Germany Throughout the War and the Social Revolution of 1918, New York, 1920.

Bollmus Reinhard, rozdział pt. Alfred Rosenberg: National Socialism’s Chief Ideologue?, w: The Nazi Elite, Ronald Smelser i Rainer Zitelmann (ed.), s. 183–193, New York, 1993.

Bonney Richard, Confronting the Nazi War on Christianity: The Kulturkampf Newsletters,1936–1939, New York, 2009.

Bosworth R. J. B., Mussolini, New York, 2002.

Brandt W., My Road to Berlin, New York, 1960; wyd. pol. (skrócone), Punkt kontrolny Berlin, tłum. J. Kałążny, Gdańsk, 2002.

Breitman Richard, The Architect of Genocide: Himmler and the Final Solution, New York, 1991.

Browning Christopher R., The Origins of the Final Solution, Lincoln, 2004; wyd. pol. Geneza „ostatecznego rozwiązania”, tłum. B. Gutowska-Nowak, Kraków, 2012.

Burden Hamilton T., The Nuremberg Party Rallies: 1923–39, London, 1967.

Burleigh Michael, The Third Reich: A New History, New York, 2000; wyd. pol. Trzecia Rzesza: Nowa historia, tłum. G. Siwek, Kraków, 2010 (wyd. II).

Buttar Prit, Battleground Prussia: The Assault of Germany’s Eastern Front 1944–45, Oxford, 2012; wyd. pol. Pole walki Prusy. Szturm na niemiecki front wschodni, 1944–1945, tłum. R. Bartołd et al., Poznań, 2014.

Cecil Robert, The Myth of the Master Race: Alfred Rosenberg and Nazi Ideology, New York, 1972.

Ciano Galeazzo, Ciano’s Diplomatic Papers, M. Muggeridge (ed.), London, 1948.

Charles Douglas M., J. Edgar Hoover and the Anti-Interventionists:

FBI Political Surveillance and the Rise of the Domestic Security States, 1939–1945, Columbus, 2007.

Creese Mary R. S., Ladies in the Laboratory II: West European Women in Science, 1800–1900: A Survey of Their Contributions to Research, Lanham, Md., 2004.

Dallin Alexander, German Rule in Russia 1941–1945: A Study in Occupation Politics, New York, 1957.

Davidson Eugene, The Trial of the Germans: An Account of the Twenty-Two Defendants Before the International Military Tribunal at Nuremberg, New York, 1966.

Delmer Sefton, Trail Sinister: An Autobiography, London, 1961.

Dial 22-0756, Pronto: Villa Pazzi: Memories of Landschulheim Florenz 1933–1938, Ottawa, 1997.

Diamond Sander A., The Nazi Movement in the United States 1924–1941, Ithaca, NY, 1974.

Diels Rudolf, Lucifer Ante Portas: Zwischen Severing und Heydrich, Zurich, 1949.

Dippel John V. H., Bound Upon a Wheel of Fire: Why So Many German Jews Made the Tragic Decision to Remain in Nazi Germany, New York, 1996.

Dodd Christopher J. (współpraca L. Bloom), Letters from Nuremberg: My Father’s Narrative of a Quest for Justice, New York, 2007.

Dodd William Jr. i Martha Dodd (ed.), Ambassador Dodd’s Diary 1933–1938, New York, 1941.

Dreyfus Jean-Marc i Sarah Gensburger, Nazi Labour Camps in Paris: Austerlitz, Lévitan, Bassano, July 1943–August 1944, New York, 2011.

Eckert Astrid M., The Struggle for the Files: The Western Allies and the Return of German Archives After the Second World War, New York, 2012.

Edsel Robert M. (współpraca B. Witter), The Monuments Men: Allied Heroes, Nazi Thieves, and the Greatest Treasure Hunt in History, New York, 2009; wyd. pol. Obrońcy skarbów: alianci na tropie skradzionych arcydzieł, tłum. R. Kruk, Warszawa, 2014.

Ehrenreich Eric, The Nazi Ancestral Proof: Genealogy, Racial Science, and the Final Solution, Bloomington, 2007.

Evans Richard J., The Coming of the Third Reich, New York, 2004; wyd. pol. Nadejście Trzeciej Rzeszy, tłum. M. Grzywa, Oświęcim, 2015.

Evans Richard J., The Third Reich in Power, New York, 2005; wyd. pol. Trzecia Rzesza u władzy, tłum. M. Grzywa, Oświęcim, 2016.

Evans Richard J., The Third Reich at War, New York, 2009; wyd. pol. Wojna Trzeciej Rzeszy, tłum. M. Grzywa, Oświęcim, 2016.

Farago Ladislas, The Game of the Foxes: The Untold Story of German Espionage in the United States and Great Britain During World War II, New York, 1971.

Faulhaber Michael von, Judaism, Christianity and Germany (tłum. na angielski G. D. Smith), New York, 1934.

Fest Joachim, The Face of the Third Reich: Portraits of the Nazi Leadership, London, 2011; wyd. pol. Oblicze Trzeciej Rzeszy, tłum. E. Werfel, Warszawa, 1970.

Frank Werner L., The Curse of Gurs: Way Station to Auschwitz, Lexington, Ky., 2012.

Frei Norbert, Adenauer’s Germany and the Nazi Past: The Politics of Amnesty and Integration, New York, 1997.

Fromm Bella, Blood and Banquets: A Berlin Social Diary, New York, 1942.

Gary Brett, The Nervous Liberals: Propaganda Anxieties from World War I to the Cold War, New York, 1999.

Gilbert G. M., Nuremberg Diary, New York, 1947; wyd. pol. Dziennik norymberski, tłum. T. Łuczak, Warszawa, 2012.

Gisevius, Hans Bernd, To the Bitter End, New York, 1998.

Goldensohn Leon, The Nuremberg Interviews, New York, 2004; wyd. pol. Rozmowy norymberskie, tłum. D. Jankowska i A. Weseli-Ginter, Warszawa, 2015.

Griech-Polelle Beth A., Bishop von Galen: German Catholicism and National Socialism, New Haven, Conn., 2002.

Grimsted Patricia Kennedy, Reconstructing the Record of Nazi Cultural Plunder, Amsterdam, 2011.

Gutman Israel, Encyclopedia of the Holocaust (w czterech tomach), New York, 1990.

Hanfstaengl Ernst, Hitler: The Missing Years, New York, 1994.

Hastings Derek, Catholicism and the Roots of Nazism, New York, 2010.

Hermand Jost, Culture in Dark Times: Nazi Fascism, Inner Emigration, and Exile, New York, 2013.

Hett Benjamin Carter, Burning the Reichstag: An Investigation into the Third Reich’s Enduring Mystery, New York, 2014.

Hitler Adolf, Mein Kampf, wyd. ang. Boston, 1999 (na podst. I wyd. niemieckiego z 1925 roku).

Kaplan Marion A., Between Dignity and Despair: Jewish Life in Nazi Germany, New York, 1998.

Kay Alex J., Exploitation, Resettlement, Mass Murder: Political and Economic Planning for German Occupation Policy in the Soviet Union, 1940–1941, New York, 2006.

Kelley Douglas M., 22 Cells in Nuremberg: A Psychiatrist Examines the Nazi Criminals, New York, 1947.

Kellogg Michael, The Russian Roots of Nazism: White Émigrés and the Making of National Socialism 1917–1945, Cambridge, 2005.

Kempner Robert M. W., Eichmann und Komplizen, Zurich, 1961.

Kempner Robert M. W., SS im Kreuzverhör, München, 1964.

Kempner Robert M. W., Edith Stein und Anne Frank: Zwei von underttausend, Freiburg im Breisgau, 1968.

Kempner Robert M. W., Das Dritte Reich im Kreuzverhör: Aus den Vernehmungsprotokollen des Anklägers, München, 1969; wyd. pol. Trzecia Rzesza w krzyżowym ogniu pytań: z niepublikowanych protokołów przesłuchań, tłum. K. Bunsch, Kraków, 1975.

Kempner Robert M. W., Der Mord an 35000 Berliner Juden: Der Judenmordprozess in Berlin schreibt Geschichte, Heidelberg, 1970.

Kempner Robert M. W., Ankläger einer Epoche: Lebenserinnerungen, Frankfurt, 1983.

Kempner Robert M. W., Autobiographical Fragments (tłum. na angielski J. Lester), Lewiston, N.Y., 1996.

Kershaw Ian, Hitler, 1889–1936: Hubris, New York, 2000; wyd. pol. Hitler 1889–1936: Hybris, tłum. P. Bandel, Poznań, 2013.

Kershaw Ian, Hitler, 1936–1945: Nemesis, New York, 2000; wyd. pol. Hitler 1936–1941 i 1941–1945: Nemezis, tłum. P. Bandel i R. Bartołd, Poznań, 2013.

Kershaw Ian, Hitler: A Biography, New York, 2008; wyd. pol. Hitler, tłum. Z. Uhrynowska-Hanasz, M. Hanasz, Warszawa, 2001.

Klarsfeld Serge, Memorial to the Jews Deported from France, 1942–1944: Documentation of the Deportation of the Victims of the Final Solution in France, New York, 1983.

Kohl Christine, The Witness House: Nazis and Holocaust Survivors Sharing a Villa During the Nuremberg Trials, New York, 2010.

Krieg Robert A., Catholic Theologians in Nazi Germany, New York, 2004.

Ladd Brian, The Ghosts of Berlin: Confronting German History in the Urban Landscape, Chicago, 1997.

Lane Barbara Miller i Leila J. Rupp (red. i tłum.), Nazi Ideology Before 1933: A Documentatio, Manchester, 1978.

Lang Serge i Ernst von Schenck (ed.), Memoirs of Alfred Rosenberg, Chicago, 1949.

Large David Clay, Where Ghosts Walked: Munich’s Road to the Third Reich, New York, 1997.

Larson Erik, In the Garden of Beasts: Love, Terror, and an American Family in Hitler’s Berlin, New York, 2011.

Laub Thomas J., After the Fall: German Policy in Occupied France, 1940–1944, Oxford, 2010.

Layton Roland Vanderbilt, The „Völkischer Beobachter”, 1925–1933: A Study of the Nazi Party Paper in the Kampfzeit (praca doktorska), University of Virginia, 1965.

Lester Jane, An American College Girl in Hitler’s Germany: A Memoir, Lewiston, N.Y., 1999.

Levine Rhonda F., Class, Networks, and Identity: Replanting Jewish Lives from Nazi Germany to Rural New York, Lanham, Md., 2001.

Lewy Guenter, The Catholic Church and Nazi Germany, New York, 2000.

Lochner Louis P. (ed.), The Goebbels Diaries, Garden City, N.Y., 1948; wyd. pol. Dzienniki (w trzech tomach), tłum. (z niemieckiego) E. C. Król, Warszawa, 2014.

Longerich Peter, Holocaust: The Nazi Persecution and Murder of the Jews, New York, 2010.

Longerich Peter, Goebbels: A Biography, New York, 2015; wyd. pol. Goebbels: apostoł diabła, tłum. M. Kilis, Warszawa, 2015.

Lower Wendy, Nazi Empire-Building and the Holocaust in Ukraine, Chapel Hill, 2005.

Lower Wendy, On Him Rests the Weight of the Administration: Nazi Civilian Rulers and the Holocaust in Zhytomyr, w: The Shoah in Ukraine: History, Testimony, Memorialization, (ed.) R. Brandon i W. Lower, s. 224–227, Bloomington, 2008.

Lüdecke Kurt G. W., I Knew Hitler: The Story of a Nazi Who Escaped the Blood Purge, New York, 1937.

Maguire Peter, Law and War: International Law and American History, New York, 2010.

Matthäus Jürgen i Frank Bajohr (ed.), Alfred Rosenberg: Die Tagebücher von 1934 bis 1944, Frankfurt, 2015; wyd. pol. Rosenberg: Dzienniki 1934–1944, tłum. M. Antkowiak, Warszawa, 2016.

Megargee Geoffrey P. (ed.), The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945 (t. I), Bloomington, 2009.

Meyer Beate, Hermann Simon i Chana Schütz (ed.), Jews in Nazi Berlin: From Kristallnacht to Liberation, Chicago, 2009. Morris Jeffrey, Establishing Justice in Middle America: A History of the United States Court of Appeals for the Eighth Circuit, Minneapolis, 2007.

Mosley Leonard, The Reich Marshal: A Biography of Hermann Goering, London, 1977.

Mulligan Timothy Patrick, The Politics of Illusion and Empire: German Occupation Policy in the Soviet Union, 1942–1943, New York, 1988.

Neave Airey, On Trial at Nuremberg, Boston, 1979.

Nicholas Lynn H., The Rape of Europa: The Fate of Europe’s Treasures in the Third Reich and the Second World War, New York, 1994.

Nicosia Francis R., German Zionism and Jewish Life in Nazi Berlin, w: Jewish Life in Nazi Germany: Dilemmas and Responses, Francis R. Nicosia i

David Scrase (ed.), s. 89–116, New York, 2010.

Noakes J. i G. Pridham (ed.), Nazism: A History in Documents and Eyewitness Accounts, 1919–1945 (w dwóch tomach), New York, 1983–1988.

Nova Fritz, Alfred Rosenberg: Philosopher of the Third Reich, New York, 1986.

O’Brien, Kenneth Paul i Lynn Hudson Parsons, The Homefront War: World War II and American Society, Westport, Conn., 1995.

Office of the U.S. Chief of Counsel for the Prosecution of Axis Criminality, Nazi Conspiracy and Aggression (w ośmiu tomach), Washington, D.C., 1946.

Olson Lynne, Those Angry Days: Roosevelt, Lindbergh, and America’s Fight Over World War II, 1939–1941, New York, 2013.

Palmier Jean Michel, Weimar in Exile: The Antifascist Emigration in Europe and America, New York, 2006.

Papen Franz von, Memoirs (tłum. na angielski B. Connell), New York, 1953.

Papen-Bodek Patricia von, Anti-Jewish Research of the Institut zur Erforschung der Judenfrage in Frankfurt am Main between 1939 and 1945, w: Lessons and Legacies VI: New Currents in Holocaust Research, Jeffrey Diefendorf (ed.), s. 155–189, Evanston, Illinois, 2004.

Persico Joseph E., Nuremberg: Infamy on Trial, New York, 1994.

Petropoulos Jonathan, Art as Politics in the Third Reich, Chapel Hill, 1996.

Piper Ernst, Alfred Rosenberg: Hitlers Chefideologe, München, 2005.

Pöppmann Dirk, Robert Kempner und Ernst von Weizsäcker im Wilhelmstrassen-prozess, w: Im Labyrinth der Schuld: Täter, Opfer, Ankläger, Irmtrud Wojak i Susanne Meinl (ed.), s. 163–197, Frankfurt, 2003.

Pöppmann Dirk, The Trials of Robert Kempner: From Stateless Immigrant to Prosecutor of the Foreign Office, w: Reassessing the Nuremberg Military Tribunals, Kim C. Priemel i Alexa Stiller (ed.), New York, 2012.

Poznanski Renée, Jews in France During World War II, Hanover, N.H., 2001.

Prange Gordon W. (ed.), Hitler’s Words, Washington, D.C., 1944.

Pringle Heather, The Master Plan: Himmler’s Scholars and the Holocaust, New York, 2006.

Read Anthony, The Devil’s Disciples: Hitler’s Inner Circle, New York, 2003.

Reinemann John Otto, Carried Away… Recollections and Reflections, Philadelphia, 1976.

Ribuffo Leo P., The Old Christian Right: The Protestant Far Right from the Great Depression to the Cold War, Philadelphia, 1983.

Rogge O. John, The Official German Report: Nazi Penetration 1924–1942, Pan-Arabism 1939–Today, New York, 1961.

Rorimer James, Survival: The Salvage and Protection of Art in War, New York, 1950.

Rosbottom Ronald C., When Paris Went Dark: The City of Light Under German Occupation, 1940–1944, New York, 2014.

Roseman Mark, The Villa, the Lake, the Meeting: Wannsee and the Final Solution, London, 2002; wyd. pol. Wannsee: willa, jezioro, spotkanie, tłum. S. Żuchowski, Warszawa, 2013.

Rosenberg Alfred, Der Mythus des 20. Jahrhunderts, München, 1934.

Rosenberg Alfred, Race and Race History and Other Essays by Alfred Rosenberg (red. i tłum. na angielski R. Pois), New York, 1970.

Rothfeder Herbert Phillips, A Study of Alfred Rosenberg’s Organization for National Socialist Ideology (praca doktorska), University of Michigan, 1963.

Rubenstein Joshua i Ilya Altman (ed.), The Unknown Black Book: The Holocaust in the German-Occupied Soviet Territories, Bloomington, 2008.

Ryback Timothy W., Hitler’s Private Library: The Books That Shaped His Life, New York, 2008; wyd. pol. Prywatna biblioteka Hitlera: książki, które go ukształtowały, tłum. M. Szubert, Warszawa, 2010.

Safrian Hans, Eichmann’s Men, Cambridge, 2010.

Schmid Armin, Lost in a Labyrinth of Red Tape: The Story of an Immigration That Failed, Evanston, Illinois., 1996.

Schuschnigg Kurt von, Austrian Requiem, New York, 1946.

Schwertfeger Ruth, In Transit: Narratives of German Jews in Exile, Flight, and Internment During „The Dark Years” of France, Berlin, 2012.

Seraphim Hans-Günther (ed.), Das politische Tagebuch Alfred Rosenbergs: 1934/35 und 1939/40, München, 1956.

Sherratt Yvonne, Hitler’s Philosophers, New Haven, Conn., 2013.

Shirer William L., Berlin Diary: The Journal of a Foreign Correspondent, 1934–1941, Baltimore, 2002; wyd. pol. Dziennik berliński: zapiski korespondenta zagranicznego 1934–1941, tłum. J. Szkudliński, Warszawa, 2007.

Shirer William L., The Rise and Fall of the Third Reich: A History of Nazi Germany, New York, 2011, wyd. pol. (na podstawie wyd. I z 1960 roku) Powstanie i upadek Trzeciej Rzeszy: historia hitlerowskich Niemiec, tłum. M. Sągin-Urbanik i L. Nabielec, Kraków, 1995.

Smith Bradley F., Reaching Judgment at Nuremberg: The Untold Story of How the Nazi War Criminals Were Judged, New York, 1977.

Snyder Timothy, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin, New York, 2010; wyd. pol. Skrwawione ziemie: Europa między Hitlerem a Stalinem, tłum. B. Pietrzyk, Warszawa, 2015.

Speer Albert, Inside the Third Reich: Memoirs, New York, 1970; wyd. pol. Wspomnienia, tłum. (z niemieckiego) M. Fijałkowski et al., Warszawa–Łódź, 1990.

St. George Maximilian i Dennis Lawrence, A Trial on Trial: The Great Sedition Trial of 1944, Chicago, 1946.

Stein George H., The Waffen SS: Hitler’s Elite Guard at War, 1939–1945, Ithaca, N.Y., 1966.

Steinweis Alan E., Studying the Jew: Scholarly Antisemitism in Nazi Germany, Cambridge, Mass., 2006.

Stephenson Donald, Frontschweine and Revolution: The Role of Front-Line Soldiers in the German Revolution of 1918 (praca doktorska), Syracuse University, 2007.

Strasser Otto, Hitler and I, Boston, 1940.

Strasser Otto, The Gangsters Around Hitler, London, 1942.

Täubrich Hans-Christian (ed.), Fascination and Terror: Party Rally Grounds Documentation Center, The Exhibition, Nürnberg, brak daty wydania.

Taylor Frederick, The Downfall of Money: Germany’s Hyperinflation and the Destruction of the Middle Class, New York, 2013.

Taylor Telford, The Anatomy of the Nuremberg Trials: A Personal Memoir, New York, 1992.

Tomasevich Jozo, War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945, Stanford, Calif., 2001.

Torrie Julia S., „For Their Own Good”: Civilian Evacuations in Germany and France, 1939–1945, New York, 2010.

Trevor-Roper H.R. (ed.), Hitler’s Table Talk 1941–1944, New York, 2008; wyd. pol. Adolf Hitler: rozmowy przy stole, 1941–1944, tłum. zespół, 1996 (brak miejsca wydania).

Trial of the Major War Criminals Before the International Military Tribunal (w 42 tomach), 1947–1949; http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NT_major-war-criminals.html.

Trials of War Criminals Before the Nuernberg Military Tribunals Under Control Council Law No. 10. (w 15 tomach), 1946–1949; http://www.loc.gov/rr/frd/Military_Law/NTs_war-criminals.html.

Tusa Ann i John Tusa, The Nuremberg Trial, New York, 1986.

University of St. Michael’s College v. Herbert W. Richardson (akta sprawy sądowej), Toronto, 1994.

U.S. Department of State (Departament Stanu USA), Foreign Relations of the United States: Diplomatic Papers,1933, t. 2: The British Commonwealth, Europe, Near East and Africa, Waszyngton, D.C., 1949.

Vansittart Robert, The Mist Procession: The Autobiography of Lord Vansittart, London, 1958.

Wasow Wolfgang R., Memories of Seventy Years: 1909 to 1979, Madison, Wis., 1986.

Watt Richard, The Kings Depart: The Tragedy of Germany; Versailles and the German Revolution, New York, 1968.

Weinberg Gerhard L., The Foreign Policy of Hitler’s Germany: Diplomatic Revolution in Europe 1933–36, Chicago, 1970.

Weiner Timothy, Enemies: A History of the FBI, New York, 2012.

Weinmann Martin, Das Nationalsozialistische Lagersystem, Frankfurt, 1990.

Weinreich Max, Hitler’s Professors: The Part of Scholarship in Germany’s Crimes Against the Jewish People, New York, 1946.

Winterbotham F.W., The Nazi Connection, New York, 1978.

Wittman Robert K. (współpraca J. Shiffman), Priceless: How I Went Undercover to Rescue the World’s Stolen Treasures, New York, 2010.

Wyneken Jon David K., Driving Out the Demons: German Churches, the Western Allies, and the Internationalization of the Nazi Past, 1945–1952 (praca doktorska) Ohio University, 2007.

Zimmerman Joshua D. (ed.), Jews in Italy under Fascist and Nazi Rule, 1922–1945, Cambridge, 2005.

Zuccotti Susan, The Holocaust, the French, and the Jews, Lincoln, 1999.

Indeks

Abetz Otto

Aleksander Wielki, król Macedonii

Amann Max

Amen John Harlan

Antonescu Ion

Anzelm z Canterbury, św.

Apler Sasha

Aschner Ernst

Auhagen Friedrich Ernst

Baarová Lída

Backe Herbert

Baker Josephine

Barlach Ernst

Barnard Bob

Behr Kurt von

Behrens Peter

Berchem Nicolaes

Berger Gottlob

Bernays Murray C.

Bernstorff Albrecht von

Bertram Adolf

Biddle Francis

Birchall Frederick

Bismarck Otto von

Blomberg Werner von

Bloomfield Sara

Bonnet Georges

Bormann Martin

Boucher François

Bouhler Philipp

Bovensiepen Otton

Brack Viktor

Brandt Willy

Braun Eva

Bräutigam Otto

Brecht Bertolt

Breughel Pieter

Brown John

Brudno Walter

Brüning Heinrich

Buck Pearl S.

Burnham Jonathan

Bush Jonathan

Carl Heinrich

Cézanne Paul

Cezar

Chamberlain Houston Stewart

Chamberlain Neville

Churchill Winston

Clay Bob zob. Wittman Robert

Coleman Ron

Coolidge Calvin

Coughlin Charles

Czajkowski Piotr

Dali Salvador

Daluege Kurt

Davidson Beate

Degas Edgar

Diderot Denis

Diels Rudolf

Dietrich Marlene

Dippen John

Dix Otto

Dodd Martha

Dodd Thomas J.

Dodd William

Dollfuss Engelbert

Domino Ruth

Dönitz Karl

Dostojewski Fiodor

Doyle Vincent

Drexler Anton

Drucker Heather

Dürer Albrecht

Dyck Antoon van

Ebert Friedrich

Eckart Dietrich

Eichmann Adolf

Eidhalt Rolf zob. Hitler Adolf

Einstein Albert

Eisenbrown Harry

Eisler Gerhart

Eisner Kurt

Elser Georg

Erb Chris

Ernst Karl

Evans Richard

Faulhaber Michael

Feder Gottfried

Ferencz Benjamin

Feuchtwanger Lion

Field Henry

Fragonard Jean-Honoré

Franco Francisco

Frank Anne

Frank Elise

Frank Hans

Frank Irma

Frank Jacob

Frank Martha

Frank Salomon

Freisler Roland

Frey Erich

Frick Wilhelm

Fritsch Theodor

Fritsch Werner von

Fritzsche Hans

Fromm Bella

Fromm Friedrich

Fryderyk II Wielki, król Prus

Führer zob. Hitler Adolf

Fürnster Wolfgang

Galen Clemens von

Galileusz

Gaus Friedrich

Gebhardt Karl

Gerecke Henry

Geronimo, wódz indiański

Gibson Kevin

Gilbert Gustave

Gisevius Hans Bernard

Gobineau Joseph Arthur de

Goebbels Joseph

Goebbels Magda

Goethe Johann Wolfgang von

Göring Emma

Göring Hermann

Goudstikker Jacques

Goya Francisco

Greim Robert von

Griczanik Michaił

Groopman Sofia Ergas

Grossman Kurt

Gruhn Margarethe

Grynszpan Herschel

Gumbel Emil

Gurlitt Cornelius

Haber Samuel

Hácha Emil 226

Hahn Marie-Luise

Hahn Ruth zob. Kempner Ruth

Hall David

Hals Frans

Hamilton Douglas

Hanfstaengl Ernst „Putzi”

Hanisch Reinhold

Hasse-Webb Satu

Heine Jay

Heines Edmund

Henderson Neville

Henje Sonia

Herhudt von Rhoden Hans-Detlef

Hess Fritz

Hess Rudolf

Heydrich Reinhard

Himmler Heinrich

Hindenburg Oskar von

Hindenburg Paul von

Hinkel Thomas

Hirsch Walter

Hitler Adolf

Hoffmann Heinrich

Hoffmeyer Natascha

Hofmannsthal Hugo von

Hoover J. Edgar

Höss Rudolf

Hossbach Friedrich

Hutchinson Graham Seton

Irving David

Jackson Robert H.

Jacob Berthold

Jäger Karl

Jao Jonathan

Jesella Edward

Jezus Chrystus

Joanna d’Arc, św.

Jones William

Jung Edgar

Kahr Gustav von

Kaltenbach

Kandinsky Wasily

Kant Immanuel

Kappe Walter

Karloff Boris

Karol Wielki, cesarz Franków

Katarzyna II, caryca Rosji

Kaulbach Wilhelm von

Keitel Wilhelm

Kempner André

Kempner Lucian

Kempner Robert

Kempner Ruth, de domo Hahn

Kempner Walter

Kerr Alfred

Kerrl Hanns

Kershaw Ian

Kirstein Lincoln

Klausener Erich

Knight Nice

Koch Erich 295, 305,

Koch Robert

Kohlrauch Lisette

König Leo von

Kopernik Mikołaj

Körner Oskar

Kowarski, Żyd z mińskiego getta

Kramer Hedwig

Krebs Albert

Kube Wilhelm

Kuhn Fritz

LaFollette Charles

Lammers Hans

Large David Clay

Lawrence Geoffrey

Leesmann Hilda

Leibbrandt Georg

Lenin Włodzimierz

Leonrod Ludwig von

Lester Elisabeth

Lester Jane

Lewin, Żyd z mińskiego getta

Lewis Megan

Lewis Sinclair

Lewy Guenther

Ley Robert

Liebknecht Karl

Lindbergh Charles

Lipstadt Deborah

Lipton Margot

Lochner Louis P.

Lohse Hinrich

Lubbe Marinus von

Lüdecke Kurt

Ludendorff Erich

Ludwik I Wittelsbach, król Bawarii

Ludwik II Wittelsbach, król Bawarii

Lueger Karl

Luksemburg Róża

Luter Marcin

Machiavelli Niccolo

Manasse Ernst Moritz

Martin Walt

Martin William

Matisse Henri

Matthäus Jürgen

Mayer Henry

Mayer Karl

McCarthy Joseph

Meade George

Meier Emmanuel

Meier Heinrich

Meier Martha

Meier Wilhelmina

Mendel Sidney

Mendelsohn Erich

Messersmith George

Meyer Alfred

Michał Anioł

Miró Joan

Montgomery Bernard

Moon Sun Myung

Morgenthau Henry

Müller Ludwig

Mulligan Tim

Murillo Bartolomé Esteban

Mussolini Benito

Napoleon I, cesarz Francuzów

Napoleon III, cesarz Francuzów

Neave Airey

Neron, cesarz rzymski

Neurath Konstantin von

Niebergall Fred

Niebergall Fred

Niemöller Martin

Nietzsche Friedrich

Nolde Emil

Noske Gustav

O’Donnell Magnus

Oberly Charles

Olexa Mark

Orgell Carl Günther

Ossietzky Carl von

Ozierskaja Sofia

Pacelli Eugenio zob. Pius XII

Papen Franz von

Patch Alexander

Patton George S.

Paulus Friedrich

Paweł Apostoł, św.

Peiser Werner

Picasso Pablo

Pickett George

Piotr I Wielki, car Rosji

Pius XII, papież

Platon

Posey Robert

Posse Hans

Pound Ezra

Puszkin Aleksander

Quisling Vidkun

Rabinowitsch-Kempner Lydia

Reinach Frieda

Reinach Lillian

Reinach Max

Reinach Trude

Reinemann Otton

Remarque Erich Maria

Rembrandt

Renoir Pierre-Auguste

Repkow Eike von zob. Kempner Robert

Ribbentrop Joachim von

Richardson Herbert

Richthofen Manfred von

Rilke Rainer Maria

Rimbaud Arthur

Rochlitz Gustav

Rockwell Norman

Rogge O. John

Röhm Ernst

Roosevelt Eleanor

Roosevelt Franklin Delano

Ropp William de

Rorimer James

Roseman Mark

Rosenbaum Eli

Rosenberg Alfred

Rosenberg Irene

Rossini Gioacchino

Röver Carl

Rubens Peter Paul

Rundstedt Gerd von

Rupnow John

Sackett Frederic

Santi Rafael

Sauerbruch Ferdinand

Schachleiter Alban

Schacht Hjalmar

Scheubner-Richter Max Erwin von

Schickedanz Arno

Schirach Baldur von

Schleicher Kurt von

Schmidt Paul

Scholz Robert

Schönerer Georg von

Schopenhauer Arthur

Schöpflich Gabriele

Schulte Karl Joseph

Schuschnigg Kurt von

Segel Brenda

Seraphim Hans-Günther

Shapland Juliette

Shaver Katie

Shirer William

Slat Vincent

Smith Kingsbury

Snyder Timothy

Spanknöbel Heinz

Speer Albert

Sperrle Hugo

Stahlecker Franz Walter

Stalin Józef

Stauffenberg Claus von

Stein Edyta

Stimson Henry

Stone Harlan Fiske

Strasser Gregor

Strasser Otto

Strauss Richard

Streicher Julius

Stroop Jürgen

Stwosz Wit

Stypeck Allan

Sweeney Stephen

Taylor Telford

Terboven Josef

Thoma Alfred

Thomas Georg

Thomas Wilbur

Tołstoj Lew

Tresckow Henning von

Tycjan

Untermyer Samuel

Valentin Heinrich

Valland Rose

Vansittart Robert

Verdi Giuseppe

Vermer Jan

Vernet Joseph

Vinci Leonardo da

Wachtel Claire

Wagner Cosima

Wagner Richard

Wasow Wolfgang

Waszyngton Jerzy

Weenix Jan

Wehringer Helene

Wehrle Hermann

Weiss Bernhard

Weissman Larry

Weizsäcker Ernst von

Wetzel Erhard

Wilhelm I Hohenzollern, cesarz niemiecki

Wilhelm II Hohenzollern, cesarz niemiecki

Winterbotham Frederick

Wittman Jeff

Wittman Robert

Własow Andriej

Wolfe Henry C.

Wood Hannah

Wurm Theophil

Zweig Stefan

O autorach

ROBERT K. WITTMAN utworzył w ramach FBI zespół zajmujący się poszukiwaniem i odzyskiwaniem zaginionych dzieł sztuki i zasłynął jako czołowy ekspert FBI w dziedzinie ścigania sprawców kradzieży skarbów kultury. Jest autorem bestsellera How I Went Undercover the World’s Stolen Treasures oraz prezesem firmy Robert Wittman Inc.

DAVID KINNEY to reporter i laureat Nagrody Pulitzera, piszący do wielu znanych i renomowanych gazet, w tym do „New York Timesa”. Jest autorem książek The Big One: An Island, an Obsession, and the Furious Pursuit of a Great Fish oraz The Dylanologist: Adventures in the Land of Bob.

Tytuł oryginału

Devil’s Diary

Copyright © 2016 by Robert K. Wittman and David Kinney

Projekt okładki

Dawid Czarczyński

Fotografia na okładce

© Keystone / Getty Images

Opieka redakcyjna

Natalia Gawron-Hońca

Adiustacja

Aleksandra Ptasznik

Korekta

Joanna Rodkiewicz

Irena Gubernat

Copyright © for the translation by SIW Znak sp. z o.o., 2018

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2018

ISBN 978-83-240-4158-9

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Dziennik diabła 

POLECANE W TEJ KATEGORII

Piękna i odważna. Ulubiona agentka Churchilla Serce wszystkiego, co istnieje. Nieznana historia Czerwonej Chmury, wodza Siuksów Był sobie król… Do piekła i z powrotem: Europa 1914–1949 Wołyń '43 Romanowowie