Socjopaci są wśród nas

Socjopaci są wśród nas

Autorzy: Martha Stout

Wydawnictwo: Znak

Kategorie: Literatura faktu

Typ: e-book

Formaty: MOBI EPUB

Ilość stron: 320

Cena książki papierowej: 39.90 zł

cena od: 17.39 zł

Według badań 1 na 25 osób to socjopata – człowiek bez sumienia, który gotowy jest zrobić wszystko, by osiągnąć swój cel. Socjopaci doskonale się maskują. Kiedy im się to opłaca, potrafią być sympatyczni. Często cieszą się dobrą opinią. Kiedy jednak wchodzimy z nimi w bliższe relacje, szybko okazują się toksyczni, bezwzględnie wykorzystują nasze dobre intencje, a spod ich wpływu ciężko się wyzwolić.

Psycholog Martha Stout w swojej bestsellerowej książce udowadnia, że socjopaci są wśród nas. Nie są to wcale szaleńcy z horrorów, ale ludzie, z którymi często obcujemy na co dzień.

 Z tej książki dowiesz się, jak rozpoznać socjopatów, skąd się biorą i dlaczego odnoszą sukcesy. Odkryjesz stosowane przez nich techniki kamuflażu, a przede wszystkim poznasz 13 zasad radzenia sobie z socjopatą. Dzięki tej książce przestaniesz być bezbronny wobec ich manipulacji i intryg.

 

Dla Steve’a Stouta,

mojego brata i pierwszej osoby, która przychodzi mi do głowy, kiedy myślę o sile charakteru

Sumienie narodu jest jego siłą.

JOHN DRYDEN

Podziękowania

* * *

Pasjonujące zajęcie, jakim jest pisanie książki, rzadziej przypomina tworzenie czegoś oryginalnego, a częściej pośredniczenie – za pomocą palców i klawiatury – w przekazywaniu nauk i inspiracji pochodzących od niezliczonej liczby innych ludzi: mądrych przyjaciół poznawanych przez całe życie oraz nauczycieli ukrywających się pod postaciami studentów, pacjentów i kolegów. Żałuję, że nie mogę się cofnąć w czasie i podziękować im wszystkim, korzystam więc z nadarzającej się sposobności wyrażenia wdzięczności tym, którzy najbardziej mi pomagali i wspierali mnie przez cały rok w pracy nad tą książką.

Dziękuję Carol Kauffman za jej uwagi, za legendarną kreatywność w rozwiązywaniu problemów oraz za to, że jej zainteresowanie nie osłabło nawet wówczas, gdy była zajęta pisaniem własnej książki Pivot Points.

Ta książka nie powstałaby bez niesamowitego zaangażowania mojej agentki i drogiej przyjaciółki Susan Lee Cohen – niewyczerpanej oazy wdzięku, zrozumienia i serdeczności pośrodku rozległej pustyni.

Gdybym chciała wymyślić najwspanialszego wydawcę na świecie, z pewnością nie dorastałby do pięt Kristine Puopolo z Broadway Books. Dziękuję jej za inteligencję, dokładność oraz za niespotykaną umiejętność przekonywania do swoich racji, zawsze bez choćby cienia nachalności.

Dziękuję Diane Wemyss za troskę, zdolności organizacyjne oraz za podsunięcie mi jednego z opisywanych tutaj przypadków, a także Elizabeth Haymaker za jej bezgraniczny urok.

Dziękuję Steve’owi Stoutowi i Darcy’emu Wakefieldowi za to, że pozwolili mi znów uwierzyć w miłość.

Raz jeszcze – i nieustająco – dziękuję moim wyjątkowym rodzicom – Evie Deaton Stout oraz Adrianowi Phillipowi Stoutowi – za to, że pokazali mi, jak wiele miłości i światła potrafi dać światu dwoje ludzi obdarzonych wyjątkowym sumieniem.

Pełna podziwu i miłości wykraczającej ponad wszelkie wcześniejsze wyobrażenia, chciałabym podziękować mojej córce Amandzie, pierwszej i najbardziej wnikliwej czytelniczce tej książki. Oprócz wielu innych rzeczy nauczyła mnie, że w parze z duszą idą uprzejmość i prawość.

Od autorki

* * *

W tej książce zawarłam wiele opisów postaci. Najważniejszą zasadą obowiązującą w psychoterapii jest poufność, dlatego jak zwykle dołożyłam wszelkich starań, by ochronić prywatność prawdziwych osób. Wszystkie imiona i nazwiska są fikcyjne, a cechy charakteru, które mogłyby umożliwić identyfikację kogokolwiek, zostały zmienione. Niektóre osoby pojawiające się w książce wyraziły zgodę na sporządzenie swojego anonimowego portretu. W tych przypadkach również nie podałam żadnych szczegółów mogących w jakikolwiek sposób ujawnić ich tożsamość.

Historia przedstawiona w rozdziale zatytułowanym Dzień świstaka jest fikcyjna. Wszelkie pozostałe postaci, wydarzenia i rozmowy przytoczone w książce zaczerpnęłam ze swojej dwudziestopięcioletniej praktyki psychologa. Ze względu jednak na wyżej wspomniane zobowiązanie do zachowania poufności poszczególne studia przypadków i opisy wydarzeń opierają się na kompilacjach, innymi słowy, każdy przypadek łączy w sobie cechy i przeżycia wielu ludzi. Po starannej modyfikacji szczegółów ponownie składałam te cechy i przeżycia w postaci, które następnie wykorzystałam do zilustrowania interesujących mnie zjawisk. Wszelkie podobieństwo powstałych w ten sposób fikcyjnych tworów do rzeczywistych osób jest całkowicie przypadkowe.

Wstęp

* * *

Wyobraźcie sobie

Umysły różnią się od siebie nawet bardziej niż twarze.

Voltaire

Wyobraźcie sobie, jeżeli potraficie, że nie macie sumienia, choćby jego najmniejszej cząstki, żadnego poczucia winy ani żalu bez względu na to, co robicie. Wyobraźcie sobie, że nie obchodzi was los nieznajomych, przyjaciół, a nawet członków rodziny. Wyobraźcie sobie, że przez całe życie nie musicie się borykać ze wstydem, niezależnie od tego, jak bardzo krzywdzicie innych swoim egoizmem, niemoralnym postępowaniem lub lenistwem. I udajcie, że pojęcie odpowiedzialności rozumiecie wyłącznie jako ciężar, który inni, niczym łatwowierni głupcy, biorą na siebie bez pytania. A teraz dodajcie do tej dziwnej mieszanki umiejętność ukrywania przed innymi prawdziwych cech waszego charakteru. Bardzo niewielu ludzi nie ma sumienia, więc kamuflaż nie wymaga od was prawie żadnego wysiłku. Ani poczucie winy, ani wstyd nie powstrzymują was przed spełnianiem wszelkich swoich zachcianek. Nikt nigdy nie wyraził dezaprobaty dla waszej bezwzględności. Zupełny brak empatii jest tak przedziwnym zjawiskiem, tak daleko wykracza poza osobiste doświadczenie innych ludzi, że rzadko choćby próbują się domyślić, jacy jesteście naprawdę.

Innymi słowy, jesteście całkowicie wolni od wewnętrznych ograniczeń. Nieskrępowana swoboda robienia tego, co chcecie, bez wyrzutów sumienia pozostaje niewidoczna dla świata, co bardzo wam odpowiada. Możecie zrobić absolutnie wszystko, mimo to wasza osobliwa przewaga nad większością ludzi ograniczonych sumieniem najprawdopodobniej pozostanie nieodkryta.

Jak się potoczy wasze życie? Jak wykorzystacie swoją ogromną, sekretną przewagę oraz odpowiadającą jej ułomność (czyli sumienie) u innych osób? Odpowiedź w dużym stopniu zależy od waszych pragnień, ponieważ ludzie nie są tacy sami. Nawet ci całkowicie pozbawieni skrupułów różnią się od siebie. Część z nas – bez względu na to, czy mamy sumienie, czy nie – rozkoszuje się bezczynnością, podczas gdy inni pragną realizować swoje szalone marzenia i ambicje. Niektórzy bywają błyskotliwi i utalentowani, inni nierozgarnięci, a większość, z sumieniem czy bez, plasuje się gdzieś pośrodku. Są ludzie agresywni i są ludzie dobroduszni. Jedni pałają żądzą krwi, podczas gdy inni zachowują się bardziej powściągliwie.

Może pragniecie pieniędzy, wpływów i chociaż zupełnie brak wam sumienia, to jednak możecie się pochwalić wysokim IQ. Wasza przebojowa natura wraz z możliwościami intelektualnymi umożliwia wam osiągnięcie celów, jakie sobie stawiacie. Zupełnie nie doskwiera wam dręczący głos sumienia, który innych powstrzymuje przed zrobieniem dosłownie wszystkiego, czego wymagałoby odniesienie sukcesu. Z całej gamy profesji dających wam władzę nad innymi ludźmi wybieracie biznes, politykę, prawo, bankowość, rozwój międzynarodowy lub inną specjalność. Robicie karierę z chłodnym zacięciem, nie zwracając uwagi na moralne ani prawne przeszkody. Kiedy wam to na rękę, fałszujecie księgi rachunkowe i pozbywacie się dowodów, knujecie za plecami pracowników i klientów (lub wyborców), wchodzicie w związki dla pieniędzy, z premedytacją okłamujecie ufających wam ludzi, niszczycie silnych lub elokwentnych kolegów lub po prostu roznosicie w pył osoby zależne od innych bądź pozbawione prawa głosu. I robicie to wszystko z niekłamaną swobodą wynikającą z braku sumienia.

Odnosicie niewyobrażalne, niepodważalne, a może nawet globalne sukcesy. Dlaczego nie? Intelekt pozbawiony ograniczeń nakładanych przez sumienie pozwala wam zrobić dosłownie wszystko.

Albo inaczej – załóżmy, że ta charakterystyka nie do końca do was pasuje. Owszem, macie ambicję i dla kariery zrobicie najróżniejsze rzeczy, o których ludzie mający sumienie nigdy by nie pomyśleli, ale nie dysponujecie wybitnym intelektem. Być może natura obdarzyła was inteligencją powyżej przeciętnej i ludzie uważają was za bystrych, może nawet za bardzo bystrych. Ale w głębi serca wiecie, że brak wam umiejętności i kreatywności pozwalających osiągnąć niebotyczne szczyty władzy, o których po cichu marzycie. Właśnie dlatego żywicie urazę do całego świata i zazdrościcie otaczającym was ludziom.

Jeżeli ten opis odnosi się do was, uwiliście sobie komfortowe gniazdko w jednej lub kilku niszach umożliwiających wam komenderowanie niewielkimi grupami ludzi. To częściowo zaspokaja wasze pragnienie dominacji, chociaż ciągle drażni was fakt, że wasze wpływy nie sięgają dalej. To irytujące, że można być do tego stopnia nieograniczonym przez głupi wewnętrzny głos, powstrzymujący innych przed sięgnięciem po wielką władzę, a jednocześnie nie dysponować talentem wystarczającym do samodzielnego odniesienia ostatecznego sukcesu. Czasami popadacie w ponurą zadumę, kiedy indziej we wściekłość wywołaną frustracją, której przyczyn nie rozumie nikt oprócz was.

Czerpiecie jednak przyjemność z pracy pozwalającej na sprawowanie niezbyt ściśle nadzorowanej kontroli nad kilkoma osobami lub małymi grupami, najlepiej względnie bezsilnymi i bezbronnymi. Jesteście nauczycielami lub psychoterapeutami, adwokatami specjalizującymi się w prawie rozwodowym lub uczycie wuefu w szkole średniej. Być może pracujecie jako konsultanci, maklerzy, właściciele galerii lub dyrektorzy do spraw zasobów ludzkich. A może nie macie płatnej posady i zamiast tego przewodniczycie wspólnotom mieszkańców, udzielacie się w szpitalach jako wolontariusze albo jesteście rodzicami? Bez względu na to, czym się zajmujecie, manipulujecie podległymi sobie ludźmi. Tyranizujecie ich tak często i tak dotkliwie, jak tylko się da, gdyż nie grozi wam za to zwolnienie z pracy ani pociągnięcie do odpowiedzialności. Postępujecie tak dla zasady, nawet jeśli nie służy to żadnemu innemu celowi poza tym, że sprawia wam frajdę. Ludzie reagują na was nerwowo, co oznacza, że macie władzę – albo tak się wam wydaje. Zastraszanie innych daje wam też zastrzyk adrenaliny. A to z kolei oznacza dobrą zabawę.

Zapewne nie było wam dane zostać dyrektorem generalnym międzynarodowej korporacji, ale potraficie wzbudzić strach w garstce osób, spowodować, że będą gonić w piętkę jak opętane, okradacie je lub – i to chyba sprawia wam największą przyjemność – stwarzacie sytuacje wprawiające je w podły nastrój. Właśnie to oznacza dla was władzę, zwłaszcza gdy manipulujecie ludźmi górującymi nad wami pod takim czy innym względem. Gnębienie tych, którzy są bystrzejsi lub osiągnęli więcej od was, mają większą klasę, są bardziej atrakcyjni, lubiani lub godni podziwu pod względem moralnym, daje wam największy zastrzyk energii. To nie tylko dobra zabawa, lecz także egzystencjalna zemsta. Ludziom bez sumienia przychodzi to z zaskakującą łatwością. Bez chwili zastanowienia okłamujecie waszego szefa i jego szefa, ronicie krokodyle łzy, sabotujecie projekty kolegi z pracy lub znęcacie się psychicznie nad pacjentem (albo dzieckiem), kusicie obietnicami lub podajecie kłamliwe informacje, zwłaszcza wtedy, gdy wiecie, że nikt nie dojdzie do ich źródła.

A może macie skłonności do przemocy lub lubicie się przyglądać aktom agresji? Możecie ot tak zamordować swojego współpracownika, albo zlecić jego zabójstwo. Jesteście gotowi zgotować taki sam los szefowi, eksmałżonkowi, współmałżonce majętnego kochanka – każdemu, kto wam przeszkadza. Musicie uważać, ponieważ jeśli powinie się wam noga, zostaniecie złapani i ukarani przez system. Sumienie jednak nigdy nie oskarży was o nic, ponieważ go nie macie. Jeśli zdecydujecie się kogoś zabić, napotkacie wyłącznie trudności natury zewnętrznej. W waszym wypadku nie zaprotestuje żaden głos wewnętrzny.

Możecie zrobić absolutnie wszystko, o ile nie zostaniecie powstrzymani siłą. Jeżeli urodziliście się we właściwym czasie i macie dostęp choćby do cząstki rodzinnej fortuny, a do tego przejawiacie wyjątkowy talent do podsycania nienawiści i poczucia niesprawiedliwości, możecie doprowadzić do śmierci wielu Bogu ducha winnych ludzi. Dysponując wystarczającą ilością pieniędzy, możecie to zrobić na odległość i przyglądać się wszystkiemu z zadowoleniem. Prawdę mówiąc, terroryzm (uprawiany na odległość) to idealne zajęcie dla kogoś, kto pała żądzą krwi i nie ma sumienia, ponieważ jeżeli się postaracie, możecie wzbudzić strach w całych narodach. A jeżeli to nie jest władza, to co nią jest?

Teraz wyobraźmy sobie odwrotną skrajność: nie interesuje was władza. Wprost przeciwnie, jesteście osobami, którym niewiele się chce. Tak naprawdę chcecie tylko przetrwać, nie wysilając się zbytnio. Nie chce się wam pracować tak jak innym ludziom. Bez wyrzutów sumienia drzemiecie, oddajecie się swoim hobby, oglądacie telewizję lub całymi dniami snujecie się bez celu. Żyjąc nieco na obrzeżach społeczeństwa, wspomagani datkami krewnych i przyjaciół, możecie tak egzystować bez końca. Za waszymi plecami ludzie zapewne nazwą was nieudacznikami, ofiarami losu, a nawet będą podejrzewać was o depresję, a gdy wpadną w złość, będą narzekać na wasze próżniactwo. Kiedy poznają was lepiej i wpadną w prawdziwą wściekłość, nawrzeszczą na was i nazwą ofiarą losu i darmozjadem. Nigdy jednak nie przyjdzie im do głowy, że tak naprawdę nie macie sumienia i wasz umysł działa zasadniczo odmiennie od ich umysłów.

Wzbudzające panikę wyrzuty sumienia nigdy nie chwytają was za serce ani nie budzą w środku nocy. Mimo takiego stylu życia nie macie poczucia, że zachowujecie się nieodpowiedzialnie lub zaniedbujecie swoje obowiązki. Nie czujecie nawet najmniejszego skrępowania, chociaż dla zachowania pozorów czasami udajecie zakłopotanie. Na przykład jeżeli jesteście dobrymi obserwatorami ludzi i wiecie, co wzbudza ich negatywne reakcje, możecie przybrać apatyczny wyraz twarzy, przyznać, że wstydzicie się za siebie, i wyjawić, jak bardzo wam to doskwiera. Lepiej, by ludzie podejrzewali u was depresję, niż gdyby nieustannym krzykiem mieli nakłaniać was do znalezienia pracy.

Zauważacie, że ludzie mający sumienie czują się winni, gdy strofują kogoś, kto ich zdaniem „cierpi na depresję” lub „przeżywa trudności”. Co więcej, często czują się zobowiązani otoczyć kogoś takiego opieką, co oznacza jeszcze większą korzyść dla was. Jeżeli mimo względnego niedostatku udaje się wam nawiązać z kimś relację seksualną, to osoby niepodejrzewające, jacy naprawdę jesteście, mogą odczuwać szczególną presję. A skoro zależy wam tylko na tym, by nie pracować, wasz sponsor wcale nie musi być bardzo bogaty – wystarczy, by postępował zgodnie z nakazem sumienia.

Mam nadzieję, że gdy czytaliście powyższy opis, przebiegł was dreszcz – opisywani przeze mnie ludzie są nie tylko szaleni, lecz także niebezpieczni. Ludzie mający wyżej opisane cechy charakteru istnieją naprawdę. Naukowcy nadali im nawet nazwę. Wielu specjalistów zajmujących się kwestiami zdrowia psychicznego określa posiadanie sumienia w ograniczonym stopniu lub jego brak jako „osobowość antyspołeczną”. Według aktualnych szacunków to nieuleczalne zaburzenie charakteru występuje u około 4 procent populacji, czyli u jednej na 25 osób[1]. Brak sumienia nosi również inne nazwy, najczęściej stosowane to socjopatia i trochę bardziej znana psychopatia[2]. Niewystępowanie poczucia winy jest w rzeczywistości pierwszym rozpoznanym w psychiatrii zaburzeniem osobowości, w ciągu minionego stulecia zwanym niekiedy manią bez delirium, psychopatycznym poczuciem niższości, obłędem moralnym lub imbecylizmem moralnym.

Według czwartego wydania biblii psychiatrii – Diagnostycznego i statystycznego podręcznika zaburzeń umysłowych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego[3] – rozpoznanie kliniczne „osobowości antyspołecznej” sugeruje występowanie u badanej osoby przynajmniej trzech spośród następujących siedmiu cech: (1) niezdolność do przestrzegania norm społecznych; (2) nieuczciwość, skłonność do manipulacji; (3) impulsywność, nieumiejętność planowania przyszłości; (4) drażliwość, agresja; (5) lekkomyślne nieposzanowanie bezpieczeństwa własnego i innych; (6) konsekwentna (ciągła) nieodpowiedzialność; (7) brak wyrzutów sumienia po zranieniu kogoś, znęcaniu się nad kimś lub okradzeniu kogoś. Innymi słowy, jeżeli u kogoś występują łącznie trzy „objawy” z wymienionej listy, psychiatrzy mogą rozpoznać u niego osobowość antyspołeczną.

Inni badacze i klinicyści, spośród których wielu uważa, że zaproponowana przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne definicja osobowości antyspołecznej lepiej opisuje zwykłą „przestępczość” niż prawdziwą „psychopatię” lub „socjopatię”, wskazują na dodatkową udokumentowaną cechę socjopatów jako grupy[4]. Dość często obserwuje się u nich nieodparty, choć powierzchowny urok pozwalający im dosłownie i w przenośni uwodzić innych. Otaczająca prawdziwego socjopatę aura lub charyzma sprawia, że początkowo wydaje się on bardziej czarujący lub interesujący niż większość zwykłych ludzi. Socjopata jest bardziej spontaniczny, bardziej intrygujący, w pewnym sensie ma bardziej „złożoną” osobowość, bywa seksowniejszy, a także zabawniejszy od innych. Niekiedy „charyzmie socjopaty” towarzyszy wygórowane poczucie własnej wartości, które początkowo może wydać się atrakcyjne, lecz przy bliższym poznaniu sprawia wrażenie dziwacznej, a nawet śmiesznej zarozumiałości. („Pewnego dnia świat się przekona, jaki jestem niezwykły” lub „Wiesz, że po mnie żaden inny kochanek cię nie zadowoli”).

Ponadto socjopaci w większym stopniu niż inni poszukują podniet, co skutkuje częstym podejmowaniem ryzyka w wymiarach społecznym, fizycznym, finansowym i prawnym. W typowy dla siebie sposób oczarowują innych, przekonując do współuczestnictwa w niebezpiecznych przedsięwzięciach. Jako grupa są znani z patologicznej skłonności do kłamstwa, do oszustw oraz z pasożytniczych relacji z „przyjaciółmi”. Bez względu na wykształcenie i pozycję społeczną osiągniętą w dorosłym życiu, w młodości sprawiali zazwyczaj problemy wychowawcze, niekiedy przyjmowali narkotyki lub popełniali przestępstwa, czemu zawsze towarzyszyła odmowa wzięcia odpowiedzialności za spowodowane przez siebie problemy.

Socjopaci są znani zwłaszcza z płytkich uczuć, z powierzchownej i przelotnej natury wszelkich przejawów rzekomo odczuwanej przez siebie serdeczności oraz z szokującej bezduszności[5]. Nie ma w nich ani krzty empatii, żadnego szczerego pragnienia podtrzymywania emocjonalnych więzi z partnerem. Gdy znika powierzchowny urok, ich małżeństwa okazują się pozbawione miłości, jednostronne i prawie zawsze krótkotrwałe. Socjopata uznaje żonę (lub męża) za swoją własność, której utrata może wzbudzić w nim (niej) złość, lecz nigdy nie wywoła smutku ani poczucia winy. Współmałżonek przedstawia więc dla socjopaty jakąkolwiek wartość tylko jako rekwizyt.

Wszystkie te cechy wraz z listą „objawów” socjopatii sformułowaną przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne stanowią behawioralne przejawy tego, co większość z nas uznaje za niepojęte zaburzenie psychiczne: brak bardzo istotnego siódmego zmysłu, czyli sumienia.

Ta groźna, budząca lęk, a jednak prawdziwa cecha charakteru występuje u 4 procent populacji.

Co w rzeczywistości oznacza ten odsetek dla społeczeństwa? Za punkt odniesienia niech posłuży nam garść danych statystycznych dotyczących schorzeń, o których częściej słyszymy. Zapadalność na zaburzenie odżywiania zwane anoreksją szacuje się na 3,43 procent, co uznaje się prawie za epidemię, chociaż w populacji ogólnej występuje ono nieco rzadziej niż osobowość antyspołeczna. Najbardziej znany zespół zaburzeń psychicznych noszący nazwę schizofrenii rozpoznaje się zaledwie u co setnej osoby, a więc czterokrotnie rzadziej niż osobowość antyspołeczną. Amerykańska Agencja do spraw Kontroli i Zapobiegania Chorobom (Centers for Disease Control and Prevention) szacuje zapadalność na raka jelita grubego w USA na czterdzieści przypadków na sto tysięcy osób. Uznaje się to za niepokojąco wysoki poziom, choć liczba rozpoznawanych przypadków tej choroby jest sto razy niższa niż liczba ludzi z osobowością antyspołeczną. Krótko mówiąc, jest wśród nas więcej socjopatów niż ludzi cierpiących na powszechnie znaną anoreksję, czterokrotnie więcej niż schizofreników oraz sto razy więcej niż osób, u których wykryto tak poważną chorobę jak nowotwór jelita grubego.

Jako terapeutka specjalizuję się w leczeniu ofiar urazów psychicznych. Przez ostatnich dwadzieścia pięć lat miałam w swojej praktyce do czynienia z setkami dorosłych, którzy codziennie, przez całe życie odczuwali psychiczny ból wywołany molestowaniem w dzieciństwie lub innym traumatycznym doświadczeniem z przeszłości. Jak wspomniałam w studium przypadku zatytułowanym The Myth of Sanity[6] (Zdrowie psychiczne to mit), moi pacjenci cierpią na liczne dolegliwości, na przykład przewlekłe stany lękowe, paraliżującą depresję oraz zaburzenia psychiczne. Wielu z nich trafiło do mnie po próbach samobójczych podjętych w przeświadczeniu, że ich życie stało się nie do zniesienia. Niektórzy z nich doznali traumy pod wpływem katastrof naturalnych, takich jak trzęsienia ziemi, lub spowodowanych przez człowieka, takich jak wojny, większość z nich znajdowała się jednak pod niszczącym wpływem konkretnych sprawców, często socjopatów, niekiedy nieznajomych, lecz częściej rodziców, starszych krewnych lub rodzeństwa. Kiedy pomagałam moim pacjentom i ich rodzinom uporać się z wyrządzoną im krzywdą i analizowałam historię ich życia, przekonałam się, że szkody wyrządzone przez socjopatów żyjących wśród nas są głębokie i trwałe, zaskakująco powszechne i często kończą się tragicznie. Pracując z setkami ofiar traumatycznych przeżyć, nabrałam przekonania, że otwarte i bezpośrednie opowiedzenie o faktach związanych z tym zjawiskiem jest dla nas wszystkich naglącą kwestią.

Mniej więcej jedna na dwadzieścia pięć osób jest socjopatą, czyli osobą bez sumienia. Nie chodzi o to, że socjopata nie potrafi uchwycić różnicy między dobrem i złem, lecz o to, że ta różnica zupełnie nie wpływa na jego zachowanie. Intelektualna świadomość tej różnicy nie uruchamia emocjonalnych syren, błyskających kogutów ani lęku przed Bogiem, jak to się dzieje u pozostałych ludzi. Jedna na dwadzieścia pięć osób może zrobić absolutnie wszystko bez najmniejszego poczucia winy czy wyrzutów sumienia.

Duży odsetek socjopatów w społeczeństwie wywiera olbrzymi wpływ na resztę ludzi żyjących na tej planecie, nawet na tych, u których nie wystąpiły kliniczne objawy traumy. Cztery procent socjopatów niszczy nasze związki, opróżnia nasze konta, deprecjonuje nasze osiągnięcia, obniża poczucie własnej wartości, a nawet zagraża pokojowi na świecie. A jednak, o dziwo, wielu ludzi nie ma pojęcia o tym zaburzeniu, a jeżeli coś o nim słyszeli, traktują je wyłącznie w kategoriach brutalnej psychopatii. Za jej ucieleśnienie uznają zbrodniarzy, seryjnych zabójców i masowych morderców, czyli ludzi wielokrotnie łamiących prawo w zwracający uwagę sposób, ludzi, których po ujęciu nasz wymiar sprawiedliwości zamknie w więzieniu lub nawet skaże na śmierć. Zazwyczaj nie zdajemy sobie sprawy z istnienia jeszcze większej liczby nieagresywnych socjopatów, więc nie potrafimy zidentyfikować ich w naszym otoczeniu. Często nie łamią oni prawa w rażący sposób, dlatego nasz oficjalny system prawny zapewnia nam znikomą ochronę przed nimi.

Większość z nas nie dopatrzyłaby się związku między planowaniem czystek etnicznych i – powiedzmy – podsuwaniem szefowi kłamstw na temat kolegi z pracy bez najmniejszego poczucia winy. Lecz z psychologicznego punktu widzenia takie podobieństwo nie tylko istnieje, lecz wręcz mrozi krew w żyłach. Ten głęboki związek polega na braku wewnętrznego mechanizmu, który, mówiąc językiem emocji, alarmuje nas, gdy dokonujemy wyboru postrzeganego jako niemoralny, nieetyczny, samolubny lub świadczący o zaniedbaniu. Prawie każdy z nas czuje się trochę winny, kiedy zje w kuchni ostatni kawałek ciasta, nie wspominając o tym, co czulibyśmy, gdybyśmy celowo i metodycznie zadawali ból innej osobie. Ludzie pozbawieni tego wewnętrznego głosu ostrzegawczego należą do jednej grupy bez względu na to, czy są niebezpiecznymi tyranami, czy też tylko nieproszeni wtrącają się do prowadzonych przez nas rozmów.

Obecność lub nieobecność sumienia wytycza głęboką linię podziału wśród ludzi, przypuszczalnie wyraźniejszą niż inteligencja, rasa, a nawet płeć. Tym, co odróżnia socjopatę żerującego na cudzej pracy od kogoś, kto sporadycznie okrada całodobowe sklepy spożywcze, lub od współczesnego wyzyskiwacza – a także tym, co odróżnia zwykłego zbira od socjopatycznego mordercy – jest po prostu status społeczny, zapał, intelekt, żądza krwi bądź po prostu sposobność. Wszystkie te osoby różnią się od nas całkowitą pustką w psychice tam, gdzie powinien się znajdować najbardziej rozwinięty spośród wszystkich zmysłów świadczących o naszym człowieczeństwie.

Dla mniej więcej 96 procent z nas sumienie stanowi kwestię tak fundamentalną, że rzadko nawet uświadamiamy sobie jego istnienie. Przeważnie działa ono na zasadzie odruchu. Jeżeli stajemy w obliczu nadmiernej pokusy (co na szczęście zazwyczaj nie zdarza się na co dzień), nigdy nie roztrząsamy każdej kwestii moralnej, z którą mamy do czynienia. Nie zadajemy sobie na serio pytania: Czy mam dziś dać dziecku pieniądze na lunch, czy nie? Czy mam ukraść teczkę koleżance? Czy mam rzucić żonę? Sumienie podejmuje za nas te decyzje tak cicho, automatycznie i nieustannie, że nawet w najbardziej kreatywnych popisach naszej wyobraźni nie potrafilibyśmy wymyślić bytu pozbawionego tego wewnętrznego głosu. Dlatego zupełnie naturalnie, kiedy ktoś podejmuje decyzję naprawdę świadczącą o braku sumienia, potrafimy tylko szukać usprawiedliwień niemających nic wspólnego z prawdą. Zapomniała dać dziecku pieniądze na lunch. Jej koleżanka musiała gdzieś zostawić teczkę. Z jego żoną nie dało się wytrzymać. Niekiedy wymyślamy również epitety, które, pod warunkiem że nie jesteśmy nadmiernie wnikliwi, z grubsza tłumaczą antyspołeczne zachowania innych ludzi: to typ „ekscentryczny”, „artystyczny”, jest „naprawdę ambitny”, „leniwy”, „głupi”, albo „zawsze było z niego niezłe ziółko”.

Nie licząc oglądanych co pewien czas w telewizji potworów o psychopatycznych skłonnościach, których czyny są zbyt odrażające, by można je było usprawiedliwić, ludzie pozbawieni sumienia prawie zawsze pozostają dla nas niezauważalni. Żywo interesujemy się inteligencją własną i innych ludzi. Nawet najmłodsze dziecko potrafi odróżnić dziewczynkę od chłopca. Toczymy wojny na tle rasowym. Tkwimy jednak w błogiej nieświadomości co do prawdopodobnie najistotniejszej cechy wytyczającej linię podziału między ludźmi: obecności lub nieobecności sumienia.

Niezależnie od poziomu wykształcenia bardzo niewielu ludzi zna sens słowa „socjopata”. W jeszcze mniejszym stopniu są oni świadomi, że termin ten można zasadnie zastosować w odniesieniu do niektórych osób z ich otoczenia. Brak sumienia wykracza poza wyobraźnię większości spośród nas. Prawda jest taka, że trudno podać przykład innego doznania w równym stopniu wymykającego się empatii. Potrafimy wyobrazić sobie zupełną ślepotę, kliniczną depresję, głębokie upośledzenie poznawcze, wygraną na loterii i tysiące innych skrajnych przypadków składających się na ludzkie doświadczenie, nie wykluczając psychozy. Wszyscy błądziliśmy kiedyś w ciemnościach. Wszyscy doświadczyliśmy obniżenia nastroju. Wszyscy przynajmniej raz lub dwa czuliśmy się głupio. Wszyscy mamy w głowie listę rzeczy, które zrobilibyśmy w razie niespodziewanego przypływu gotówki. A kiedy śpimy, nasze myśli i senne wizje bywają zupełnie szalone.

Ale żeby zupełnie się nie przejmować wpływem naszych poczynań na społeczeństwo, przyjaciół, rodzinę i na nasze dzieci? Jak by to, u licha, wyglądało? Co byśmy ze sobą zrobili? Czy we śnie, czy na jawie, nie docierają do nas żadne sygnały. Socjopatii najbliżej chyba do dotkliwego fizycznego cierpienia paraliżującego na jakiś czas naszą zdolność do racjonalnego myślenia i postępowania. Nawet ból nie zagłusza jednak wyrzutów sumienia. Zupełny brak poczucia winy wykracza poza naszą wyobraźnię.

Sumienie jest naszym wszystkowiedzącym i wymagającym przełożonym. Ustala zasady postępowania i gdy je łamiemy, wymierza nam kary o charakterze emocjonalnym. Nie prosiliśmy o nie, ono po prostu jest, działa nieprzerwanie jak skóra, serce i płuca. W pewnym sensie jego obecność wcale nie jest naszą zasługą. A jednak nie potrafimy sobie wyobrazić, jak czulibyśmy się bez niego.

Brak poczucia winy jest także wyjątkowo mylący jako termin medyczny. W odróżnieniu od choroby nowotworowej, anoreksji, schizofrenii, depresji, a nawet innych „zaburzeń osobowości”, na przykład narcyzmu, socjopatia wydaje się mieć aspekt moralny. Socjopatów niemal zawsze postrzegamy jako osoby złe lub diaboliczne. Tak czynią nawet (a może zwłaszcza) specjaliści w dziedzinie zdrowia psychicznego, a w literaturze przedmiotu pacjentów z tej grupy przeważnie określa się jako moralnie odrażających i budzących przerażenie.

Robert Hare[7], profesor psychologii na Uniwersytecie Kolumbii Brytyjskiej, opracował listę kontrolną cech psychopatii (Psychopathy Checklist), zatwierdzoną jako standardowy instrument diagnostyczny dla naukowców i lekarzy klinicznych na całym świecie. Jako bezstronny naukowiec tak pisze o swoich podopiecznych: „Potrafią nabrać, zmanipulować, oszukać i wprawić w zdumienie każdego, nawet specjalistę. Dobry psychopata potrafi zagrać koncert na uczuciach każdego człowieka (…) Najlepszą obroną jest zrozumieć naturę tych drapieżników w skórze człowieka”[8]. Hervey Cleckley, autor wydanej w 1941 roku klasycznej publikacji The Mask of Sanity (Maska normalności), dodaje do wizerunku psychopaty następujące spostrzeżenia: „Piękno i brzydota, chyba że w bardzo powierzchownym sensie, dobro, zło, miłość, okropność i poczucie humoru nie mają faktycznego znaczenia, żadnej mocy zdolnej go poruszyć”[9].

Nietrudno znaleźć argumenty przemawiające za stwierdzeniami, że „socjopatia”, „antyspołeczne zaburzenie osobowości” i „psychopatia” to niewłaściwe określenia, odzwierciedlające mieszaninę idei o zmiennym składzie, oraz że zaliczanie braku sumienia do chorób psychicznych tak naprawdę nie ma sensu. Wszystkie inne choroby psychiczne (z narcyzmem włącznie) przysparzają bólu, a nawet udręki dotkniętym nimi osobom. Socjopatia jako „choroba” stanowi wyjątek: nie wywołuje żadnych dolegliwości u dotkniętego nią człowieka, nie powoduje subiektywnie odczuwanego dyskomfortu. Socjopaci często bywają bardzo zadowoleni z siebie i z życia, może właśnie dlatego nie dysponujemy żadną skuteczną „kuracją”. Zgłaszają się na terapię zazwyczaj tylko skierowani przez sąd lub gdy spodziewają się korzyści z odgrywania roli pacjenta. Chęć pozbycia się tej przypadłości rzadko stanowi prawdziwy motyw ich działania. W związku z tym nasuwa się pytanie: czy brak sumienia jest zaburzeniem psychicznym, terminem prawnym, czy też kategorią należącą do zupełnie innego porządku?

Pojęcie socjopatii jest wyjątkowe także dlatego, że potrafi wzbudzić irytację nawet doświadczonych profesjonalistów. Niebezpiecznie zbliża się ono do tego, co rozumiemy pod pojęciem duszy, dobra i zła, co tylko potęguje trudności z jego klarowną analizą. Jak każdy problem postrzegany z perspektywy „oni kontra my” odnosi się do skomplikowanych kwestii o charakterze naukowym, etycznym i politycznym. Jak naukowo badać zjawisko, które wydaje się do pewnego stopnia powiązane z etyką? Kto zasługuje na naszą specjalistyczną profesjonalną pomoc i wsparcie: „pacjenci” czy ci, którzy muszą z nimi wytrzymywać? Skoro badania psychiatryczne pozwalają „diagnozować” socjopatię, kogo powinniśmy badać? Czy w wolnych społeczeństwach w ogóle kogokolwiek winno się poddawać takim badaniom? A jeżeli u kogoś jednoznacznie rozpoznano socjopatię, jak – jeżeli w ogóle – społeczeństwo mogłoby wykorzystać tę informację? Żadna inna diagnoza nie wiąże się z tak wieloma pytaniami niewłaściwymi z politycznego i medycznego punktu widzenia. Socjopatię powiązaną z całym spektrum zachowań – od pobicia żony i gwałtu przez seryjne morderstwa do podżegania do wojny – w pewnym sensie można uznać za ostatnią i najbardziej przerażającą granicę psychologiczną[10].

Najbardziej niepokojące pytania dotyczące tego zjawiska rzadko zadaje się choćby szeptem: czy możemy z całą pewnością stwierdzić, że socjopatia nie przysparza korzyści osobie nią dotkniętej? Czy socjopatia to choroba, czy raczej zaburzenie o charakterze czynnościowym? Niepewność po drugiej stronie medalu również wywołuje dyskomfort: czy sumienie działa na poziomie jednostek, czy grup? Kto właściwie ma sumienie? Czy, jak sugerują niektórzy socjopaci, sumienie jest po prostu psychologiczną klatką dla mas? Bez względu na to, czy mówimy o tym głośno, czy nie, tego rodzaju niewypowiedziane wątpliwości odgrywają bardzo ważną rolę w świecie, w którym na przestrzeni tysięcy lat aż do chwili obecnej największą sławę zyskują ci, którzy potrafią postępować niemoralnie na odpowiednio dużą skalę. W dzisiejszej kulturze wykorzystywanie innych stało się niemal modne. Na przykład światem biznesu wydaje się rządzić zasada: im mniej skrupułów, tym więcej pieniędzy. Większość z nas może przytoczyć przykłady zaczerpnięte z własnego życia, w których górą jest osoba pozbawiona zahamowań, podczas gdy uczciwi wychodzą na głupców.

Czy kłamstwo ma krótkie nogi, czy też mimo wszystko życzliwość nie popłaca? Czy bezwstydna mniejszość naprawdę posiądzie ziemię?

Te pytania odzwierciedlają myśl przewodnią tej książki, która zaświtała mi w głowie tuż po zamachach z 11 września 2001 roku. Przysporzyły one cierpienia wszystkim ludziom obdarzonym sumieniem, a niektórych doprowadziły wręcz do rozpaczy. Właściwie jestem optymistką, ale wówczas wraz z kilkoma innymi psychologami i badaczami natury ludzkiej obawiałam się, że moja ojczyzna i wiele innych krajów zaangażują się w przepojone nienawiścią konflikty i mściwe wojny, które pochłoną nas na wiele lat. Gdy tylko próbowałam odpocząć lub zasnąć, w moje myśli wkradał się wers apokaliptycznej piosenki sprzed trzydziestu lat: „A roześmiany szatan rozpościera skrzydła”[11]. W mojej wyobraźni szatanem zanoszącym się cynicznym śmiechem i szybującym na skrzydłach nad zgliszczami nie był terrorysta, lecz demoniczny manipulator wykorzystujący działania terrorystów do rozniecenia nienawiści na całym świecie.

Zainteresowałam się kwestią socjopatii i sumienia podczas rozmowy telefonicznej z kolegą, dobrym człowiekiem, zazwyczaj tryskającym optymizmem i energią. Podobnie jak reszta świata w tamtych dniach czuł się oszołomiony i zniechęcony. Rozmawialiśmy o naszym wspólnym pacjencie, którego skłonności samobójcze niepokojąco się nasiliły, najwidoczniej pod wpływem straszliwych wydarzeń w USA (z ulgą donoszę, że od tamtego czasu stan chorego znacznie się poprawił). Kolega wyznał mi, że dokuczały mu wyrzuty sumienia, ponieważ sam był wewnętrznie rozdarty i obawiał się, że nie będzie mógł przekazać pacjentowi zwykłej dawki pozytywnej energii emocjonalnej. Ten niezwykle troskliwy i odpowiedzialny terapeuta, przytłoczony wydarzeniami, obawiał się, że postąpi niesumiennie. Gdy tak osądzał samego siebie, przerwał, westchnął i odezwał się znużonym, tak do niego niepodobnym głosem:

– Wiesz, czasami się zastanawiam, po co nam sumienie. To przez nie zaliczamy się do drużyny, która zawsze przegrywa.

Jego słowa zaskoczyły mnie przede wszystkim dlatego, że ta cyniczna uwaga zupełnie nie pasowała do człowieka zazwyczaj bardzo pozytywnie nastawionego do świata. Po chwili odpowiedziałam mu pytaniem:

– W takim razie powiedz mi, Bernie, gdybyś mógł wybierać, gdybyś rzeczywiście mógł podjąć taką decyzję, co jest oczywiście niemożliwe, wolałbyś mieć sumienie takie jak teraz czy być socjopatą zdolnym do… no, do wszystkiego?

Zastanowił się i odparł:

– Masz rację – (chociaż nie sugeruję tu telepatii). – Wolałbym mieć sumienie.

– Dlaczego? – przycisnęłam go.

Zapadło milczenie. Po chwili Bernie się zawahał:

– Noo… – A w końcu odpowiedział: – Wiesz, Martho, nie mam pojęcia. Po prostu wiem, że wybrałbym sumienie.

Może myślałam życzeniowo, ale odniosłam wrażenie, że gdy Bernie już wypowiedział te słowa, w jego głosie dało się wyczuć subtelną zmianę. Wydawał się nieco mniej przygnębiony i zaczęliśmy rozmawiać o planach niesienia pomocy psychologicznej mieszkańcom Nowego Jorku i Waszyngtonu przez jedną z naszych organizacji zawodowych.

Po tej rozmowie bardzo długo intrygowało mnie pytanie kolegi „Po co nam sumienie?”, jego odpowiedź, że woli mieć sumienie, niż go nie mieć, oraz fakt, że nie potrafił uzasadnić, dlaczego dokonał takiego wyboru. Etyk lub teolog mógłby odpowiedzieć: „Bo tak trzeba” lub „Bo chcę być dobry”. Ale mój kolega psycholog nie potrafił podać psychologicznej odpowiedzi.

Jestem głęboko przekonana, że powinniśmy poznać przyczynę psychologiczną dokonanego przez niego wyboru. Zwłaszcza teraz, kiedy świat z przekrętami na skalę globalną w biznesie, z terroryzmem i wojnami nienawiści sprawia wrażenie, że dąży do samozniszczenia, musimy się dowiedzieć, dlaczego, w sensie psychologicznym, lepiej mieć sumienie, niż być osobą nieskrępowaną poczuciem winy lub wyrzutami sumienia. Ta książka stanowi próbę odpowiedzi na pytanie: Po co nam sumienie? Poszukując przyczyn, najpierw opisuję zachowania i uczucia osób pozbawionych tego wewnętrznego głosu, czyli socjopatów, by lepiej wyeksponować wartość posiadania tej niekiedy irytującej, bolesnej i – owszem, taka jest prawda – ograniczającej cechy charakteru przez pozostałe 96 procent populacji. Następnie jako psycholog wyrażam swoje najwyższe uznanie dla szmeru łagodnego powiewu[12] oraz dla olbrzymiej większości ludzi obdarzonych sumieniem. Napisałam tę książkę dla tych z nas, którzy nie potrafią żyć inaczej.

Staram się także ostrzec dobrych ludzi przed „socjopatami wśród nas” i pomóc tym pierwszym poradzić sobie z tymi drugimi. Jako psycholog i jako osoba prywatna widziałam zdecydowanie zbyt wiele istnień ludzkich niemal unicestwionych przez działania zaledwie garstki osób pozbawionych sumienia. Socjopaci nie tylko są niebezpieczni, ale także niezwykle trudno ich zidentyfikować. Nawet jeżeli nie stosują fizycznej agresji – a zwłaszcza gdy ich znamy lub są nam bliscy – potrafią zniszczyć nasze życie i sprawić, że przestaniemy się czuć bezpiecznie w społeczeństwie. Moim zdaniem dominacja osób całkowicie pozbawionych sumienia nad resztą z nas stanowi szczególnie rozpowszechniony i przerażający przykład tego, co pisarz Francis Scott Fitzgerald nazwał „tyranią słabych”[13]. Uważam, że wszyscy ludzie obdarzeni sumieniem powinni poznać obyczaje socjopatów, by rozpoznawać osoby bezlitosne, pozbawione zasad i skutecznie z nimi postępować.

W sprawach sumienia popadamy ze skrajności w skrajność. Wystarczy włączyć telewizor, by na własne oczy zobaczyć ich przykłady: po doniesieniach o ludziach na czworakach ratujących szczeniaka z rury kanalizacyjnej następują relacje o innych istotach ludzkich mordujących kobiety i dzieci. W naszym zwyczajnym, codziennym życiu często stykamy się z podobnymi kontrastami, chociaż zapewne nie na tak dramatyczną skalę. Rankiem ktoś zadaje sobie trud i podaje nam upuszczony przez nas dziesięciodolarowy banknot, a po południu ktoś inny z szerokim uśmiechem i równie skwapliwie wpycha się w korku przed nasz samochód.

Ze względu na codzienne przykłady całkowicie sprzecznych ze sobą zachowań musimy otwarcie mówić o obydwu skrajnościach osobowości i zachowań człowieka. Chcąc stworzyć lepszy świat, musimy zrozumieć naturę ludzi nieustannie szkodzących wspólnemu dobru, których nie spotyka za to żadna kara emocjonalna. Tylko wtedy, gdy spróbujemy zgłębić istotę bezwzględności, odkryjemy liczne sposoby jej przezwyciężania. Jedynie dostrzegając ciemności, możemy naprawdę docenić światło.

Mam nadzieję, że ta książka ograniczy szkodliwy wpływ wywierany przez socjopatów na nasze życie. Dzięki niej ludzie obdarzeni sumieniem nauczą się rozpoznawać „socjopatów wśród nas” i udaremniać ich powodowane wyłącznie wyrachowaniem poczynania lub przynajmniej ochronią siebie oraz swoich bliskich przed bezwstydnymi manipulacjami.

[1] K. Barry i in., Conduct Disorder and Antisocial Personality in Adult Primary Care Patients, „Journal of Family Practice” 45 (1997), s. 151–158; R. Bland, S. Newman, H. Orn, Lifetime Prevalence of Psychiatric Disorders in Edmonton, „Acta Psychiatrica Scandinavica” 77 (1988), s. 24–32; J. Samuels i in., DSM-III Personality Disorders in the Community, „American Journal of Psychiatry” 151 (1994), s. 1055–1062; Substance Abuse and Mental Health Statistical Sourcebook, Substance Abuse and Mental Health Services Administration, Rockville 1991.

[2] W ciągu ostatnich dwustu lat w krajach zachodnich nadawano socjopatii różnorodne nazwy. Szczegółowe omówienie tego zagadnienia proponują T. Millon, E. Simonsen, M. Birket-Smith, Historical Conceptions of Psychopathy in the United States and Europe, w: Psychopathy. Antisocial, Criminal, and Violent Behavior, red. T. Millon i in., New York 1998.

[3] American Psychiatric Association (APA), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, wyd. 4, Washington 1994. Szczegółowy opis i krytyczną analizę badań terenowych przeprowadzonych przez APA w celu potwierdzenia zasadności aktualnych kryteriów diagnostycznych osobowości antyspołecznej można znaleźć w: The DSM-IV Personality Disorders, red. W. Livesley, New York 1995.

[4] Np. R. Hare, Psychopathy. A Clinical Construct Whose Time Has Come, „Criminal Justice and Behavior” 23 (1996), s. 25–54.

[5] Przyjęło się stosować określenie „płytkość uczuć”, chociaż w przypadku socjopatii bardziej odpowiedni byłby termin „brak emocji”.

[6] M. Stout, The Myth of Sanity. Divided Consciousness and the Promise of Awareness, New York 2001.

[7] R. Hare i in., The Revised Psychopathy Checklist. Descriptive Statistics, Reliability, and Factor Structure, „Psychological Assessment” 2 (1990), s. 338–341.

[8] Tenże, Without Conscience. The Disturbing World of the Psychopaths Among Us, New York 1999, s. 207.

[9] H. Cleckley, The Mask of Sanity, wyd. 5, St. Louis 1976, s. 90.

[10] Przegląd analiz problemów związanych z socjopatią: D. Black, C. Larson, Bad Boys, Bad Men. Confronting Antisocial Personality Disorder, Oxford 2000. Zob. też D. Dutton, S. Golant, The Batterer. A Psychological Profile, New York 1995; G. Abel, J. Rouleau, J. Cunningham-Rathner, Sexually Aggressive Behavior, w: Forensic Psychiatry and Psychology, red. J. Curran, A. McGarry, S. Shah, Philadelphia 1986; L. Grossman, J. Cavenaugh, Psychopathology and Denial in Alleged Sex Offenders, „Journal of Nervous and Mental Disease” 178 (1990), s. 739–744; J. Fox, J. Levin, Overkill. Mass Murder and Serial Killing Exposed, New York 1994; R. Simon, Bad Men Do What Good Men Dream, Washington 1996.

[11] Satan laughing spreads his wings. Wers z utworu War Pigs zespołu Black Sabbath (album Paranoid, 1970).

[12] 1 Księga Królewska 19, 12. Cyt. za Biblia Tysiąclecia, biblia.deon.pl (przyp. tłum.).

[13] F. Scott Fitzgerald, Czuła jest noc.

1

* * *

Siódmy zmysł

Dostępne w wersji pełnej

2

* * *

Zimni jak lód: socjopaci

Dostępne w wersji pełnej

3

* * *

Kiedy normalne sumienie śpi

Dostępne w wersji pełnej

4

* * *

Najsympatyczniejsza osoba na świecie

Dostępne w wersji pełnej

5

* * *

Dlaczego sumienie jest częściowo ślepe

Dostępne w wersji pełnej

6

* * *

Jak rozpoznać osoby pozbawione skrupułów

Dostępne w wersji pełnej

7

* * *

Etiologia braku poczucia winy: co powoduje socjopatię

Dostępne w wersji pełnej

8

* * *

Socjopata z sąsiedztwa

Dostępne w wersji pełnej

9

* * *

Pochodzenie sumienia

Dostępne w wersji pełnej

10

* * *

Wybór Berniego: dlaczego lepiej mieć sumienie

Dostępne w wersji pełnej

11

* * *

Dzień świstaka

Dostępne w wersji pełnej

12

* * *

Sumienie w najczystszej postaci: nauka opowiada się za moralnością

Dostępne w wersji pełnej

Tytuł oryginału

The Sociopath Next Door. The Ruthless Versus the Rest of Us

Copyright © 2005 by Martha Stout

Copyright © for the translation by Rafał Śmietana

This translation published by arrangement with Harmony Books, an imprint

of the Crown Publishing Group, a division of Penguin Random House LLC.

Projekt okładki

Magda Kuc

Fotografia na okładce

Copyright © Gabriella Imperatori-Penn / Stone / Getty Images

Opieka redakcyjna

Anna Niklewicz

Przemysław Pełka

Artur Wiśniewski

ISBN 978-83-240-4700-0

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Socjopaci są wśród nas 

POLECANE W TEJ KATEGORII

Pokochawszy: O miłości w języku Porwanie Edgarda Mortary Z nienawiści do kobiet Niebo jest nasze Sekretarz dwóch papieży Rekin i baran