Zimowy wiatr na twojej twarzy

Zimowy wiatr na twojej twarzy

Autorzy: Carla Montero

Wydawnictwo: Rebis

Kategorie: Obyczajowe

Typ: e-book

Formaty: MOBI EPUB

Ilość stron: 688

Cena książki papierowej: 44.90 zł

cena od: 28.30 zł

Najnowsza i najbardziej osobista powieść autorki bestsellerowej Szmaragdowej Tablicy.

Lata dwudzieste XX wieku. W górach Asturii rozbija się samolot - ta katastrofa odmienia życie pewnego mieszkańca wioski leżącej u ich podnóża. Bohaterowie tej poruszającej powieści biorą udział w hiszpańskiej wojnie domowej, walczą w hiszpańskiej Błękitnej Dywizji na froncie wschodnim i w wyniku zdumiewających zbiegów okoliczności działają w polskim ruchu oporu - mamy tu Warszawę okresu okupacji, walkę w partyzantce, ucieczkę z transportu do Auschwitz. Nie wszyscy odnajdują się w nowym powojennym porządku.

Zimowy wiatr na twojej twarzy to przejmująca panorama ludzkiego losu, z którego kpi wielka historia.

Moim rodzicom, Carol i Luisowi,

za to, że są mistrzami rzemiosła, odbudowującymi

i zachowującymi tę rodzinę, moją,

z której tak bardzo jestem dumna

Ty, coś na twarzy czuł zimowy wiatr,

Widziałeś chmury śniegowe we mgle,

Śród lodowych gwiazd czarne szczyty drzew,

Wiosną czas zbiorów będziesz miał. JOHN KEATS

Wiem, że do kresu zbliżę się przeznaczeń

W chmurach przeszytych na nieboskłonie;

Nie nienawidzę tych, z którymi walczę,

Nie umiem kochać tych, których bronię.

W Kiltartan Cross ojczyznę mam na ziemi,

Moją siostrą tamtejsza jest bieda;

Ani jej losu klęska nie odmieni,

Ani zwycięstwo szczęścia jej nie da.

Nie obowiązek wzywał mnie do bitew,

Patos orędzia czy poklask tłumu,

Własne pragnienia porwały mnie skryte

W nieba wrzawę i obłoków tumult.

Wszystko zważyłem i przywiodłem na myśl,

Wielka otchłań przyszłość moją wchłania.

I przeszłość w wielkiej waży się otchłani

Na szalach życia i umierania. WILLIAM BUTLER YEATS

Lotnik z Irlandii przeczuwa swą śmierć

(przeł. Artur Międzyrzecki)

PROLOG

Październik 1990

Czaszki. Wyraźny kształt kości pod pergaminową skórą, przezroczystą. Patrzyły na nią puste oczodoły, błagały. Czarno-białe duchy. Czuć swąd prochu i krwi. Pijani Rosjanie, fałszując, śpiewają piosenki, których nie potrafi zrozumieć. Są blisko, bardzo blisko. Orientalne oczy i zgniłe usta; smród wódy. Groźba karabinu i obsceniczna mina. Na koleni, faszystskaja suka!

Ocknęła się przestraszona. Pociła się, mimo że koc zsunął się na podłogę i chłodne powietrze muskało jej skórę. Przez kilka sekund nie mogła rozpoznać znajomych kształtów pokoju i uspokoić oddechu. Przez szparę w okiennicach wnikał szary promyk. Światło nadchodzącego poranka.

Już nie uda się zasnąć, wiedziała o tym. Cicho wstała z łóżka. Zimna podłoga pod stopami pomogła odpędzić resztki snu. Stawiając pierwszy krok, sztywny jak krok starej lalki, poczuła dziwne ukłucie w biodrze. Miała tylko nadzieję, że to nie zapowiedź rwy kulszowej; kiedy nieszczęsna wejdzie w nogę, nie sposób jej stamtąd wyrzucić.

Skrzypienie schodów obudziło Laszla; stary seter drzemał przy wygasłym kominku. Jak co rano przywitał ją przy pierwszym stopniu, zawzięcie merdając ogonem i niestrudzenie obwąchując jej ubrania. Pogładziła go po kudłatym brązowym grzbiecie i obiecała mu jedno z tych psich ciasteczek, które Pablo przywozi z miasta.

W kuchni otworzyła okno, żeby wpuścić do środka szary, chłodny poranek i ćwierkanie ptaków. Otuliła się długim wełnianym szalem i nastawiła ekspres. Zwyczajny zapach kawy napełnił całe wnętrze życiem, a jej ciało energią. To był zapach domu. Wypiła zwyczajową filiżankę, powoli, rozmyślając nad niewieloma obowiązkami czekającymi ją tego dnia. Laszlo, któremu jedno ciasteczko nigdy nie wystarczało, wylizywał podłogę w poszukiwaniu okruszków. W sumie zabijał czas, czekając, aż jego pani przygotuje się do porannego spaceru.

Zwykle myła twarz różanym mydłem i zimną wodą, spinała włosy w zgrabny kok i narzucała na siebie jakiekolwiek wygodne ubranie. Później otwierała drzwi na dwór i patrzyła w niebo. Tego dnia ściągnęła z wieszaka nieprzemakalny płaszcz, ale zrezygnowała z parasola. Nie lubiła parasoli, wolała czuć na twarzy mżawkę. Nigdy nie przeszkadzało jej moknięcie na deszczu; przecież to tylko woda.

Laszlo czekał cierpliwie na otwarcie furtki, po czym rzucił się na ulicę i biegł zygzakiem po poboczu kilka kroków przed nią. Zwierzak znakomicie znał drogę, od lat codziennie tę samą: pośród pól do pustelni, brzegiem strumienia i koło cmentarza. Zatrzymają się na chwilę na moście, żeby nasłuchiwać i węszyć. Głosy strumienia i bydła wznoszące się w stronę gór; w oddali kukułka. Woń wilgotnej ziemi i palonego drewna, budzącego się bukowego lasu. Do tego czasu Laszlo wysika się już kilka razy w swoich ulubionych miejscach, pobawi się kilkoma patykami i może zje jakiegoś chrabąszcza.

Potem ruszą drogą w stronę wioski zawieszonej na zboczu, będą szli pod górę po kocich łbach ulic pokrytych lśniącą rosą jak warstwą lakieru. Przejdą obok romańskiego kościoła i kolumnady jego atrium dokładnie w chwili, kiedy dzwony będą wybijać ósmą. I w ciszy, z echem ostatnich uderzeń dzwonu, zatrzymają się przy małej płycie wciśniętej w jedną ze ścian świątyni.

Na białym kamieniu data i trzy francuskie nazwiska wypisane na czarno. Bez mogiły.

Każdy obcy pytał o historię tej niewielkiej pamiątki, zaskakującej w tym miejscu. A don Telmo, proboszcz, uznawał za stosowne opowiedzieć ją przy każdej nadarzającej się okazji.

Ona jednak nie. Lena nie lubiła opowiadać o historii francuskich lotników. Było to coś nazbyt osobistego, niemal intymnego. Wspomnienie, które przechowywała jak klejnot. Bo tam się wszystko zaczęło. Początek życia równoległego, niczym tory kolejowe.

CZĘŚĆ PIERWSZA

*

Czerwiec 1927

Grzmot przeszył powietrze i rozbrzmiał pośród szczytów gór. Nie trzeba było długo czekać na świetliste echo błyskawicy, już po chwili białe światło zalało pokój. Lena nie potrafiła zrozumieć, jak jej siostry mogą twardo spać – Renata zwyczajnie pochrapywała – przy takiej burzy! Nawet bydło było niespokojne, słyszała, jak kopie i dyszy na dole, w oborze. A jednak nic nie zakłócało snu dziewczynek, zupełnie nie przeszkadzały im ani burza, ani ulewny deszcz hałaśliwie bębniący o blaszany dach niczym fanfary w wiejskie święto.

Lena lubiła deszcz; nieprzerwane bulgotanie wody i te nieprawdopodobne, wyczuwalne każdy z osobna zapachy wsi: drewno, mech, glina… Burze, dla odmiany, wzbudzały u niej szacunek – były jak kłótnia; kłótnia żywiołów.

Jednym susem wypadła z łóżka i oparła się łokciami o parapet uchylonego okna. Pod złotym światłem lampy ulicznej krople wody rozbijały się o biało-niebieską tabliczkę z zardzewiałymi krawędziami, obwieszczającą jedyny telefon w promieniu wielu kilometrów. Niskie chmury połknęły szczyty i ledwie było widać most znaczący koniec wioski. Spektakl świateł i dźwięków rozgrywał się, nie bacząc na brak publiczności, za nic mając podszytą niepokojem uwagę dziewczynki.

Wtedy to się stało. Lena nawet nie zdążyła zrozumieć, co zaszło. Cień, który runął z wysokości, a po nim eksplozja wysoko w górach. Kula ognia przeszyła chmury i rozpłynęła się na ciemnym niebie, zostawiając po sobie pomarańczowawą poświatę i słup dymu gęsty jak smoła. Burzę zabarwiło czarne magiczne zaklęcie.

Lena się przeżegnała i natychmiast wybiegła z sypialni prosto do pokoju naprzeciwko.

– Guillén, Guillén… – wyszeptała, potrząsając gwałtownie jedną z czterech osób leżących na dwóch złączonych łóżkach. – Guillén, obudź się.

– Co się dzieje?… Daj mi spać… – Tylko tyle wykrztusił chłopak zdrewniałym językiem, po czym naciągnął koc na głowę.

Ona jednak wcale nie miała zamiaru go słuchać.

– Coś wybuchło w górach… Słyszysz mnie, Guillén? Spadło z nieba, narobiło strasznego hałasu i zamieniło się w ognistą kulę… Jeszcze się pali… – wyszeptała, hamując cisnące się do gardła emocje.

– Przyśniło ci się, Lena… Wracaj do łóżka.

– Nie! – Zerwała z niego koc i odkryła twarz chłopaka. – Przysięgam, że nie spałam. Patrzyłam na burzę przez okno.

– Jesteś mokra! – przestraszył się Guillén, trochę bardziej rozbudzony.

– Mówiłam ci, wyglądałam przez okno. Musisz mi uwierzyć. Coś wybuchło w górach.

– To na pewno błyskawica. Idź wreszcie do łóżka i daj mi spać.

Urażona Lena podparła się pod boki. Musiała się zastanowić, jak sobie poradzić z takim lekceważeniem. Po kilku sekundach położyła się obok Guillena.

– Ale co ty robisz?

– Pozwól mi spać z tobą… Boję się… U nas w pokoju obie śpią.

– Tutaj też wszyscy spaliśmy – fuknął Guillén, niechętnie robiąc miejsce wpychającej się do łóżka Lenie.

– A jeśli to anarchiści?… Albo bolszewicy? Ksiądz mówi, że to dzikusy.

– Żadni tam wicy… ani inni… – Guillén dał za wygraną. Znał to zdecydowane spojrzenie Leny. Mógł je dojrzeć nawet po ciemku. – Ech… rób, co chcesz, tylko zamknij się już i daj spać.

Zadowolona Lena skuliła się na skraju materaca. Połowa ciała zwisała jej za łóżkiem, a mała poduszka nie wystarczała, żeby wesprzeć na niej głowę. Ale nie przeszkadzało jej to. Czuła się tam pewnie, a była w stanie spać nawet na czubku igły.

Myślała, że Guillén śpi, ale po chwili chłopak wyciągnął poduszkę spod głowy i podsunął ją Lenie. Bez słowa wsparł głowę na ramieniu i zamknął oczy.

Ona uśmiechnęła się.

– Dziękuję – szepnęła, zatapiając policzek w jeszcze cieplutkiej poduszce.

On nie odpowiedział.

Mimo pewnej szorstkości w zachowaniu Guillén był dobrym chłopcem. Jej ulubionym bratem. Chociaż tak naprawdę to był jej bratem przyrodnim.

Lena doskonale pamiętała dzień, w którym pojawił się w wiosce. Od dziecka cherlawy i tyczkowaty, wiecznie uczepiony maminej spódniczki; na imię miała Balbina. Była kobietą nadzwyczaj wysoką i chudą, w wiecznej żałobie po mężu, wcale nieprzystającej do jej nieustannie serdecznego uśmiechu. Ona i mały Guillén przeprowadzili się z Madrytu, żeby zająć rozpadającą się chatkę na skraju wioski, odziedziczoną po ciotce, ciotce Ignacii, która umarła ze starości, gdy doiła kozę (głowa opadła jej na grzbiet zwierzęcia, jakby wsparła się na nim dla odpoczynku).

Lena i jej bracia myśleli, że Guillén, syn Balbiny, jest opryskliwy i zarozumiały, że udaje ważniaka, bo przyjechał ze stolicy. Jednak on cierpiał na chorobliwą nieśmiałość. I prawda jest taka, że kilka lat później, kiedy już stał się członkiem rodziny, ledwie rozmawiał z Leną, a z resztą prawie nigdy.

W czasie, gdy ta dziwna para pojawiła się w wiosce, wzbudzając najbardziej fantastyczne, raczej nieprzychylne plotki, Lena matkowała rodzeństwu od niemal sześciu lat; jej prawdziwa matka zmarła przy porodzie. Dlatego dziewczyna odczuła swego rodzaju ulgę, kiedy niedługo po przybyciu młodej wdowy dowiedziała się, że jej ojciec i Balbina mają zamiar się pobrać. Jej bracia – szczególnie Pepe, najstarszy – niechętnie przyjęli w domu macochę, intruza; tylko Lena się cieszyła. Kobieta jednak w krótkim czasie zjednała sobie całą rodzinę. Była uważna, cierpliwa, czuła, gotowała jak anioł i z pomocą katechizmu uczyła dzieci czytać i pisać; w lecie nawet bawiła się z nimi w chowanego na łące. Balbina wniosła do domu wszystko to, czego Ramón, ojciec rodziny, nie mógł albo nie był w stanie im dać, całkowicie pochłonięty pracą kolejarza i do końca życia skazany na gorycz z powodu śmierci pierwszej żony. Ramón był mężczyzną nieokrzesanym, z odciskami na rękach i brodą niczym papier ścierny na poczerniałej od węgla twarzy; jego pocałunki i pieszczoty drapały.

Tymczasem Guillén prześlizgiwał się niczym samotny cień po domu wypełnionym piszczącymi dzieciakami – siedmiorgiem od narodzin Matiasa, owocu małżeństwa Ramona i Balbiny.

Lena przewróciła się w łóżku, żeby popatrzeć na Guillena pogrążonego we śnie. W wieku piętnastu lat dalej jest dziwnym chłopcem, ale ma dobre serce, pomyślała, zanim zamknęła oczy i pogrążyła się w modlitwie różańcowej, żeby łatwiej zasnąć.

*

Codziennie, oprócz niedziel, rodzina wstawała przed świtem.

Ramón pierwszy wychodził z domu, kierując się na swoje stanowisko hamulcowego w kolei górniczej; czapka naciągnięta na uszy i węzełek z obiadem. Wracał dopiero późnym wieczorem; siadał nad talerzem duszonych jarzyn, które metodycznie pożerał, wypalał papierosa, wychylając przy tym przydziałową szklankę wina, zbierał rodzinę na różaniec i po modlitwie kładł się do łóżka.

Balbina, która wstawała jeszcze wcześniej niż Ramón, krzątała się pomiędzy garnkami i zwierzętami, zajmując się domem i obejściem – rodzina miała koguta, sześć kur, kilka królików i cztery kozy, ponadto kawałek ziemi, gdzie uprawiali warzywa i kilka drzew owocowych. Zajmowała się też najmniejszymi dziećmi. Tylko Pepe i Lena z niejaką regularnością bywali w szkole.

Wioska, zasiedlona przede wszystkim przez robotników kolejowych i chłopów, miała własną szkołę dla czterdziestki dzieciaków, które tam mieszkały. Jednak kiedy zmarł nauczyciel, szkoła została zamknięta i z powodu gnuśności mieszkańców i władz nigdy więcej jej nie otworzono. Z tej czterdziestki mniej niż połowa pokonywała długą drogę pieszo do sąsiedniej wioski, a spośród nich niewiele czyniło to regularnie, wszak w okolicy dzieci były potrzebne do pomocy przy licznych obowiązkach domowych i nie miały czasu przesiadywać w ławkach, żeby uczyć się cyfr i liter, których z całą pewnością nigdy w życiu nie użyją. Do tych okoliczności należało dodać surowość klimatu: ulewne deszcze jesienią i obfite śniegi w zimie często zrywały drogi i zmuszały maluchy do pozostania w domach.

Pepe, który od zawsze był chłopcem żywym i niespokojnym, a przy tym wyróżniał się w arytmetyce i czytaniu, co rano zachęcał Lenę do przezwyciężenia lenistwa, włożenia butów i wyjścia do szkoły mimo deszczu czy śniegu. On niósł obiad dla siostry, zeszyt i ołówek i zawsze trzymał dziewczynkę mocno za rękę, w drugiej trzymając kij na zwierzęta, które mogły pojawić się na drodze. Balbina starała się, żeby Guillén im towarzyszył, ale chłopak, który był częstym przedmiotem kpin i kar, bardzo szybko się zniechęcił do szkoły. I chociaż czasem matka używała pasa jako środka perswazji, on wolał spędzać dnie w górach, prowadząc kozy po stromych wzgórzach, i wylegiwać się w trawie, patrząc na pasące się stado. Poza tym, według Ramona, peseta, którą na tym zarabiał, nie za bardzo pomagała przekonać opornego chłopaka do zalet wykształcenia.

Tamtego czerwcowego dnia, wróciwszy ze szkoły ze słodką perspektywą nadchodzących wakacji, Pepe i Lena zastali w wiosce nadzwyczajne poruszenie. Większość mieszkańców, na czele z alkadem – lokalnym kacykiem, brzuchatym i niezbyt dbającym o higienę osobistą, który sprawował władzę, uciekając się do ciemnych machinacji – zebrała się na placu przy studni. Wszyscy gestykulowali żywo i przekrzykiwali się nawzajem. Pośród nich znajdował się również don Mariano, proboszcz, co bardzo dziwne, bo nie rozmawiał z alkadem od czasu, kiedy tamten zmusił go do powieszenia plakatu Unii Patriotycznej na dzwonnicy, chcąc się przypochlebić rządowi Prima de Rivera. Najbardziej zaskakująca była jednak obecność patrolu Guardia Civil, w czarnych pelerynach i lakierowanych trójgraniastych czapkach, wyróżniających się pośród burego wiejskiego tłumu.

– Co się dzieje? Skąd to zamieszanie? – zapytała Lena, wchodząc do kuchni.

Balbina, która pewnie była jedną z niewielu osób niebiorących udziału w zbiegowisku, obierała kartofle nad wiadrem, siedząc na swoim małym wiklinowym stołeczku.

Lena wzięła kawałek marchewki.

– A bo ja wiem… – odpowiedziała Balbina, nie odrywając oczu od roboty. – Mówią, że w górach rozbił się samolot… Jezu, co za czasy…

Lena niemal zakrztusiła się marchewką. Szeroko otworzyła oczy, znieruchomiała, jakby dochodziła do siebie po straszliwym szoku, po czym niemal natychmiast wypadła z domu jak huragan.

– Lena! Dokąd lecisz, dziewczyno? Musisz iść do studni…! Lena!

W ciszy gór Lena słyszała własny oddech ciężki z wysiłku od pośpiesznego wspinania się po skałach. Drogę znała doskonale, mogłaby ją pokonać z zamkniętymi oczami. Nie pierwszy to raz szła na pastwisko do Guillena. Czasem zostawała z nim na jakiś czas, aż do zmierzchu; po prostu patrzyli w chmury przepływające po niebie, oboje w milczeniu.

Kiedy usłyszała pierwsze dzwonki kóz zza krzaków, wiedziała, że jest blisko.

– Guillén! Guillén! – Pomachała ręką. Wiatr wiejący na wzgórzu napierał na jej plecy i huczał w uszach.

Chłopak drzemał osłonięty wielką skałą. Ledwie rzucił okiem spod daszka czapki. Murzyn, brytan, był znacznie bardziej przyjacielski: ruszył do niej biegiem, radośnie merdając ogonem.

– Cześć, Murzyn. Cześć, stary. Dobrze… Dobrze… Nie ośliń mnie. To szkolne ubranie…

Lena przeszła przez łąkę w towarzystwie psa i stanęła przed Guillenem.

– Mówiłam ci.

Młody pasterz dalej beznamiętnie przygryzał trawkę pomiędzy zębami, przegonił machnięciem ręki kilka much z twarzy i przeciągnąwszy się, jęknął z rozkoszy.

– Co mówiłaś?

– Mówiłam ci, że widziałam, jak coś spadło z nieba, a ty nie chciałeś mi uwierzyć.

Guillén ledwie posłał jej spojrzenie spod oka.

– Teraz w wiosce jest pełno gwardzistów, którzy opowiadają, że w górach rozbił się samolot – ciągnęła dziewczynka.

Chłopak rozejrzał się wokoło i wzruszył ramionami.

– W tych górach nie.

– Och… jesteś nieznośny! – zdenerwowała się Lena. Padła na ziemię pokonana. – Czy to nie wydaje ci się niesamowite? Nauczyciel opowiedział nam kiedyś historię samolotu wyładowanego skarbami, który rozbił się na morzu i wszystkie skarby przepadły. A jeśli ten samolot przewoził złote monety i klejnoty?

– Uważam, że w szkole uczą was strasznych głupot. W życiu nie widziałem samolotu ze skarbami. Statek to jeszcze… Ale samolot?

– Guzik widziałeś, Guillén – odpowiedziała Lena, obrażona gnuśnością i pychą brata; co on mógł widzieć w tych górach, otoczony głupimi kozami?

– A co ty tam wiesz, mądralo.

Dziewczyna wolała się w to nie zagłębiać. Spuściła głowę i zaczęła od niechcenia wyrywać garście trawy, które rzucała na wiatr. Tymczasem Guillén sięgnął do worka, wyciągnął kawałek chleba, ugryzł go i podał Lenie. Ona nie chciała; myślała o burzy, o wybuchu, o kuli ognia i ciemnym dymie wzbijającym się w niebo… o ludziach, którzy pewnie byli w środku. Od tego ciarki przebiegły jej po plecach.

Murzyn szczekał, zaganiając kilka kóz do stada. Dźwięki ich dzwonków kojarzyły się z górami tak samo jak odgłosy burzy, jak świst wiatru zamiatającego łąkę i liżącego skały.

– Widziałem rzeczy, których nawet nie jesteś sobie w stanie wyobrazić – nagle zapewnił ją Guillén, ciągle żując chleb.

Lena zaciekawiona uniosła głowę. Mniej była zainteresowana tym, co przyrodni brat miał zamiar jej powiedzieć, a bardziej zdumiona faktem, że zaczął z nią rozmawiać; to było rzeczywiście niesamowite.

– Widziałem czarownicę – dodał tajemniczo.

Lena popchnęła go lekko. Zaśmiała się.

– Wariat…

Guillén w jednej chwili stanął na nogi.

– Chodźmy! – rozkazał, pociągając ją za rękę.

– Co robisz?

– Chodź ze mną.

Chłopak rzucił się biegiem tak nagle, że Lena nie mogła za nim nadążyć. Guillén wpadł w las, zręcznie niczym koza wdrapując się po śliskich ścieżkach zasypanych kamieniami. Szedł zygzakiem pomiędzy pniami i skałkami, przeskakiwał przez korzenie i krzaki. Lena starała się dotrzymać mu kroku i nie wyrżnąć jak długa o ziemię. Chwilami zostawała trochę w tyle, więc on czekał zniecierpliwiony, aż znowu się do niego zbliży.

Po drugiej stronie góry las robił się gęstszy i mroczniejszy, popołudniowe słońce ledwie się przedzierało przez gałęzie drzew sklepione niczym dach. Szczekanie Murzyna i pobekiwanie stada, wiatr przebiegający po zboczu – to wszystko zostało w oddali. Nagle Guillén zatrzymał się przed wejściem na jakąś polanę, za grubym pniem starego drzewa. Nie dyszał, Lena wręcz przeciwnie; miała wrażenie, że zaraz pęknie jej serce. Schyliła się, czując, że chwyta ją kolka.

– Zwariowałeś… Jak szalona koza… Za dużo czasu spędzasz z tymi okropnymi zwierzakami.

– Ciii… Cicho… Może jest w domu…

„W domu?” – powiedziała do siebie Lena. „Jakim domu?”

Spojrzała uważnie na Guillena: patrzył na polanę, na której stała rozpadająca się chatka – szopa na drewno zarośnięta chwastami. Z krzywego komina wznosiła się smużka dymu. Cisza nagle wydała się Lenie przerażająca… i to, w jaki sposób resztki światła padały na mroczną polanę. Wzdrygnęła się.

– Chodźmy stąd – poprosiła cienkim głosikiem.

A jednak Guillén zignorował jej prośbę i z tą swoją zwierzęcą zwinnością ruszył w stronę domku.

– Guillén… Guillén, chodźmy… – upierała się przerażona Lena, podczas gdy on się oddalał.

Chłopak podszedł do chatki i teraz zaglądał do środka przez okienko. Machnął do niej ręką, żeby podeszła. Lena niechętnie go posłuchała.

– Nie ma jej – wyszeptał, gdy stanęła przy nim, skulona ze strachu. – Pewnie poszła w góry po zioła. Czasem to robi.

– Kto?

Oboje mówili cicho jak w konfesjonale.

– Czarownica, głupolu.

Lena wykrzywiła buzię w przerażeniu.

– Nie mów takich rzeczy.

– Chodź, wejdziemy.

– Nie, Guillén, proszę, nie chcę tam wchodzić – błagała uczepiona jego ramienia.

– Nie tchórz. Nic się nie stanie. Chcę ci coś pokazać.

Pociągnął Lenę do drzwi – czterech źle zbitych desek, które nie pasowały do futryny. Przy lekkim pchnięciu ustąpiły; zawiasy i drewno zaskrzypiały, jakby miały się połamać.

Wnętrze było ciemne, oświetlał je tylko ogień z małego kominka, który dyszał dymem zupełnie jak śpiący smok. Dziewczynę uderzył w twarz mdlący smród kociego moczu, wilgoci i gnijącego mięsa; zasłoniła sobie nos i usta ręką i oszołomiona szła za Guillenem. To pomieszczenie było stare, brudne i biedne. Kurz i gęsty dym w powietrzu – duszące. W rogu stało łóżko, deska na czterech nogach wznosiła się pośrodku, zawalona stosami rzeczy; dwa połamane krzesła, zgaszona świeca, pęczki ziół zwisające z sufitu, które wyglądały jak śpiące nietoperze, miękka pod stopami podłoga pokryta słomą i ścinkami materiału, kociołek kipiący na ogniu…

– Jest to dom czarownicy czy nie jest?

Lena wolała nie odpowiadać, była oszołomiona.

– Czasem dobiegają stąd krzyki kobiet. Krzyczą z bólu… – Głos Guillena stał się mroczny. – A stara wynosi zakrwawione szmaty i pierze je w rzece…

– Dosyć już! Chcę stąd iść… – przerwała mu Lena ze łzami w oczach.

– Czekaj, musisz zobaczyć to.

Guillén podszedł do kominka, nad nim była półka, której dziewczynka wcześniej nie zauważyła; stało tam mnóstwo zakurzonych słoików. Chłopak zapalił świecę i je oświetlił. Szkło odbiło matowy blask. Stopniowo płomień świecy odsłonił przed nimi straszliwą zawartość: spirale żmij i jaszczurek, zdechły szczur, żuki, pająki… Wszystkie pływające w lepkiej cieczy…

– Patrz…

Chłopak chwycił jeden ze słoików i wyciągnął go w stronę Leny. To było okropne: do jego wnętrza wciśnięto malutkie dziecko, nie większe niż dłoń, z dużą głową, żyły prześwitywały przez skórę, dwie ciemne plamy w miejsce oczu, nogi oddzielone od ciała…

Dziewczyna pobladła, wstrząsnęły nią mdłości. Jednak nie mogła przestać patrzeć na słoik. Na szczęście Guillén zabrał go jej sprzed oczu i odstawił na półkę, ale tylko po to, żeby sięgnąć po następny, wypełniony żmijami.

– Co to ma być? Czarci pomiocie! Co tu robicie?!

Krzyki grzechoczące jak orzechy w koszyku przeraziły ich. Guillenowi słoik wypadł z rąk, uderzył o krawędź kominka i roztrzaskał się na kawałki, a jego obrzydliwa zawartość rozlała się po podłodze.

– Ja wam dam! – wrzasnęła starucha, zbliżając się z kijem w ręku.

Guillén uciekł, wyskakując przez okno, ale Lena została, sparaliżowana strachem, i patrzyła w bezruchu, jak ta kobieta z pooraną twarzą, przygarbiona i odziana w szmaty podchodzi do niej.

– Ty mały gadzie, już cię mam!

Koścista ręka chwyciła ją za kołnierz. Lena czuła, że się dusi. Cofnęła się o krok i nadepnęła na żmije, które mlasnęły, rozpłaszczając się na podłodze jak bardzo dojrzały owoc.

Stara wybuchła piskliwym śmiechem, z całej siły ciągnąc ją za ucho. Usta baby były czarną dziurą, z której wydobywał się nieprawdopodobny odór. Lena chciała krzyczeć, ale nie mogła wydobyć z siebie głosu. Zacisnęła powieki i łzy spłynęły jej po policzkach. Dokładnie w tamtej chwili usłyszała wycie i poczuła, że jest wolna. Kiedy otworzyła oczy, zobaczyła, że starucha klęczy i zwija się z bólu. Guillén zdzielił ją po nogach pogrzebaczem.

Chłopak mocno chwycił przyrodnią siostrę za rękę i pociągnął ją za sobą: na zewnątrz, przez las, w dół wzgórza, pośród skał… Nie zatrzymali się ani na chwilę, nie oglądali się za siebie. Nawet kiedy Lena potykała się i przewracała. Guillén biegł i ciągnął ją za sobą bez ustanku, aż znaleźli się na polanie. Dopiero wtedy padli na trawę, dysząc niemal bez tchu. Murzyn wybiegł im na powitanie i skrupulatnie obwąchał ich ubrania.

Lena miała poobijane nogi i obolałe, poskręcane kostki. Serce jej łomotało. Na policzkach zostały wyschnięte ślady łez, ale nie płakała; była zbyt przestraszona.

Guillén podparł się i spojrzał na nią badawczo.

– Słuchaj, to jest tajemnica. Nikomu o tym nie mów. Moglibyśmy skończyć w więzieniu.

– W więzieniu? – wybąkała.

– Za włamanie.

– Nie… Nic nie powiem. Obiecuję.

Spóźnili się na kolację, ale nikt nie zwrócił na to uwagi; nie pierwszy raz się spóźniali. Balbina po prostu kazała im szybko umyć ręce i siadać do stołu; złajała też Lenę za to, że nie poszła po wodę ani nie pomogła w domowych obowiązkach. Nic więcej. Przecież było ich tyle i w porze kolacji robiło się takie zamieszanie, że bladość i poobijane nogi Leny nie zostały zauważone.

Ramón zajął swoje miejsce u szczytu stołu i rozpoczął długą modlitwę, żeby pobłogosławić stół. Ledwie powiedział „amen”, a już odezwał się Pepe:

– Mówią, że to wodnopłatowiec rozbił się w górach. – Jego głos wznosił się ponad szczękiem sztućców. – Leciał z Lizbony do Paryża i musiał zboczyć z drogi przez burzę. Zdaje się, że chcieli wylądować na zaporze, ale w burzy nie mogli jej dostrzec. To niesamowite, przez cały dzień szukali szczątków, ale nic nie znaleźli.

– Co to jest wodnopłatowiec? – zapytał cicho Tomás.

– Taki smok, głupku. Ale nie jest niebezpieczny – natychmiast zapewniła go Julia.

– Ach… – wyszeptało dziecko, szeroko otwierając oczy, które ledwie było widać znad talerza.

– Ale z Paryża nie przylatują smoki, tylko bociany – dodała Renata.

– Taa… Może to był wielki bocian.

Tomás skinął głową, ale nic więcej nie powiedział. Skupił się na jedzeniu. Ziemniaki z kiełbasą były znacznie bardziej interesujące niż bociany, choćby największe.

Tymczasem starsi dalej rozmawiali, nie zwracając na maluchy większej uwagi.

– Widziałam, jak on spadł – oznajmiła Lena.

Pepe odwrócił się do siostry.

– Serio?

– Tak, dziś w nocy. Patrzyłam przez okno na burzę. Spadł po drugiej stronie Szczytu Szaleńca. Zrobiła się wielka kula ognia i okropnie się przestraszyłam.

– Kula ognia? – powtórzył Pepe. – Jak to możliwe, tato? To znaczy dlaczego samolot, spadając, musi się zapalić?

Ramón powiercił się na krześle i pociągnął łyk wina. Ten przeklęty chłopak wiecznie wprawiał go w zakłopotanie swoimi diabelnymi pytaniami.

– To oczywiste… – stwierdził z pewnością siebie, której nie miał. – To przez elektrykę i całą resztę…

– Może powinniśmy powiadomić władze o tym, co widziała Lena… – zauważyła nieśmiało Balbina.

– Cicho, babo. Oni już tam wiedzą, co robić.

Balbina pokornie spuściła głowę i pokołysała Matiasa leżącego w kołysce zaraz obok niej.

– Ale to, co mówisz o elektryce, tato…

– Dobra, dosyć już tego ględzenia – uciął Ramón. – To nie jest sprawa dla dzieciaków. No, jak pies je, to nie szczeka.

*

Góry nie miały przed Guillenem tajemnic. Z czasem chłopak sporządził w głowie własną mapę wzgórz, grani i szczytów; dolin i wąwozów. Znał najbardziej urwiste i niebezpieczne zbocza, ścieżki przecinające najgęstsze lasy, zakamarki, w których można się ukryć w złą pogodę, znaleźć wodę w lecie albo jagody. Potrafiłby tam przeżyć samodzielnie jak pustelnik albo ta czarownica z chaty, za towarzystwo mając tylko orły i wilki… Być może też Murzyna.

Nikt nie wspinał się na Szczyt Szaleńca, Pico del Loco. Miał niemal pionowe ściany, absolutnie niedostępne, północną jego część ledwie muskały promienie słońca, a śnieg nigdy nie topniał do końca, nawet w lecie. Może dlatego nosił taką nazwę – tylko szaleniec mógłby próbować się na niego wdrapać.

Jednak Guillén znał drogę, wąziutką, kamienistą ścieżynę biegnącą skrajem rozpadliny, którą chodziły kozice w poszukiwaniu młodych, jędrnych pędów. Droga nie należała do najłatwiejszych, zbocze było bardzo strome, a głazy zagradzające przejście gdzieniegdzie miały wielkość koła wozu; często zdarzały się osunięcia, które mogły pogrzebać człowieka pod tonami kamieni. Mimo wszystko można było się tam wdrapać.

Guillén zebrał stado w zagrodzie, napełnił poidło w strumieniu i z Murzynem u boku ruszył w kierunku Szczytu Szaleńca.

Fermín Pajares, na którego wszyscy wołali Nin, był synem alkada. Jego ojciec miał więcej ziemi i więcej sztuk bydła niż ktokolwiek w wiosce. Wiele rodzin dzierżawiło od niego ziemię, na której mieszkali albo którą uprawiali; trzymał ich za gardło, jak sam mawiał, kiedy chwalił się przed bliskimi. Ojciec Nina był w tym małym wiejskim świecie potężnym człowiekiem. I dlatego Nin go podziwiał. Jak dobry syn, rywalizował z ojcem na polu kłótliwości i wyzysku. Uważał siebie za małego kacyka wśród wioskowych dzieciaków: pyszny, złośliwy, rozpieszczony, rozmyślnie wredny, zupełnie jakby nie był dzieckiem.

Tamtego popołudnia, wracając ze szkoły, Nin wybrał się w góry wraz z kolegą Tatem, doskonałym kompanem: niezbyt lotnym, wiernym psem. Alkad obiecał synowi kilka duros, jeśli odnajdzie rozbity samolot; nic tak bardzo nie ucieszyłoby tego człowieka jak to, że jego jedyny potomek zostałby lokalnym bohaterem. Gdyby udało mu się tego dokonać, stałby się godnym synem swojego ojca. Mógłby nazwać jego imieniem jedną z ulic, nawet plac. Zamówiłby piękną, błyszczącą tabliczkę: Fermín Pajares Barreda, najlepszy syn.

Nina nęciły rzecz jasna pieniądze. Mógłby sobie kupić nową procę z mocną gumą, pudełko petard, paczkę cukierków i jeszcze by zostało kilka monet na zaś. Jednak najbardziej uśmiechało mu się oglądanie swojego imienia na tabliczce w wiosce. Ludzie baliby się go tak bardzo jak ojca i tak samo szanowali.

Nie za bardzo lubił góry, przeznaczony był do spraw znacznie wyższych i poważniejszych niż dreptanie po kamienistych ścieżkach jak zwykły pastuch. Nagroda warta jednak była poświęceń. Cokolwiek by mówić, samolot jest zbyt duży, żeby można go było nie znaleźć. Problem w tym, że ci gwardziści źle wykonywali swoją robotę.

Po dwóch godzinach krążenia po górach przyszło mu do głowy, że zadanie nie jest tak proste, jak to sobie wyobrażał. Nin i Tato byli wyczerpani, głodni; bolały ich nogi od wspinania się bez sensu na okoliczne wzgórza. Ten cholerny samolot został połknięty przez ziemię.

Słońce jeszcze nie tknęło linii szczytów, kiedy Guillén go odnalazł. Niemal na niego wpadł. Nie musiał nawet się wdrapywać na Szczyt Szaleńca; samolot leżał u jego podnóża, rozbity o skalną ścianę. Szczątki były porozrzucane po bukowym lesie, w szerokim kole wypalonego terenu.

Poczuł ukłucie w sercu i drżenie rąk, kiedy się zbliżał. Nigdy nie widział nic podobnego, nic tak przygnębiającego. Cisza tego miejsca, w którym nawet nie ćwierkały ptaki, wydała mu się złowroga i przytłaczająca. Zagubiony krążył pośród metalowych kawałków kadłuba, kształtów, których nie był w stanie zidentyfikować. Murzyn zatrzymał się przy czymś, co wyglądało jak resztki paleniska. Dopiero kiedy Guillén podszedł, zdał sobie sprawę, że to zwęglone ciało; poczuł, że zaraz zwymiotuje, ledwie się pohamował. Niebawem odkrył następne ciała, nienaruszone, które zostały wyrzucone z samolotu, zanim ten zajął się ogniem. Dwóch poskręcanych mężczyzn. Nie był w stanie dłużej na to patrzeć.

Odszedł stamtąd, omijając rzeczy, których nie chciałby rozpoznać: ubrania, torby, książki, okulary bez szkieł… Życie obrócone w strzępy na jego oczach.

– Patrz, Tato, to ten głupek pastuch.

Nin, odpoczywający na kamieniu, usłyszał hałas za plecami. Przestraszony odwrócił się, w obawie, że jakieś dzikie zwierzę skoczy mu na plecy, lis, a może nawet wilk. Jednak był to tylko ten głupek ze swoim psem.

Syn alkada ukrył się za kamieniem i natychmiast zmusił Tata do pójścia w swoje ślady, chociaż Guillén schodził ze spuszczoną głową i w pośpiechu. Tak bardzo był pogrążony w myślach, że na pewno by ich nie zauważył.

– Co on tu może robić bez swoich kóz? – zapytał Nin na głos.

– Może przyszedł się wyszczać – odpowiedział Tato.

Nin wolał pominąć milczeniem uwagę kolegi. Za bardzo był zajęty rozmyślaniem o tych okolicznościach. Ten pastuch to cwaniak. Obrzydliwy cwaniak, który pewnego razu rozwalił mu wargę i upokorzył go przed wszystkimi. Ale był też przebiegły i świetnie znał góry. Czego szukał tak daleko od swojego stada?

– Dobra, wstawaj – rozkazał Tatowi.

– Dokąd idziemy?

– Sprawdzić, skąd wraca ten skurwiel.

Guillén nie za bardzo wiedział, co ma teraz zrobić. Był trochę oszołomiony tym, co właśnie zobaczył. To jasne, że musi przekazać wiadomość, ale komu? Alkad był mendą, z którą wolałby nie zamieniać ani słowa. Ksiądz też nie był znowu taki święty. Pomyślał o poruczniku Guardia Civil, o matce, ojczymie… Jak miał im to wyjaśnić?

Kiedy dotarł do wioski, wciąż jeszcze nie podjął decyzji. A jednak niemal bezwiednie wszedł do domu i pojawił się w kuchni. Upewnił się, że Lena jest sama, zajęta zadaniem domowym, które zawsze odrabiała przy kuchennym stole.

– Lena.

Dziewczyna aż podskoczyła na krześle. Kleks spadł jej na zeszyt.

– Guillén… Przestraszyłeś mnie.

Usiadł obok niej, oparł się rękami na stole i wyszeptał:

– Znalazłem go. Znalazłem samolot.

Nin uznał siebie za geniusza. Tylko geniusz byłby w stanie odgadnąć, że pastuch coś odkrył. I to jeszcze jak!

Kiedy trafił na rozbity samolot, w pierwszej chwili ogarnęła go wściekłość. Ten przeklęty dupek go wyprzedził. Teraz już pewnie jest w wiosce i na całe gardło chwali się swoim odkryciem. Żegnajcie duros i plac imienia Nina. Zaczął przeklinać i rzucać kamieniami w rozbity samolot, górskie echo zmieniło te uderzenia w bicie dzwonów.

Potrzebował kilku chwil, żeby się uspokoić i zacząć jasno myśleć.

– Chodźmy, co tak stoisz jak ćwok? – krzyknął do Tata, kiedy postanowił przyjrzeć się wszystkiemu z bliska.

Kolega zatrzymał się na skraju wypalonego kręgu, obawiając się tak samo ataku złego humoru Nina, jak wejścia na ten wzbudzający niepokój teren. Niechętnie zdecydował się ruszyć za nim, wiedział wszak, że nie może mu się przeciwstawiać.

Nin szedł, odkopując przeszkody na boki. To miejsce wyglądało jak wysypisko złomu i śmieci. Było obrzydliwe. Zatrzymał się jak wryty przed trupem.

– Kurwa mać – zauważył, jednocześnie popychając zwęglone ciało czubkiem buta.

– Nie rób tego, Nin… – poprosił go Tato, przygnębiony.

– Zamknij się i nie marudź. Ten facet nie żyje, więc nic nie czuje.

Nagle Nin zauważył, że na jego nadgarstku coś lśni. Zegarek. Pochylił się, żeby go zobaczyć: szwajcarski, złoty; na pewno bardzo drogi. Chłopak się uśmiechnął. Nagle te dwa duros, które obiecał mu ojciec, wydały mu się żałosną rekompensatą.

*

Wiadomość o znalezisku wstrząsnęła całą wioską. Uderzono w dzwony i wszyscy mężczyźni, którzy czuli się na siłach, ruszyli w góry pod przewodnictwem Guardia Civil. Kiedy zniesiono ciała na grzbietach mułów, złożono je w trzech trumnach w kościele, w kaplicy Matki Boskiej Przeczystej, gdzie panował chłód nawet w lecie. Czekano na przyjazd sędziego. Dewotki nieustannie modliły się za dusze ofiar katastrofy, jakby należały do rodziny. Ktoś przyniósł trochę kwiatów. Mówiło się, że ci nieszczęśnicy to francuscy piloci. Jeden z nich spłonął i był praktycznie nie do zidentyfikowania, spekulowano więc, że może to on pilotował samolot. W barze jedyne radio w wiosce stało, o dziwo, wyłączone; mieszkańcy woleli pogrążyć się w debatach na temat wypadku, które ciągnęły się do późnej nocy, przyćmiewając piłkę nożną, korridę, politykę i partie domina. Problem pojawił się, kiedy lekarz sądowy stwierdził, że jeden z tych mężczyzn jest obrzezany, a więc musiał być Żydem. Trzeba było zabrać ciało z kaplicy i zanieść je do ratusza. Dewotki przeżyły głębokie rozczarowanie, chociaż zrozumiały, że skoro ci trzej byli Francuzami, człowiek może się spodziewać wszystkiego.

I tak Guillén został bohaterem wioski. Ku swemu utrapieniu, gdyż nie znosił znajdować się w centrum wydarzeń. Uwaga, jaką poświęcali mu ludzie, sprawiała, że pąsowiał, pozdrowienia i zachwyty wprawiały go w zakłopotanie i marzył tylko o tym, by się schować na swoich pastwiskach, z dala od ludzi. Nie mógł jednak przewidzieć, że jeszcze zatęskni za swoją rolą bohatera, gdyż w jednej chwili przestanie nim być i stanie się łotrem. A to, rzecz jasna, będzie znacznie bardziej nieprzyjemne i wprawi go w jeszcze większe zakłopotanie.

Jego zasługi i zaszczyty rozwiały się równie szybko, jak się pojawiły, kiedy pewnego wieczoru w domu pojawiło się dwóch funkcjonariuszy Guardia Civil, zaskakując rodzinę przy trzeciej tajemnicy różańcowej. Zabrali chłopaka, oskarżając go o kradzież. Ofiary katastrofy zostały bardzo skrupulatnie ograbione: zegarki, sygnety, łańcuszki, pieniądze… Zniknęło wszystko, co miało jakąkolwiek wartość. Ponieważ tylko pasterz był na miejscu tragedii, zanim dotarli tam przedstawiciele władzy, było oczywiste, że podejrzenie o przestępstwo spadnie na niego.

Guillén wyszedł z domu przestraszony, zapewniając, że niczego nie ukradł, ale jego nieśmiałe protesty, wypowiadane cieniutkim głosikiem, na nic się zdały. Ramón i Balbina nie wiedzieli, jak zareagować; patrzyli bezsilnie, gdy zabierano chłopca, eskortowanego niczym przestępca. Nikt nie włożył ręki w ogień za niewinność Guillena. Nikt poza Leną.

– Tato, nie pozwól, żeby go zabrano. To nie on, ja wiem, że to nie on. – Jednak jej krzyk odbijał się pustym echem.

Guillén spędził noc na komisariacie Guardia Civil, zaimprowizowanym w ratuszu, w oczekiwaniu na przesłuchanie.

Następnego poranka wypuszczono go, chociaż oskarżenie zostało podtrzymane. Gwardziści niczego od niego nie wyciągnęli, trzeba więc było czekać na sąd. Sytuacja nie wyglądała dobrze. Ramón, raczej zbolały niż wściekły, zamknął chłopaka w szopie, o chlebie i wodzie, jak to robił innymi razy. Wypuścił go, kiedy tylko zdał sobie sprawę, że to wszystko może potrwać i że syn jest bardziej użyteczny, pomagając w domu przy licznych obowiązkach: pracując od wschodu do zachodu słońca.

– I co z tobą będzie? – pytała go zaniepokojona Lena, podczas gdy Guillén pogwizdywał sobie w oborze.

– Wsadzą mnie do więzienia – zapewnił z udawaną obojętnością, nie przestając pogwizdywać. Tak naprawdę bał się tak bardzo, że od kilku dni nie spał.

– Ale ty tego nie zrobiłeś!

– Oni tak nie uważają. – Guillén westchnął, milczał przez chwilę i stanął twarzą w twarz z przyrodnią siostrą. – Poza tym skąd możesz być taka pewna, że to nie ja?

Lena poczuła się zbita z pantałyku, nic nie potrafiła na to odpowiedzieć.

Chłopak odrzucił grabie i usiadł na ziemi, chowając twarz w dłoniach pomiędzy kolanami. Był na skraju załamania z napięcia i strachu. I zachowywał się jak kompletny idiota: ona była jedyną osobą, która wbrew wszystkim i wszystkiemu dalej w niego wierzyła, a mimo to właśnie jej pokazywał zęby jak wściekły pies. Inny na jego miejscu przynajmniej by się usprawiedliwił. Ale słowo „przepraszam” nie mogło przejść Guillenowi przez usta.

– Wiem, kto to zrobił – obwieścił chłopak, wciąż z głową między kolanami.

Stojąc niczym lodowy posąg, Lena patrzyła na niego zmieszana.

– Kto? – zapytała z niepokojem.

– Nin… I Tato. Kiedy już znalazłem samolot i wracałem ze Szczytu Szaleńca, zauważyłem ich przyczajonych za skałą. Udałem, że ich nie widzę. Jestem pewien, że poszli po moich śladach i tak dotarli na miejsce wypadku.

Lena uklękła obok niego.

– I powiedziałeś to podczas przesłuchania?

Guillén pokręcił głową.

– Po co? Nie mam dowodów, to moje słowo przeciwko ich słowu. I na pewno pan alkad zrobi, co trzeba, żeby jego syn nie pojawił się w zeznaniach. To jego zemsta.

Lena natychmiast zrozumiała, o czym mówi Guillén. Nin już dawno przysiągł mu zemstę, i to częściowo z jej winy.

Wszystko zaczęło się, kiedy przy drzwiach szkoły Nin zabrał Lenie ciastko z kremem. Poprzedniego dnia, gdy z okazji chrztu dziecka Encarny ojciec chrzestny rozrzucał monety na szczęście, dziewczynka chwyciła w locie kilka peset, więc Balbina pozwoliła jej kupić sobie ciastko w cukierni pani Adeli. To był jej mały luksus. Lena zaprotestowała i poprosiła, żeby Nin je oddał. Chłopak nie tylko nie posłuchał, ale jeszcze z typową dla siebie złośliwością zaczął dokuczać Lenie: „A może pobiegniesz się poskarżyć mamusi? Ach, nie możesz, bo przecież twoja mamusia nie żyje”, i odszedł, zaśmiewając się z własnego dowcipu, on i jego przyboczni. Ona odwróciła się, ocierając łzy pięściami, żeby nikt nie widział, że płacze. Ktoś powiedział o tym Pepemu, więc brat próbował ją pocieszyć: „Wcześniej czy później Bóg stawia nas na właściwym dla nas miejscu”. Lena nic nie wiedziała o boskiej sprawiedliwości, ale co mogła zrobić, jeśli nie uczepić się braterskiej porady… O zdarzeniu skądś jednak dowiedział się Guillén. I jeszcze tego samego popołudnia, kiedy Nin i jego przyjaciele grali w kości na placu, podszedł do grupki, chwycił syna alkada za ubranie, żeby zmusić go do wstania, i zdzielił go pięścią w twarz tak, że chłopak padł na ziemię pośród krzyków zdumienia i bólu. Wszyscy pozostali rzucili się na Guillena. Na szczęście Evaristo, właściciel baru, wybiegł na czas, żeby zapobiec linczowi. Wieczorem alkad pojawił się w ich domu w towarzystwie Nina, zbolałego i przygnębionego, z ustami jak granat. Był wściekły. Zagroził Ramonowi, że zgłosi na policję tego dzikusa, jego pasierba; straszył go sądem, grzywnami, więzieniem, poprawczakiem; zażądał, żeby Ramón wymierzył chłopakowi karę. Kiedy Lena chciała opowiedzieć swoją wersję wydarzeń, alkad najpierw spalił ją wzrokiem, a później zarzucił jej kłamstwo, bo przecież jego syn nie byłby w stanie zrobić ani powiedzieć niczego podobnego. Ten furiat ustąpił dopiero wtedy, gdy Ramón zapewnił go, że ukaże Guillena. I tak się stało: w obecności alkada i jego syna Guillén otrzymał pięć pasów na tyłek, od strony klamry, równie bolesnych, co upokarzających; i spędził noc w szopie, o chlebie i wodzie. Lena czuła się okropnie winna z powodu całego zajścia. Mimo wyraźnego zakazu poszła do szopy z kocami, poduszką i odrobiną jedzenia, które zwędziła ze stołu podczas kolacji. Ramón jej nie przyłapał albo nie chciał przyłapać.

Pewne jednak było to, że pięć pasów i noc w szopie nie uleczyły zranionej dumy i pękniętych ust Nina. Chłopak nienawidził Guillena, a na zemstę nigdy nie jest za późno.

Lena wiedziała, że nie ma sensu próbować przekonać Guillena, żeby zmienił zdanie; jeśli zdecydował się nie mówić, nie przemówi. W jego milczeniu było trochę racji: nie miał dowodów przeciwko Ninowi. A jednak Lena była przekonana, że ta menda nie może wygrać. Tym razem nie, sprawa była zbyt poważna i jeśli nic nie zrobią, Guillén skończy w więzieniu.

Porozmawiała z Pepem. Może nie było to najlepsze wyjście, ale jedyne. I chociaż Lena miała plan, potrzebowała pomocy. Wysłuchawszy jej, brat wykazał niechęć. Pepe był spokojnym chłopcem, który nie lubił kłopotów i wolał radzić sobie z nimi w sposób pokojowy. Lena szybko mu uzmysłowiła, że w tym przypadku nie ma pokojowego rozwiązania.

Tato zarabiał drobne pieniądze, pomagając przy wycince w lesie i rozwożąc drewno staruszkom, którzy nie byli już w stanie robić tego sami. Niemal codziennie przemierzał trasę z wioski do lasu i z powrotem.

Pepe przygwoździł go do muru na tyłach cmentarza, kiedy chłopak rozpoczynał swój marsz z pustym wózkiem, gotowym do załadunku. Chociaż spokojny, Pepe był wysoki i silny i mógłby wielu przestraszyć, gdyby tylko chciał. A Tata przestraszyć było bardzo łatwo. Jego opór został złamany, kiedy Pepe podniósł go za kołnierz; niepotrzebne były bardziej wymyślne formy przemocy, wyśpiewał wszystko.

Funkcjonariusze Guardia Civil odwiedzili mieszkanie alkada i w pokoju Fermina Pajaresa Barredy, w puszce po ciastkach ukrytej na dnie szafy, znaleźli jego łupy; zabrał nawet klamry pasów, niczym sroka zwabiona blaskiem metalu.

Rzecz jasna Nin nie skończył w więzieniu, jego ojciec się o to zatroszczył. Ale co się najadł strachu, to się najadł, i to porządnie. Trafił też na trzy miesiące do internatu u księży z zamiłowaniem do dyscypliny, żeby mieszkańcy wioski jak najszybciej zapomnieli o żałosnych wydarzeniach.

Tak więc Guillén mógł wrócić na swoje pastwiska i do swoich gór, w objęcia świeżej trawy i pod osłonę gołego nieba. Z dala od hałasu i od ludzi.

Do jedynego miejsca, gdzie chciał być.

Sierpień 1927

Od bardzo dawna hrabina Urszula Zaleska nie przyjeżdżała do Hiszpanii. Od tak dawna, że czuła się niezręcznie, używając poznanego niegdyś języka: brakowało jej słów i czasem budowała zdania jak trzyletnie dziecko. I mimo że powód podróży był w jakimś stopniu tragiczny, cieszyła się z powrotu do tego kraju, gdzie spędziła większą część dzieciństwa i który wspominała z nostalgią.

Chociaż jej rodzina należała do starej polskiej arystokracji – jej dziadek wyemigrował do Francji po powstaniu listopadowym – teraz była Francuzką, wciąż jednak z dumą obnosiła się ze swoim nazwiskiem, tytułem i polskimi korzeniami. Jej ojciec był wysokim dygnitarzem w rządzie Trzeciej Republiki Francuskiej i członkiem poselstwa dyplomatycznego w Madrycie, dokąd rodzina się przeniosła, kiedy Urszula miała zaledwie pięć lat. W stolicy Hiszpanii dorastała, odebrała edukację i zakochała się po raz pierwszy w życiu. Ciągle z niejakim rumieńcem wspominała tę pierwszą miłość, matadora. Zarówno jej ojciec, jak i ona uwielbiali walki byków i regularnie chodzili na arenę w Madrycie. Podczas jednej z wielu korrid mistrz Antonio Pinzón Romero, zwany Toñete, podszedł do loży prezydenckiej, z której młoda dama oglądała spektakl, i ze szpadą w jednej ręce i kapą w drugiej zadedykował jej ostatniego byka tego dnia: „Dla pani, za pani wdzięk”. Kiedy z dużą biegłością wykonał swoje zadanie, widownia zażądała uszu i ogona dzikiej bestii, podczas gdy Urszula wyjęła wpleciony we włosy goździk i pocałowawszy jego szkarłatne płatki, rzuciła przystojnemu i dzielnemu torreadorowi. Spotkali się ukradkiem kilka razy, przeżyli chwile uniesienia, składali sobie obietnice. On jednak był tylko niemożliwą miłością, której ojciec położył kres, wysyłając Urszulę do jednego z paryskich internatów. Tam została, wyszła za mąż, miała dzieci… Nigdy więcej nie wróciła do Hiszpanii.

„Życie tak szybko upływa…”, pomyślała Urszula. Czarny sedan wspinał się po górskich serpentynach, przyprawiając ją o mdłości. Miłość wygnała ją z Hiszpanii, a trzydzieści pięć lat później również miłość ją tu przygnała: plecy nieco przygarbione, zmarszczki na twarzy i dusza zahartowana od światła i cieni życia. Bardzo tęskniła za Léonem i miała za nim tęsknić już zawsze; była za stara, żeby rany mogły się szybko zabliźnić. „Dlaczego zostawiłeś mnie samą? Fabryka, dzieci… Nie dam sobie z tym rady…” Urszula uchyliła okno i zamknęła oczy; czuła coraz silniejsze mdłości.

Szmer rzeki, brzęczenie owadów, szczekanie psa, rozmowy płynące kaskadą pomiędzy uderzeniami klocków domina, szepty kum u drzwi kościoła i śmiech dzieci bawiących się na placu… Takie dźwięki wypełniały wioskę w każde letnie niedzielne popołudnie. Dlatego warkot silnika sprawił, że wszystko w jednej chwili zamarło i mieszkańcy zwrócili zaintrygowany wzrok na ulicę – po zboczu wspinał się samochód w eskorcie motocykla Guardia Civil. Zatrzymali się przed ratuszem, pod omdlałą flagą. Samochód był wielki, robił wrażenie i mimo pyłu na drodze jego karoseria pozostała czarna, a chromowane dodatki lśniły w słońcu. W pełnej oczekiwania ciszy otworzyły się drzwi i szofer w na poły wojskowym stroju, w czapce, oficerkach i bryczesach, z niemal uroczystą powagą wysiadł z auta. Dzieciaki już zaczynały się przybliżać zaciekawione, kiedy szofer pomógł jakiejś kobiecie wysiąść z tyłu auta. Wyglądała, wypisz wymaluj, jak królowa Wiktoria Eugenia w reportażach z „ABC”: sukienka z koronki, kapelusz z szerokim rondem, rękawiczki z satyny i długi sznur pereł. Bez wątpienia była wielką damą. Pytanie jednak brzmiało, co takiego robi w tej właśnie wiosce.

Na powitanie hrabiny alkad włożył swój jedyny garnitur – ze zbyt dużą chusteczką w kieszeni – i odświętne trzewiki. Coś naprawdę szczególnego. Kiedy jednak do niej podszedł, uwagę Urszuli przykuły jego zaczesane do tyłu tłuste strąki włosów i bijący od niego nieprzyjemny zapach zjełczałego tłuszczu. Nie była w stanie przyzwyczaić się do tego zapachu nawet po dłuższym objeżdżaniu miejsc związanych z wypadkiem Léona w nużącym towarzystwie alkada. Na szczęście młody porucznik Guardia Civil choć trochę ją chronił przed tym natłokiem służalczości i smrodu.

– Oczywiście, proszę pani, że gdy tylko się dowiedzieliśmy, że pani mąż nie był… chrześcijaninem, rozumie mnie pani, wynieśliśmy jego ciało z kościoła. Jak to zrobił Jezus w świątyni, ha, ha, ha! – Po tym wybuchu nerwowego śmiechu alkad dodał bardzo poważnie: – Z całym szacunkiem, rzecz jasna.

Urszula przewróciła oczami. To dopiero wyjaśnienie… Léonowi prawdopodobnie byłoby wszystko jedno, czy leży martwy w świątyni chrześcijańskiej, czy jakiejkolwiek innej. Nie można powiedzieć, że jej mąż był szczególnie religijny; żydem był, oczywiście, bo trzeba być jakiegoś wyznania, a jemu akurat przypadło to. Biedny Léon… Urszula zawsze wiedziała, że jego pasja, lotnictwo, będzie przyczyną jego śmierci. I w jakiś sposób była za to wdzięczna: nie potrafiła go sobie wyobrazić zniszczonego przez wiek, w łóżku. Zginął, prowadząc aktywne życie, pełne przygód, był pionierem i lotnikiem… Był dokładnie taki jak wtedy, gdy go poznała, taki jak zawsze. Przedstawiono ich sobie po pokazach akrobacji powietrznej, w których on, wtedy jeszcze młody pilot, brał udział: Léon Bicart, inżynier, właściciel jednej z najważniejszych we Francji fabryk lotniczych… obdarzony błękitnymi oczami, łotrowskimi i bezczelnymi, najpiękniejszymi, jakie Urszula kiedykolwiek widziała. Wzięli ślub rok później.

– Pani hrabino – odezwał się porucznik, wytrącając ją z zamyślenia – kiedy pani zechce, możemy pójść poznać chłopaka, który odnalazł samolot pani męża. Naszego małego lokalnego bohatera.

Przez chwilę hrabina Zaleska czuła przypływ paniki w tym ciemnym, śmierdzącym gnojem pomieszczeniu. Upał i muchy doprowadzały ją do szału.

A jeśli podjęła decyzję zbyt pochopnie? „Po co to robisz, Urszulo?”, zapytała ją przyjaciółka Claire z miną absolutnego niezrozumienia, jakby sądziła, że śmierć Léona przyćmiła jej rozsądek. Tysiąc razy jej wyjaśniała, że powoduje nią wyłącznie wdzięczność, ale Claire nie chciała tego zrozumieć. Może ktoś lepiej obznajomiony z psychologią dostrzegłby, że ten gest doskonale wpasowuje się w filantropijną naturę hrabiny oraz jej zmysł praktyczny i wizję przyszłości. Jednak Claire ani nie odznaczała się empatią, ani nie była dobrym psychologiem.

Urszula ponownie spojrzała na chłopca; miał zaledwie piętnaście lat, ale już był od niej wyższy niemal o głowę. Początkowo wydał jej się interesujący: przystojny, z oczami w dziwnym kolorze, z mrocznym, ukośnym spojrzeniem zdradzającym nieufność. Urszula uważała, że nieufność jest oczywistym dowodem inteligencji, a to spotkanie przede wszystkim miało na celu wychwycenie u chłopca jej przebłysków. Jednakże po rozmowie z nim naszły ją wątpliwości: uciekał wzrokiem, stał się posępny i zaczął odpowiadać na jej pytania monosylabami, wymijająco.

Chociaż jej intencje były dobre, grała w grę zarezerwowaną dla bogów, bardzo niebezpieczną grę; wtrącanie się w ludzkie losy może mieć nieoczekiwane konsekwencje. Cóż, dotarła do tego miejsca i nie miała zamiaru się wycofywać. Wierzyła tylko, że sprawa znajdzie najlepsze możliwe rozwiązanie, dla niej i dla tej skromnej rodziny.

– Dobrze, Guillén – mówiła powoli, splatając ręce na okrągłym stoliku, który Balbina ozdobiła swoją najlepszą serwetą – teraz posłuchaj mnie uważnie. Mam ci coś bardzo ważnego do powiedzenia, tobie i twoim rodzicom. Tylko po to przyjechałam tu z tak daleka…

Całe rodzeństwo czekało z uszami przy zamkniętych drzwiach. Najgorsze było to, że kawa i ciasteczka maślane, które Balbina upiekła na tę okazję, zostały po drugiej stronie i ta odwiedzająca ich pani z pewnością już zajęła się smakołykami. Chyba tylko Lena naprawdę martwiła się tym, co działo się tam w środku.

– Co mówią, Renato? Słyszysz ich?

Dziewczynka patrzyła przez dziurkę od klucza.

– Nic nie widzę i nic nie słyszę. Ale ten zapach kawy… Brzuch mnie boli z głodu od tego zapachu.

– Po co taka pani mogła tu przyjechać? Czego może chcieć od Guillena? A jeśli to coś złego?

– Do diabła, Lena – warknął Pepe – zamknij się wreszcie… Ja chcę tylko, żeby wreszcie skończyli i żebyśmy mogli coś zjeść.

Guillén wpadł w panikę. Zamilkł. Zwykle milczał, bo nie chciał mówić, a nie dlatego, że nie miał nic do powiedzenia; przeciwnie, tysiące myśli wiecznie kłębiło mu się w głowie, ale nie chciał się nimi dzielić z nikim. Przy tej jednak okazji miał w głowie pustkę; tym razem po prostu nie wiedział, co powiedzieć. A ta pachnąca kwiatami kobieta wbijała w niego spojrzenie, jakby oczekiwała odpowiedzi. Spojrzał na matkę i na Ramona, którzy wyglądali na równie osłupiałych jak on.

– Mówi pani, że da nam sto sztuk bydła? – upewnił się ojczym, miętosząc beret w rękach.

Hrabina lekko skinęła głową:

– I teren oraz wszystko, czego potrzeba do ich utrzymania.

Tak, tego już Guillén wysłuchał, ale nie to go niepokoiło. Jak to wyjaśnić, od czego zacząć pytać, protestować, negocjować… To tak jakby chcieć wypić strumień wody jednym łykiem.

– Czyli że… – zauważyła Balbina nieśmiało – chce pani zabrać chłopaka?

– Cóż – Urszula się uśmiechnęła – kiedy pani tak o tym mówi, brzmi to niemal jak porwanie. Tak naprawdę chcę dać mu wykształcenie, najlepsze. Będzie mieszkał w moim domu, z moją rodziną, jako jeden z nas, przez cały czas nauki. Zapewniam panią, że będzie miał wstęp do najbardziej prestiżowych i najlepszych szkół i uniwersytetów Francji, jeśli tylko wykaże ochotę i zdolności.

Wtedy hrabina ponownie zwróciła się do niego. Szczęśliwie jej piękna upudrowana twarz, o delikatnej białej cerze, jakiej Guillén nigdy nie widział, była miła.

– Mam wobec ciebie dług wdzięczności za to, co zrobiłeś, Guillén. Dzięki tobie mój mąż spoczywa w ziemi i zarówno ja, jak i nasze córki mamy miejsce, gdzie możemy oddawać mu cześć. Nie przychodzi mi do głowy lepszy przejaw wdzięczności niż ten. Ale nie musisz podejmować pochopnej decyzji. Ty i twoi rodzice powinniście spokojnie to rozważyć. Przede wszystkim ty; jeśli pojedziesz ze mną, musisz być absolutnie przekonany, że tego chcesz. Ja zaczekam na decyzję tyle czasu, ile będzie trzeba.

Guillén przełknął ślinę. Tak naprawdę czuł, że strumień wody wpada mu do ust i zalewa go całego.

– Nie jestem pewien, kobieto… Nie jestem pewien, że to najlepsza rzecz. Czy będziesz w stanie żyć bez chłopaka? Ale sto sztuk bydła… Cholera, to dużo. Mógłbym przestać pracować na kolei…

Balbina zdobyła się na odwagę. Wreszcie powie, co myśli, narzuci swoją wolę, bez względu na konsekwencje. Nie miała zamiaru pozwolić się zdominować przez kogoś, kto nawet nie był ojcem Guillena. Ona i tylko ona mogła się wypowiadać w tej sprawie.

– Nie słyszałeś hrabiny? To rekompensata dla Guillena. Nie dla ciebie ani dla mnie, ani dla nikogo innego. Tylko dla chłopaka.

– A co ci każe sądzić, że to by było najlepsze dla chłopaka? Oderwanie go od ciebie, od rodzeństwa, od rodziny? Zabranie go do nieznanego miejsca, do życia z nieznajomymi ludźmi? Nie jest dość rzutki, jest jak ten mały królik. To niemożliwe, że nie znasz własnego dziecka…

Cierpliwość Balbiny na chwilę się wyczerpała. Niełatwo było ją wyprowadzić z równowagi, ale co ten facet wiedział o jej dziecku? Gdyby nie szacunek, który mu była winna jako żona, powiedziałaby, że jedynym w całej rodzinie, komu brakuje rzutkości, jest on. I jeszcze by mu powiedziała, że nie dopuści do tego, żeby syn zamienił się w żałosną kopię swojego głupiego ojczyma.

– Ja nie chcę, żeby spędził całe życie w górach, żeby na zawsze został pastuchem kóz, praktycznie analfabetą. To jest jego szansa, Ramón! Dar Opatrzności. I odrzucenie tego daru byłoby obrazą boską.

Ramón się poddał; nie ma co gadać. Nalał sobie jeszcze wina i zabrał się do skręcania papierosa. Zamilkł, bo się zgadzał, a nie dlatego, że uległ kobiecie. Gdyby chodziło o jego syna, inna byłaby śpiewka.

Do diabła, sto sztuk bydła… Nigdy nie marzył nawet o połowie.

Guillén siedział nieruchomo u szczytu schodów, skąd słuchał matki i Ramona kłócących się w kuchni; był tak spięty, że bolały go wszystkie mięśnie. Wyrywał sobie skórki ze spierzchniętych ust, które teraz krwawiły i swędziały.

„Przede wszystkim ty – powiedziała do niego hrabina – musisz być absolutnie przekonany, że tego chcesz”. Ale jak on miał być do czegoś przekonany? Był tylko pastuchem, analfabetą…

Balbina bezszelestnie wślizgnęła się do pokoju chłopców; po oddechach wyczuła, że śpią. Usiadła na skraju łóżka, przy skulonym ciele Guillena i pogładziła go po czole. Chłopak otworzył oczy.

– Jeszcze nie śpisz? – wyszeptała czule.

– Nie mogę zasnąć…

– Rozumiem… – Znowu go pogłaskała.

Guillén wzruszył ramionami.

– Zrobię to, co mama i Ramón zdecydują.

– Guillén, synku… Tym razem to ty musisz podjąć decyzję.

– Ale mamo, skąd ja mam wiedzieć? Nic nie wiem… – odpowiedział podenerwowany, niemal przygnębiony. – Co mam zrobić?

– Wszystko zależy od tego, czego chcesz dla siebie. Dzisiaj masz coś, czego wczoraj nie miałeś; wolność w decydowaniu, dokąd chcesz dojść. Temu jednak zawsze towarzyszą wątpliwości i odpowiedzialność. Rozumiem twój niepokój…

– Nigdy się mamie nie udało nawet przekonać mnie, żebym poszedł do szkoły, a teraz mam jechać do Francji? Tak daleko od mamy, od wszystkiego… Ledwie umiem czytać i dodawać… Jestem osłem…

Balbina uścisnęła rękę chłopaka, hamując emocje.

– Nie, mój synu, nie jesteś żadnym osłem. Przeciwnie, masz dar rozumu i szkoda by go było tracić na kozy. Nigdy nie miałam dość pieniędzy, żeby zapewnić ci wykształcenie, na jakie zasługuje twój rozum, ani nie miałam argumentów, żeby pokonać twoje lenistwo i obojętność twojego ojczyma. Teraz jednak, kiedy przeznaczenie zsyła ci taką okazję… Słuchaj, Guillén, wykształcenie to wszystko. Nie ma wolności, godności ani przyszłości bez wykształcenia. I dzisiaj dostałeś ten wielki prezent.

– W takim razie powinienem pojechać? Mama chce, żebym pojechał?

Kobieta westchnęła ciężko.

– Mój Boże… Niech ci nie przyjdzie do głowy, że chcę się ciebie pozbyć. Pęka mi serce na samą myśl o tym, jak będę za tobą tęsknić… Ja też się boję…

Guillén podparł się na łóżku i usiadł.

– Mamo… Płaczesz? Nie wyjadę, jeśli to ci się nie podoba…

Balbina mocno go przytuliła.

– Nie, Guillén, podoba mi się, jestem z tego dumna.

Chłopak przytulił się do piersi mamy. Od tego wszystkiego bolał go brzuch.

– Nie chcę być pastuchem analfabetą… – zapewnił po chwili, również zalewając się łzami.

Ona jeszcze mocniej go przytuliła i zasypała pocałunkami i pieszczotami.

– Nie będziesz, mój synu. Nie będziesz.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Spis treści

Dedykacja

***

PROLOG Październik 1990

CZĘŚĆ PIERWSZA

Czerwiec 1927

Sierpień 1927

Październik 1927

Styczeń 1928

Czerwiec 1935

Lipiec 1935

Sierpień 1935

Wrzesień 1935

Lipiec 1936

Sierpień 1936

Wrzesień 1936

Październik 1936

Listopad 1936

Luty 1937

Październik 1937

Grudzień 1938

Luty 1939

Marzec 1939

1 kwietnia 1939

CZĘŚĆ DRUGA

Czerwiec 1940

Czerwiec 1941

Październik 1941

Grudzień 1941

Styczeń 1942

Luty 1942

Wrzesień 1942

Listopad 1942

Grudzień 1942

Styczeń 1943

Luty 1943

Marzec 1943

Kwiecień 1943

Maj 1943

Lipiec 1943

Sierpień 1943

Wrzesień 1943

Październik 1943

Maj 1945

CZĘŚĆ TRZECIA

Zimowy_wiatr_Archiwum-39

Czerwiec 1950

Lipiec 1950

Sierpień 1950

EPILOG Październik 1990

OPARTE NA FAKTACH I POSTACIACH RZECZYWISTYCH

PODZIĘKOWANIA

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: El invierno en tu rostro

Copyright © 2016, Carla Montero Manglano

Copyright © 2016, Penguin Random House Grupo Editorial, S. A. U.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2016

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Katarzyna Raźniewska

Projekt okładki

Penguin Random House Grupo Editorial / Yolanda Artola

Projekt i opracowanie graficzne polskiej wersji okładki

Michał Pawłowski / www.kreskaikropka.pl

Fotografie na okładce

© Jeff Cottenden (portret kobiety)

© ABC (maszerujący żołnierze)

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Zimowy wiatr na twojej twarzy, wyd. I, Poznań 2017)

ISBN 978-83-8062-871-7

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel.: 61 867 81 40, 61 867 47 08

fax: 61 867 37 74

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Zimowy wiatr na twojej twarzy Złota skóra Wiedeńska gra Szmaragdowa tablica 

POLECANE W TEJ KATEGORII

Jankeski fajter We wspólnym rytmie Umami Lato Świat dla ciebie zrobiłem Opowieść podręcznej