Książę Roman

Książę Roman

Autorzy: Joseph Conrad

Wydawnictwo: FSNZ

Kategorie: Obyczajowe

Typ: e-book darmowy

Formaty: EPUB MOBI

cena od: 0.00 zł

Dzieło Josepha Conrada. Joseph Conrad to angielski pisarz i publicysta polskiego pochodzenia, tworzący w języku angielskim. Problematykę powieści Conrada można określić jako psychologiczno-moralną. Akcja tych utworów przeważnie rozgrywa się na morzu, wśród marynarzy, w egzotycznej scenerii Oceanu Indyjskiego, jego wysp i archipelagów. Te specyficzne warunki życia na morzu stały się w jego powieściach doskonałym tłem dla rozważań na temat granic moralnych i etycznych. Conrad stawiał pytania, na które niełatwo odpowiedzieć. Jakie są granice odpowiedzialności człowieka w obliczu zagrożenia przychodzącego z zewnątrz? Czy przy zasadach moralnych i tych, które wyznacza etyka zawodu należy trwać za wszelką cenę, nawet wobec groźby utraty życia? Jakim próbom charakteru jest w stanie sprostać człowiek? Jakie jest znaczenie ludzkiej solidarności?
Joseph Conrad

KSIĄŻĘ ROMAN

KSIĄŻĘ ROMAN

Joseph Conrad

— Wypadki sprzed siedemdziesięciu lat są może zanadto odległe, aby je wciągać do zwykłej rozmowy. Każdemu wiadomo, że r. 1831 jest dla nas datą historyczną: jednym z tych lat nieszczęsnych, kiedy w obliczu krasomówczych oznak sympatii i biernego oburzenia całego świata przyszło nam po raz wtóry zawołać Vae victis! i w smutku obliczać swoje straty. Nigdy nie umieliśmy rachować ani w szczęściu, ani w nieszczęściu; nie potrafiliśmy nigdy przyswoić sobie tej umiejętności ku wielkiemu rozjątrzeniu naszych wrogów, za co też obdarzyli nas przydomkiem niepoprawnych.

Mówiący te słowa był polskiej narodowości; należał do tego narodu, który pozbawiony życia w grobie trwa dalej żywą myślą, tchnieniem, słowem, nadzieją i męką... wepchnięty tam tysiącem bagnetów i przypieczętowany potrójną pieczęcią trzech potężnych mocarstw.

Rozmowa toczyła się o arystokracji. Czemu się nam nawinął ten właśnie przedmiot, tak dziś niekorzystnie się przedstawiający? Było to już dosyć dawno i dokładnie sobie nie przypominam, ale to pamiętam, że arystokracja nie była uważana za konieczną część składową społeczeństwa. Zdaje mi się, żeśmy zeszli na ten temat po wymianie zdań o patriotyzmie, uczuciu poniekąd też zdyskredytowanym, gdyż wrażliwość naszych wyznawców humanitaryzmu uważa je za pozostałość z czasów barbarzyńskich. A jednak nie byli barbarzyńcami, ani wielki malarz florentyńczyk, któremu myśl o rodzinnym mieście świeciła jasno do grobu; nie był również barbarzyńcą św. Franciszek, który ostatnim swym tchnieniem słał błogosławieństwo ojczystemu Asyżowi.

Aby należycie ocenić patriotyzm, potrzeba koniecznie pewnej wyższości duchowej albo szczerości uczuć, co odmówione zostało pospolitemu wyrafinowaniu nowoczesnej myśli, która ogarnąć nie może dostojnej prostoty uczucia, płynącego z samej natury rzeczy i człowieka.

Arystokracja, o której mówiliśmy, zaliczała się do najwyższej w Europie i do najwyższych w niej rodów; nie podupadła ani zubożała, nie przeistoczona ani wyzwoleńcza, ale najbardziej wyróżniająca się i wyłączna warstwa ze wszystkich warstw, dla której nawet ambicja sama w sobie nie istnieje wśród innych pobudek i drogowskazów w życiu. Kiedy niezaprzeczone prawo przewodzenia przestało być ich udziałem, sądziliśmy, że w czasach politycznych czy narodowych przewrotów muszą im utrudnić stanowisko ich wielkie fortuny, ich kosmopolityzm, wypływający z szerokich koligacyj, i wywyższone stanowisko, przedstawiające tak mało do zyskania, a tak wiele do stracenia. Skoro nie ma już możności rozkazywania, co stanowi istotę arystokracji, nie pozostaje jej nic innego, jak trzymać się z dala od wielkich wybuchów namiętności tłumów.

Doszliśmy do tego wniosku właśnie w chwili, gdy uczyniono wzmiankę o dawnych dziejach i o r. 1831, po czym mówca mówił dalej:

— Osobiście nie znałem wówczas księcia Romana; pamięć moja nie sięga owych czasów, choć zaczynam już odczuwać ciężar wieku, ale tak stary jeszcze nie jestem. Książę Roman ożenił się w roku urodzin mego ojca, tzn. w r. 1828. Nie potrafię powiedzieć, ile mia me lat, ale miał ich mniej niż nowo rozpoczęte dziewiętnaste stulecie, gdy wstępował w ten ze wszech miar świetny związek małżeński, bo brał osieroconą jedynaczkę, pannę młodziutką, cudnej urody, która mu jako wiano wnosiła świetne nazwisko i wielką fortunę.

Książę, wyróżniający się od reszty kolegów niezwykle myślącą i poważną naturą, był wtedy oficerem gwardii cesarskiej i zakochał się bez pamięci w tej ślicznej, o wielkim sercu, istocie. Nie odznaczał się wielomównością: ale spojrzeniami, zachowaniem i całym sobą mówił wybranej kobiecie o swym bezgranicznym uwielbieniu, które ona oddawała mu w cudownie szczery i uroczy sposób.

Zdawało się, że płomień tego czystego, młodzieńczego kochania płonąć będzie wiecznie: przez jeden sezon zimowy zdołał on rozgrzać nawet cyniczną atmosferę wielkiego świata petersburskiego. Sam cesarz Mikołaj, dziad dzisiejszego cara, ten, którego zabiła wojna krymska i ostatni może mistycznie się z woli Bożej mieniący monarcha, zainteresował się parą zaślubionych kochanków. Wypływało to stąd, że rzeczywiście Mikołaj zwracał pilną uwagę na każdy krok wielkich panów polskich. Tych dwoje, obracając się w wielkim świecie, poza sobą świata Bożego nie widziało; bezwzględna szczerość takiego uczucia, poruszającego się swobodnie pośród targowiska sztucznych, niespokojnych i wymyślnych wichrzeń, musiała nawet w tym towarzystwie wywołać dobrotliwe pobłażanie i sympatię.

Ślub ten w r. 1828 był wypadkiem dnia w stolicy. W równo czterdzieści lat potem znalazłem się u mego wuja na wsi w naszych południowych prowincjach.

Była głucha zima. Wielki gazon przed domem stał się jedną, nieskalanie czystą płachtą śniegu, podobnie jak się to często dzieje w Alpach, a puszysta jego równia, iskrząca się niby rozsianą tu kurzawą diamentów, chyliła się aż w dół do stawu. Ten podłużny kawał wody odbijał w swej zmarzniętej powierzchni błękit nieba i twardością swej grubej warstwy lodu zdawał się urągać puszystej od śniegu ziemi.

Zimno błyszczące słońce sunęło — nisko nad falistym, w śnieg spowitym widnokręgiem, w którego białych zwałach kryły się wsie ukraińskie, podobne gromadom łodzi rybackich, widnych wśród przewalań bałwanów. A wszystko ogarnięte było wielką ciszą.

Nie pamiętam, jakim cudem potrafiłem o jedenastej rano wyrwać się ze szkolnego pokoju. Miałem osiem lat; moja cioteczna siostrzyczka, o parę miesięcy młodsza ode mnie, chociaż żywsza z natury była jednak mniej awanturniczego usposobienia; puściłem się więc sam i po chwili znalazłem się w olbrzymim przedpokoju o kamiennej posadzce, ogrzewanym przez wielki, biały kaflowy piec; miejscowość ta wydawała się o niebo całe milsza niż pokój szkolny, który — nie wiem już z jakiego powodu, chyba dla względów higieny — utrzymywano w niskiej temperaturze.

My, dzieci, wiedzieliśmy, że w domu przebywa gość, który przyjechał dnia poprzedniego wieczorem, właśnie kiedy nas układano do snu. Pomimo zakazu rzuciliśmy się do okien spłaszczając nosy o szybę; lecz było już za późno i nie zobaczyliśmy go wysiadającego. Za to w krasnym kręgu jaskrawego światła przewinęła się przed nami olbrzymia na saniach landara, w sześć koni zaprzężona, jak ciemna masa na tle śniegu sunąca ku stajniom, a przed nią jechał na koniu chłopak wioząc uwieszony na długim kiju kosz żelazny z płonącymi pakułami i żywicą. Tego samego dnia po południu wysłano dwóch chłopców stajennych na zaśnieżone drogi, aby spodziewanemu o zmroku gościowi oświetlać przejazd. Nie trzeba zapominać, że wtedy w naszych południowych dzielnicach koleje w ogóle nie istniały. My, dzieci, znaliśmy je tylko z książek z obrazkami jako coś nieokreślonego, bardzo a bardzo odległego, a interesującego chyba tylko starszych wyjeżdżających w obce kraje.

Co zaś do naszego pojęcia o legendarnych książętach było ono może bardziej ścisłe, ale czysto literackie, otoczone nimbem opowiadań z bajek, gdzie zawsze występuje książę — młody, piękny, bohaterski i promieniejący szczęściem. Pomimo to i my wiedzieliśmy, gdzie kończy się bajka, a zaczyna się życie, i wiedzieliśmy, że książęta są osobami historycznymi. W tej świadomości tkwił też pewien czar. Lecz nie dlatego ostrożnie krążyłem po domu jak zbieg z więzienia; gnała mnie nadzieja spotkania wielkiego mego przyjaciela — nadleśniczego, który o tej porze zwykle przybywał z raportem. Od niego chciałem usłyszeć wiadomość o pewnym wilku. Bo w krajach, gdzie są wilki, prawie każda zima daje możność jednemu znakomitemu osobnikowi okrycia się sławą dzięki większemu zuchwalstwu jego zbrodni lub, że tak powiem, jego wilczej indywidualności. Pragnąłem więc usłyszeć jakąś wstrząsającą o tym wilku opowieść, choćby tragiczny opis jego śmierci.

Ale w sieni nie było nikogo. Zawiedziony w nadziejach, uczułem nagły żal. Nie chcąc wracać sromotnie do przerwanych lekcyj, wolałem bezcelowo i bezmyślnie przejść do sali bilardowej. I tu też nie było nikogo, toteż uczułem się bardzo sam i opuszczony pod jej wysokim sklepieniem, sam na sam z masywnym angielskim bilardem, którego ciężka, prostolinijna masa zdawała się milcząco ganić nieproszone wtargnięcie małego chłopca. Już zacząłem myśleć o wycofaniu się stąd, gdy usłyszałem kroki w sąsiednim pokoju, i nim zdążyłem zabrać się do ucieczki, we drzwiach stanęli wuj mój i gość nasz. Uciec, gdy mnie już zobaczono, byłoby nieprzyzwoitością, dotrzymałem więc placu. Wuj okazał zdziwienie na mój widok. Gość przy jego boku był człowiekiem smukłym, średniego wzrostu, którego żołnierską sztywną postać opinał czarny surdut.

Z fałdów miękkiego białego muślinowego krawata wychylały się przy gładko ogolonych policzkach końce sterczącego kołnierzyka, a łysinę zakrywało kilka gładko zaczesanych szpakowatych kosmyków. Twarz jego musiała być za młodu bardzo piękna i mimo wieku zachowała harmonijną prostotę rysów. Uderzyła mnie przede wszystkim jej trupia prawie bladość, i wydał mi się strasznie stary, gdy z ledwie widocznym uśmiechem — jakby cień przeszedł po cienkich skamieniałych ustach — przywitał moje zmieszanie i rumieniec. Ciekawość moja wzrosła, gdy wyciągnął z wewnętrznej kieszeni surduta ołówek i bloczek, który podał memu wujowi z ledwie dostrzygalnym uchyleniem głowy.

Co mnie tak zadziwiło, zostało przez wuja przyjęte jako rzecz zupełnie naturalna. Napisał coś na kartce bloku, co tamten przeczytał i pokiwawszy głową, chudą, pomarszczoną dłonią, dużo starszą od twarzy, pogładził mnie po twarzy i położył mi ją na głowie. Patrząc na mnie dobrotliwie ciemnymi, cichymi oczami zapytał głosem bezdźwięcznym i równie jak twarz bezbarwnym, co szedł z między warg zapadłych:

— A ileż sobie latek liczy ten nieśmiały chłopaczek ? Nim zdołałem odpowiedzieć, wuj mój napisał mój wiek na bloczku. Czułem się bardzo przejęty. Cóż to za ceremonie? Czyż był za wielki ten człowiek, aby do niego przemawiano ? Znów rzucił okiem na papier, kiwnął głową, i znów dał się słyszeć ów mechaniczny, bezosobowy głos:

— Podobny jest do swego dziadka.

Pamiętam mego dziadka ze strony ojca; on również był zadziwiająco stary, i zaraz wydało mi się zupełnie naturalne, że ci dwaj tak wiekowi i czcigodni panowie znali się w zamierzchłych czasach, gdzieś między stworzeniem świata a moim urodzeniem.

Ale wuj mój widocznie nie był tak dobrze poinformowany, gdyż mechaniczny głos musiał go pouczyć:

— Tak ! tak ! Towarzyszami byliśmy w trzydziestym pierwszym roku. On był z tych, co wiedzieli. Dawne dzieje, panie kochany ! dawne dzieje...

Tu wykonał ruch ręką, jakby chciał odegnać naprzykrzone widziadło, po czym obaj zaczęli na mnie patrzeć z góry, tak iż zacząłem myśleć, że spodziewają się czegoś po mnie. Na nieme zapytanie mych zdziwionych oczu odpowiedział mi wujaszek, mówiąc: „On jest głuchy jak kamień", a ów niewypowiedzianie bezwyrazisty głos rzekł:

— Daj mi rękę.

Przeszyła mnie ostra świadomość posiadania mocno atramentem poplamionych palców, mimo to wyciągnąłem dłoń nieśmiało, bo przerażała mnie nigdy przedtem nie widziana głuchota. Uścisnął mi mocno rękę i w końcu poklepał po głowie, a wuj objaśnił mnie poważnie:

— Nie zapomnij nigdy w życiu, żeś uścisnął dłoń księcia Romana S.

Ton i sposób, w jaki to powiedział, zrobiły na mnie wrażenie. Na tyle już znałem historię, aby wiedzieć, że książęta S. zaliczali się do panujących rodzin książęcych na Rusi, aż do chwili unii Rusi z Polską, po czym gdzieś w początkach XV w. stali się polskimi magnatami. Ale najbardziej obeszło mnie rozwianie czaru bajki świetlanej. Cóż za rozpacz spotkać prawdziwego księcia, głuchego, łysego, chudego i tak strasznie starego ! Nawet mi przez myśl nie przeszło, że człowiek, sprawiający mi tak bolesny zawód, mógł być dawniej młody, bogaty i piękny. Nie mogłem wiedzieć, że był niegdyś niewypowiedzianie szczęśliwy w idealnym związku, łączącym dwa młode serca, dwa znakomite rody i dwie wielkie fortuny; że szczęście to, tak jak w bajce, powinno było trwać zawsze...

Lecz nie potrwało ono długo, nawet według miary przepisanego ludziom życia na tej ziemi, gdzie trwałe szczęście znajduje się jeno w zakończeniach bajkowych powieści. Urodziła im się córeczka, i wnet potem młodziuchna księżna zaczęła zapadać na zdrowiu. Z początku znosiła to z niewzruszonym uśmiechem, bo dwojgu już teraz istotom życie jej było potrzebne. Ale potem małżonek, zatrwożony wyraźną zmianą jej wyglądu, wyjednawszy bezterminowy urlop wywiózł ją daleko od stolicy, do ziemi rodziców.

Starzy księstwo przerazili się stanem zdrowia ukochanej synowej. Zaczęto natychmiast robić przygotowania do wyjazdu za granicę. Ale już wtedy zdawało się być za późno, i sama chora z łagodnym uporem przeciwstawiła się temu. Blednąca i schudzona, w olbrzymim fotelu, stawała się coraz drobniejsza i słabsza pod wpływem zdradliwej i nieznanej choroby nerwowej, lecz z niegasnącym uśmiechem jasnych oczu i niezmiennym wdziękiem niszczejącej twarzyczki nie dawała się oderwać od ojczystej ziemi, pragnąc oddychać ojczystym powietrzem. Bo nigdzie nie spodziewała się tak szybko wyzdrowieć i nigdzie nie przyszłoby jej tak lekko umierać.

Zgasła w niespełna dwa lata po urodzeniu dzieciny. Rozpacz męża była straszliwa i tym bardziej zastraszająca dla starych rodziców, że bez łez i bez słów. Po pogrzebie, gdy olbrzymi tłum chłopów, otaczających z odkrytą głową kaplicę pałacową, zaczął się rozchodzić, książę dał znać najbliższym, aby odeszli, i pozostał sam, aby patrzeć jak dworscy murarze zamykali rodzinny grobowiec. A gdy ostatni kamień włożono na miejsce, wydarł mu się z piersi głuchy jęk, pierwszy odgłos bólu, jaki od tych kilku dni wydały jego usta, a odszedłszy z tego miejsca z głową na piersi pochyloną, zamknął się w swych komnatach.

Ojciec i matka bali się, aby mu się rozum nie pomieszał, tak spokój zewnętrzny syna napełniał ich niepokojem. Pokładali nadzieję jedynie w jego wielkiej młodości, z której wypływało zamknięte w sobie napięcie boleści. Stary książę Jan, rozdrażniony i pełen niepokoju, powtarzał, że „trzebaż Romana czymś rozerwać, on taki młody!" Lecz dokonać tego nie umieli, i stara księżna, ocierając łzy, ubolewała w duszy, że mu już nie klęknąć maleńkiemu u jej matczynych kolan, aż łzy obeschną!

Po pewnym czasie książę Roman zaczął się przymuszać, aby choć od czasu do czasu wziąć udział w życiu rodzinnym, ale czynił to tak, jakby serce jego i myśl zagrzebana została z utraconą żoną w rodzinnym grobie.

Zaczął wędrować ze strzelbą po lasach, strzeżony w tajemnicy przez strzelca, który raportował później, że „jaśnie oświecony książę przez cały dzień ani razu nie strzelił". Czasem znów wczesnym rankiem, zaszedłszy do stajen, szeptem kazał siodłać konia, czekał, bijąc szpicrutą po bucie, aż mu go podprowadzono, po czym dosiadłszy wierzchowca wyjeżdżał stępa w milczeniu za bramę, a wracał wieczorem. Widywano go gdzieś po drogach, jak blady i sztywny, nie patrząc ani na prawo ani na lewo, wyglądał raczej na kamiennego jeźdźca na żywym koniu.

Chłopi, pracujący na bezbrzeżnych i granicami żywopłotów nie znaczonych polach, ścigali go długo oczami; bywało czasem, że miłosierna kobieta z progu niskiej, słomą krytej chałupy posyłała za nim znak krzyża świętego, tak jakby był jednym spomiędzy nich, prostych ludzi, tknięty nieszczęściem.

Jeździł tak patrząc wprost przed siebie, nic nie widząc, jakby pusta była ta ziemia, a ludzkość cała zagrzebana w tym grobie, który mu drogę zastąpił, aby wchłonąć jego szczęście. Czym byli dla niego ludzie i ich smutki, radości, trudy i namiętności, kiedy ona — jedyna na świecie — została odeń odcięta?

Ludzie nie istnieli dlań. Jedynym ratunkiem w osamotnieniu, podobnym do zmory sennej, była mu ziemia, gdzie się urodził i gdzie spędził szczęśliwe lata chłopięce. Jak ją dobrze znał! Każde wzniesienie oranych przestrzeni, uwieńczonych koroną drzew, każdy wądół z ukrytą w nim wioską. Śluzy na rzekach wiązały zielone łąki łańcuchem stawów, a daleko na północy rysował się na horyzoncie wielki bór litewski, niby ku słońcu zwrócony nikły pas żywopłotu; na południu, w dal ku równinom, czarna przestrzeń ziemi stykała się z błękitem nieba.

I ten tak znany, skojarzony w duszy z dniami beztroski i wesołości obraz kraju, którego urok działał nań przemożnie nawet z daleka, łagodził boleść, podobnie jak obecność starego przyjaciela, który siedzi w milczeniu, niejako pominięty w zaciemnionej godzinie życia.

Pewnego dnia, gdy książę po południu wracał konno do domu, zauważył w dali pas kurzawy wznoszący się z ziemi gęstą chmurą. Wyjechał więc na wzgórek i patrzał. A oto w chmurze tej tu i ówdzie strzelały w górę błyski stalowe pośród poruszającej się masy, którą wreszcie rozpoznał jako długi, podwójny szereg wieśniaczych podwód zapełnionych żołnierzami, a sunących wolno w dwa rzędy pod eskortą konnych kozaków.

Podobni byli do ogromnego węża, którego głowa znikała już w małej dolince, a ogon wił się i malał, jak gdyby potwór ten wgryzał się w samo serce ziemi.

Książę puścił się ku leżącej opodal traktu wiosce, w której karczma zajezdna, ukrywająca pod jednym olbrzymim słomianym dachem stajnię, oborę i stodołę, podobna była do szpetnego, obdartego garbusa-olbrzyma, rozsiadłego wśród małych chałup. U wejścia stał karczmarz, godnie wyglądający tęgi Żyd, w czarnym, aż do pięt, chałacie, przepasanym czerwonym pasem, i dłonią głaskał długą, srebrną brodę. Widząc zbliżającego się księcia, skłonił mu się poważnie nie spodziewając się nawet, aby go młody pan zauważył, gdyż wiadomo było, że zatopiony w boleści nie zwraca na nic i na nikogo uwagi. Tymczasem zdziwił się niemało, gdy książę zatrzymał konia i zawołał:

— Jankielu! Cóż to wszystko znaczy?

— To, proszę waszej książęcej mości, konwój piechoty w drodze na południe.

Obejrzał się ostrożnie na prawo i na lewo, i widząc, że blisko tylko dzieci bawiły się w pyle drogi, przybliżył się do strzemienia jeźdźca i mówił:

— Czy wasza książęca mość nie wie? Już się tam zaczęło! Wszyscy właściciele małych i dużych majątków już się zaciągnęli, a nawet i prości ludzie ruszyli się. Ot, wczoraj jeszcze rymarz z Gródka (małe miasteczko, gdzie odbywały się targi w sąsiedztwie) poszedł z dwoma swymi terminatorami przyłączyć się, a wóz swój u mnie nawet zostawił. Musiałem mu dać przewodnika, aby go przeprowadził, bo to nasi, proszę waszej książęcej mości, wciąż w drodze i wiedzą wszystko, gdzie i jak się dzieje, i znają wszystkie drogi.

Żyd usiłował opanować podniecenie, gdyż był gorącym patriotą — karczmarz i arendarz wszystkich młynów w okolicy. Zniżając jeszcze bardziej głos mówił dalej:

— Już ja był żonaty, kiedy z Napoleonem szły tędy Francuzy i inne narody.Tse! Tse! Ale to było żniwo dla śmierci, nu! Może tym razem Pan Bóg dopomoże!

Książę potakiwał.

— Może — szepnął i zamyśliwszy się głęboko puścił konia w stronę domu.

Tego dnia nocą napisał list i wczesnym rankiem konnego posłańca wysłał z nim do miasta, na pocztę. W ciągu dnia, ku wielkiej radości całej rodziny, opuściło go zwykłe, uporczywe milczenie, i rozmawiał z ojcem o nowych wypadkach — o powstaniu w Warszawie, ucieczce wielkiego księcia Konstantego, o pierwszych nieznacznych powodzeniach wojsk polskich (bo wtenczas istniało wojsko polskie) i ruchu powstańczym na wsi. Stary książę Jan, wzruszony i niespokojny, biorąc rzeczy z czysto arystokratycznego punktu widzenia nie ufał temu ludowemu ruchowi, nie podzielał jego demokratycznych dążeń i nie wierzył w możliwość powodzenia.

Smutny był i wzruszony.

— Sądzę to wszystko z całym spokojem; ale istnieją od wieków zasady praworządności i porządku, które ci niebaczni szaleńcy łamią dla wywrotowych złudzeń. Choć naturalnie patriotyczne porywy serc...

Książę Roman słuchał zamyślony. Skorzystał z przerwy, aby najspokojniej donieść ojcu, że tego rana właśnie wysłał list do Petersburga zgłaszający dymisję z gwardii cesarskiej.

Stary książę przyjął to w milczeniu, niezadowolony w głębi duszy, że się go nie poradzono. Syn jego był też przybocznym adiutantem cara i staruszek wiedział, że car nie przebaczyłby nigdy szlachcicowi polskiemu pozornego nawet odstępstwa. Z niezadowoleniem w głosie wykazał synowi, że i tak ma urlop bezterminowy, więc najlepiej należało po prostu milczeć. Na dworze za dużo posiadano taktu, aby powołać kogoś z jego nazwiskiem, a w najgorszym razie można było się wystarać o wysłanie z misją choćby na Kaukaz, z dala od tej nieszczęsnej walki, zasadniczo błędnej, a więc skazanej na przegraną.

— Znajdziesz się później bez zajęcia i bez celu w życiu, a będziesz potrzebował czegoś, co by cię zajęło, mój biedny chłopcze. Obawiam się, żeś postąpił nieoględnie.

— Uważałem, że tak jest lepiej — rzekł cicho książę Roman.

Ojciec zawahał się pod jego stanowczym spojrzeniem.

— No, no ! — może ! Ale jako adiutant cara i takimi względami otoczony na dworze przez całą rodzinę carską...

— Nikt o tych ludziach nawet nie słyszał, kiedy nasz ród już był sławny — rzucił młody pogardliwie.

Na tego rodzaju uwagi stary książę był bardzo czuły, więc poniekąd udobruchany, rzekł:

— Może tak lepiej...

Ojciec i syn rozeszli się wieczorem bardzo serdecznie, ale nazajutrz zdawało się, że książę Roman popadł znów w dawną głębię zobojętnienia na wszystko: jak zwykle puścił się konno. Pamiętał, że wczoraj widział wężowy, najeżony bagnetami pochód wijący się po ziemi, która była jego własnością. Żona, którą umiłował, była też jego, a śmierć mu ją zabrała. Ta strata wstrząsnęła całym ustrojem moralnym księcia. Dała dostęp do serca jeszcze potężniejszemu bólowi, wyolbrzymiła widnokrąg myśli, a oczom ukazała całą przeszłość i istnienie innego ukochania pełnego męki, ale niosącego niemej tajemniczy nakaz, podobnie jak stracona miłość, której był powierzył całe swoje szczęście.

Tego dnia wieczorem poszedł na spoczynek wcześniej niż zwykle i zawołał swego osobistego służącego.

— Pójdź i zobacz — rzekł mu — czy świeci się jeszcze u koniuszego. Jeżeli nie śpi, poproś niech przyjdzie do mnie.

Po odejściu służącego książę śpiesznie popalił różne papiery, pozamykał szuflady biurka na klucz, a na piersiach zawiesił medalionik z miniaturą żony.

Człowiek, po którego książę posłał, należał do tej przeszłości, którą mu śmierć ukochanej przywołała przed oczy. Wywodził się z drobnoszlacheckiego rodu, który od pokoleń pełnił przy książętach S. rolę sług i przyjaciół nie odstępując ich nigdy. Pamiętał ostatni podział Polski i brał udział w ostatnich walkach. Był typem szlachcica o wielkiej uczuciowości, pełnym ślepego entuzjazmu, marsowych instynktów i prostej wiary; posiadał też staroświecki zwyczaj przeplatania słów cytatami łacińskimi. Typowe też były jego dobre, bystre oczy, zdrowa cera, wysokie czoło i sumiaste, siwe, w dół zwisające wąsy.

— Słuchaj, panie Franciszku —- rzekł książę poufale, bez przygotowania — słuchaj stary przyjacielu ! Ulotnię się stąd po cichutku; idę tam, gdzie mnie woła coś mocniejszego od mej rozpaczy, a jednak coś dziwnie do niej podobnego. Tobie jednemu o tym mówię — i ty powiesz, co w danej chwili będzie potrzebne.

A stary zrozumiał, i rozpostarte ręce drżały mu kurczowo. Gdy po chwili odzyskał możność słowa, zaczął głośno Bogu dziękować, że pozwolił mu własnymi oczami patrzeć, jak najmłodszy spadkobierca sławnego rodu daje coram gentibus przykład miłości ojczyzny i dzielności w polu. Nie wątpił na chwilę, że ukochany książę obejmie miejsce w radzie i na wojnie odpowiadające jego wysokiemu urodzeniu; już widział, jak in fulgore rodzinnej chwały affulget patride serenitas. Dobiegając do końca swej przemowy rozpłakał się nagle i rzucił w objęcia księcia.

Ten uspokajał staruszka jak mógł i gdy wreszcie usadowił go w fotelu i jako tako uciszył, rzekł:

— Nie rozumiesz mnie, panie Franciszku. Wiesz przecie, jak ją kochałem. Taki cios otwiera człowiekowi oczy na niepodejrzane nawet prawdy. Otóż nie ma mowy, bym szedł na przedzie i w chwale. Chcę iść sam, walczyć nieznany w szeregach. Chcę dać ojczyźnie, co jest moje do dania, moje życie, tak samo prosto, jak rymarz z Gródka, który przechodził tędy wczoraj ze swoimi czeladnikami.

Zakrzyknął na to staruszek, że to nie może być, że on na to nigdy nie pozwoli. Ale musiał ustąpić przed dowodzeniami i twardą wolą księcia.

— Ha! jeśli książę pan mówi, że to sprawa uczuć i sumienia, to niech tak będzie. Ale książę zupełnie sam iść nie może. Niestety! Ja już za stary i nieprzydatny. Crepit verba dolor, mój kochany książę, na myśl, żem już przeszedł siedemdziesiątkę i nic więcej w życiu nie znaczę, jak kaleka pod kościołem. Chyba mi już przyszło tylko w domu siedzieć i pacierze szeptać za ojczyznę i za księcia pana. Ale syn, najmłodszy mój chłopiec, Piotr, który byłby godnym towarzyszem dla księcia pana, obecnie jest tu u mnie. Od wieków każdemu księciu S., gdy narażał życie, towarzyszył ktoś z naszej rodziny, i książę pan także musi mieć kogoś, kto by księcia znał i powiadamiał o wszystkim rodziców i starego sługę. Kiedy książę pan myśli wyruszyć?

— Za godzinę — odrzekł książę, a stary pośpieszył natychmiast po syna.

Książę Roman, wziąwszy zapaloną świecę, począł iść długim, ciemnym korytarzem wiodącym w głąb domu. Bona opowiadała potem, że nagle zbudzona ze snu, ujrzała księcia, jak spoglądał na córeczkę zasłaniając dłonią światło świecy, aby nie padało na śpiące dziecko. Długo stał i patrzał, a wreszcie, postawiwszy świecę na ziemi, pochylił się nad kołyską i musnął ustami czoło dziewczynki, która spała dalej spokojnie; po czym, zabrawszy światło, wyszedł cicho z pokoju. Zauważyła dokładnie jego twarz, lecz zamiaru w niej ukrytego nie wyczytała; blady był bardzo, ale najzupełniej spokojny, i wychodząc nie obejrzał się ani razu.

Jedyną zaufaną osobą, poza Piotrem i jego ojcem, był Żyd Jankiel. Na zapytanie, dokąd ma go wieść, książę odpowiedział, że do najbliższego oddziału. Wnuk Jankiela, chudy chłopiec, poprowadził obu młodych ludzi jakimiś sobie znanymi ścieżynami, lasami i bagnami, aż zabłysły przed nimi rzadkie światełka małego oddziałku obozującego w kotlinie. Gdzieś konie zarżały i głos z ciemności zawołał: „Kto idzie?" Młody Żyd odszedł śpiesznie tłumacząc się, że musi wrócić na święto szabasu.

Tak więc zaniósł książę swą ofiarę ojczyźnie z całą pokorą i prostotą odpowiadającą objawieniu obowiązku, jakie ukazało się oczom jego w chwili, gdy śmierć zdjęła mu jaskrawą zasłonę szczęśliwości z oczu. Towarzysz jego przedstawił się jako syn koniuszego księcia S., a książę jako jego krewny — daleki kuzyn z tych samych co on stron i tegoż nazwiska. Prawdę mówiąc nie bardzo kto pytał: dwóch więcej młodzieńców, pod każdym względem dodatnich, przyłączyło się, ot i wszystko.

Książę nie przebywał długo w południowych stronach. Pewnego dnia podczas wywiadu on i paru innych natknęło się na zasadzkę piechoty rosyjskiej, której pierwszy ogień położył kilku trupem od razu, a resztę rozsypał na wsze strony. Rosjanie sami cofnęli się w obawie większych sił. Po jakimś czasie chłopi, przybywszy na miejsce, wyciągnęli księcia spod trupa końskiego. On sam był nietknięty, ale wierny towarzysz padł jeden z pierwszych. Książę sam go pogrzebał z chłopami, wśród innych poległych.

Następnie nie wiedząc, czy odnajdzie swój nieustannie w ruchu będący oddziałek partyzancki, postanowił przedostać się do armii głównej, która wstrzymywała nawałę rosyjską od strony Litwy.

W przebraniu chłopskim, aby nie wpaść w ręce maruderów kozackich, po dwutygodniowej wędrówce natknął się na pułk kawalerii stojący we wsi na forpocztach.

Na ławce przed jedną z lepszych chałup siedział oficer, którego książę wziął za pułkownika i zbliżywszy się z należnym uszanowaniem, opowiedział w krótkich słowach swoją historię i chęć przystąpienia. Oficer przyglądał mu się bacznie, a gdy zapytał o nazwisko, książę bez wahania podał nazwisko zabitego towarzysza.

Oficer, starszy już człowiek, wziął go po prostu za syna gospodarza żyjącego na własnym kawałku ziemi uwłaszczonej, a że mu się powierzchowność młodego człowieka spodobała, zapytał:

— A umiecie no czytać i pisać, dobry człowieku?

— Tak, Wasza Miłość, umiem.

— Dobra. Wejdźcie do chałupy, jest tam adiutant pułkowy, on was zapisze i odbierze przysięgę.

Adiutant w milczeniu bardzo pilnie przyglądał się nowo przybyłemu, i gdy formalnościom stało się zadość i rekrut wyszedł z pokoju, zwrócił się do starszego oficera z zapytaniem:

— Czy pan wie, kto to jest?

— Kto? Ten Piotr? Podoba mi się.

— To jest książę Roman S.

— Głupstwo.

Ale adiutant był pewny swego; widywał czasem księcia przed paru laty na zamku w Warszawie i nawet rozmawiał z nim raz na przyjęciu oficerskim u wielkiego księcia.

— Mam dobrą pamięć i nie zapominam twarzy ludzkich. Postarzał się i zmienił, ale jestem pewny, że to ten sam.

Popatrzyli na siebie w milczeniu.

— Poznają go kiedyś na pewno — szepnął adiutant.

— To nie nasza rzecz — odrzekł pułkownik i wzruszył ramionami — jeżeli mu się podoba służyć w szeregu. A nie sądzę, by go tak łatwo poznano, bo prawie wszyscy nasi oficerowie i żołnierze pochodzą z drugiego końca Polski.

Po chwili namysłu dodał z uśmiechem:

— Powiedział mi, że umie czytać i pisać. Mogę go łatwo zamianować sierżantem, na pewno będzie z niego dobry nabytek.

Książę jako podoficer przerósł nadzieje pułkownika, i wnet sierżant Piotr zasłynął swoją pomysłowością i odwagą. Nie była to nierozważna odwaga szaleńca, ale opanowane, jakby siebie świadome, niczym nieustraszone męstwo; oddanie się bezgraniczne i niezmienne, którego nie zachwiał ani czas, ani przeciwności, ani zniechęcenie podczas ciągłego cofania, lub gorycz więdnących nadziei i okropności zarazy, dodane do znojów i niebezpieczeństw wojennych. W tym to roku ukazała się po raz pierwszy w Europie cholera, przerzedzając szeregi jednych i drugich i wtłaczając się w najodważniejsze nawet umysły ponurym widmem tajemniczej śmierci, bezgłośnie wkradającej się między poukładane w kozły karabiny i obozowe ogniska.

Nieraz w nocy budził zmordowanych żołnierzy nagły krzyk i widzieli wtedy, jak któryś z towarzyszy w blasku gasnącego ognia wije się po ziemi jak robak deptany niewidzialną stopą, by przed brzaskiem już martwy zesztywnieć. Zdarzało się, że natenczas oddział cały zrywał się jak jeden mąż i gnał w ciemną noc, oniemiały z trwogi. A czasem znów towarzysz w szeregu podczas marszu urywał nagle zdanie w połowie i tocząc wokoło przerażonymi oczami padał na ziemię z wykręconą z bólu twarzą i rozbijał idące szeregi rzucaniem się w straszliwej męce. Ludzie pełniący wartę padali z konia, inni na linii ognia przy armatach lub wioząc rozkazy.

Opowiadano mi, że batalion formujący się w zupełnym porządku do ataku na wieś pod ogniem nieprzyjacielskim zaskoczony został trzema wypadkami w przeciągu pięciu minut, i że atak nie mógł być wykonany, gdyż przodowe kompanie rozpierzchły się po polach jak plewy na wichrze.

Sierżant Piotr, choć bardzo młody, posiadał duży wpływ na swych ludzi, tak że mówiono, iż w jego szwadronie najmniej było wypadków ucieczki z szeregów. Tak to widać działał przykład nieustraszonego spokoju jednego człowieka, który nie cofał się przed żadnym niebezpieczeństwem ani strachem.

Tak czy owak kochali go wszyscy i ufali mu. Gdy przyszedł koniec i szczątki korpusu armii zewsząd naciskane gotowały się do przekroczenia granicy pruskiej, sierżant Piotr zdołał skupić wokoło siebie parę dziesiątków kawalerzystów i wyprowadził ich nocną porą z otoczonej armii. Prowadził ich dwieście mil przez kraj zarażony cholerą i pełen rosyjskiego wojska. Nie wiodła ich jednak chęć uniknięcia niewoli, ukrycia się i uratowania życia... O nie ! Prowadził ich do fortecy, w której jeszcze walczyli Polacy i która miała się stać ostatnią placówką pokonanej rewolucji.

Może to trąci fanatyzmem — ale fanatyzm jest rzeczą ludzką. Człowiek czcił bóstwa pełne okrucieństw; w każdej namiętności tkwi okrucieństwo, nawet w miłości. Religia nigdy nie ginącej wiary podobna się staje do obłąkanego kultu rozpaczy, śmierci... zniszczenia. Różnica leży w moralnej pobudce idącej z tajemnych potrzeb i nigdy niewypowiedzianych pragnień tych, którzy wierzą. Tylko dla próżnych wszystko jest próżne i dla tych tylko wszystko jest oszukaństwem, którzy nigdy nie umieli być ze sobą szczerzy.

W tej to twierdzy spotkał się mój dziadek z sierżantem Piotrem. Dziadek był sąsiadem rodziny S., ale nie znał księcia Romana; ten zaś z nazwiska znał go dobrze, i pewnego wieczora, gdy siedzieli razem na wałach, oparci na armacie, wyjawił mu kim jest prosząc o przysługę, aby w razie jego śmierci powiadomił o tym rodziców.

Rozmawiali szeptem, gdyż reszta obsługi armaty rozłożyła się niedaleko. Dziadek mój oczywiście dał mu żądaną obietnicę i potem otwarcie zapytał, mocno zainteresowany tym odkryciem:

— Niech mi książę powie, czy ma złe przeczucia, że mnie o to prosi?

— Bynajmniej; o nich tylko myślałem, gdyż nie mają pojęcia, gdzie jestem — odpowiedział książę. — Jeśli pan chce, podejmę się to samo uczynić dla pana. Nie ma wątpliwości, że połowa nas zginie nim się to wszystko skończy, więc obaj mamy tyle samo danych, że jeden z nas wyjdzie cało.

Dziadek mój powiedział mu więc, gdzie się znajduje jego żona i dzieci, i odtąd trzymali się razem aż do końca oblężenia. Podczas wielkiego, ostatecznego natarcia dziadek mój został ciężko ranny; miasto zostało opanowane, a nazajutrz poddał się zamek wraz ze szpitalem przepełnionym umarłymi i konającymi, i z pustymi składami, gdyż obrońcy wystrzelali ostatnie naboje.

Piotr podczas całej kampanii narażał się sumiennie i wyszedł bez szwanku. Nikt go nie poznał, nikt nie zdradził jego nazwiska, wszak do tej chwili poza spełnieniem obowiązku było zupełnie obojętne, kim jest.

Teraz miało być inaczej, gdyż jako były gwardzista i były oficer przyboczny cara buntownik ten ryzykował ni mniej, ni więcej tylko kulę o dziesięć kroków.

Z górą miesiąc przesiedział w więzieniu zmieszany z nędznym tłumem więźniów, stłoczonych w kazamatach zamku, gdzie żywność ledwie wystarczała na utrzymanie ich przy życiu; nie dbano o to, że ginęło tam po czterdziestu dziennie z ran, głodu i zarazy. Do tej twierdzy ze względu na jej centralne położenie dosyłano coraz to nowe partie więźniów, których w celu uspokojenia kraju wyłapywano wszędzie.

Między nowo przybyłymi znalazł się młody człowiek, przyjaciel księcia ze szkolnych czasów, i poznawszy go natychmiast, zakrzyknął przerażony:

— Na Boga! Romanie, ty tu?

Nieopatrzny ten wykrzyknik, jak mówią, opłacił on latami gorzkich wyrzutów sumienia. Spotkanie to miało miejsce w głównym czworoboku zamku. Za późno książę ruchem ręki dał znak ostrzegający, gdyż oficer żandarmów usłyszał wykrzyknik i uznał go godnym uwagi. Dochodzenie nie było trudne, gdyż książę, zapytany wprost o nazwisko, nie zataił go ani chwili. Wiadomość o odkryciu księcia S. między więźniami została posłana do Petersburga. Tam, w stolicy dającej bezpieczne schronienie magnatowi, którego syn przepadł bez wieści podczas powstania, mieszkali rodzice księcia, smutni, pełni niepokoju i niepewności. Od miesięcy całych nie mieli o nim wiadomości i nie starali się nawet zaprzeczać wieściom, które obiegały miasto, jakoby zaszedł tu wypadek samobójstwa z rozpaczy, boć wszyscy wspominali jeszcze ów związek z miłości i uroku pełne młode szczęście, tak okrutnie przez śmierć przerwane. Ale w sercach mieli nadzieję, że syn ich wyszedł z życiem i przeszedł pruską granicę wraz z tą cząstką armii, która poddała się Prusakom.

Wiadomość o wzięciu go do niewoli uderzyła w nich jak grom. Bezpośrednio przyjść mu z pomocą nie mogli w żaden sposób, ale pośrednio mogli działać dzięki powadze nazwiska i stanowiska, jako też dzięki szerokim stosunkom i węzłom pokrewieństwa w najwyższych sferach; poruszali więc niebo i ziemię, aby uchronić syna przed, jak biedny stary książę Jan nie wahał się nazwać, następstwami jego szaleństwa.

Osoby stojące na czele towarzystwa poruszały wszelkie sprężyny u wielkich osobistości i wysokich dygnitarzy. Wpływowych urzędników starano się nakłonić, aby zwrócili uwagę na tę sprawę. Nie ominięto żadnego skrytego sposobu wywarcia wpływu; kilku prywatnych sekretarzy przepłacono; pewna dama pozostająca w zażyłych stosunkach z pewnym senatorem otrzymała dużą sumę pieniędzy.

Ale żadnych otwartych kroków ani starań w tak rażąco wyraźnej sprawie nie dało się przedsięwziąć, jedynie prywatną drogą starano się nakłonić prezesa komisji wojskowej do łagodnego traktowania rzeczy. I w końcu zmiękł pod wpływem wskazówek i podszeptów, płynących z bardzo wysokich kół stolicy — a może chodziło mu także o zdobycie wdzięczności takiej rodziny jak książąt S. Był dobrym Rosjaninem, ale miał dobre serce, a wówczas nienawiść do Polaków nie była jeszcze dogmatem patriotyzmu rosyjskiego, jak się to stało w jakieś trzydzieści lat później. Zmiękł od razu na widok tego młodzieńca o wychudłej, ogorzałej twarzy, wyniszczonego trudami przebytego oblężenia, miesiącami ciężkiej walki i strasznymi warunkami więzienia.

Komisja zasiadająca w cytadeli, w pustej, sklepionej izbie, za długim czarnym stołem, składała się z trzech oficerów. Na końcu stołu znajdowało się kilku urzędników, i poza żandarmami, którzy wprowadzili księcia, nie było nikogo więcej.

Któż zgadnąć potrafi, ile w księciu Romanie było ukochania życia, tam w obliczu tych czterech ponurych ścian, które, zda się, odcinały go od wszelkiego nawet widoku i słuchu o wolności, od wszelkiej nadziei na przyszłość i innych pociechę niosących złudzeń... gdy stanął sam jeden przed tymi, co wrogami będąc, sądzić go mieli? Kto mógł wiedzieć, ile pozostało w nim jeszcze poczucia obowiązku objawionego mu przez ból serdeczny ? Ile nowonarodzonej miłości do kraju ojczystego ? Tego kraju, który od synów swych większej żąda miłości niż jakikolwiek inny kraj na świecie; miłości pełnej żałosnego ukochania, jakim się kocha umarłych a nie zapomnianych; nie wygasającego płomienia beznadziejnego uczucia, jakie tylko żywy, tchnieniem ciepły ideał obudzić w nas może, na dumę naszą, na umęczenie, na wywyższenie nasze i upadek najniższy.

Jest coś potwornego w pomyśleniu takiego żądania, aż stanie ono przed nami pod postacią najwyższego oddania, bez bojaźni i bez skazy. Zbliżając się do momentu, który był szczytem jego życia, książę mógł tylko się spodziewać, że staje przed jego zakończeniem. Na pytania odpowiadał zwięźle i jasno... z najzupełniejszą obojętnością. Mówienie męczyło go po tylu miesiącach naprężonego czynu, ale ukrywał to starannie, aby wrogom nie przyszła nawet myśl podejrzenia go o apatię, zniechęcenie lub odrętwiałość złamanego ducha. Tak czy owak szczegóły jego zachowania nie mogły mieć znaczenia; ludzie ci wewnętrznym jego myślom byli obojętni. Ani na chwilę ton jego nie przestał być uprzejmy, mówił stojąco nie skorzystawszy z ofiarowanego sobie krzesła.

Od oficera, który przewodniczył komisji, wiadomo co zaszło na przedwstępnym badaniu. Człowiek ów, chwytając się jedynego możliwego sposobu wyjścia z bardzo źle przedstawiającej się sprawy, starał się od pierwszej chwili naprowadzić sposób myślenia księcia na tę linię obrony, którą myślał go uratować.

Po prostu zadawał pytania w ten sposób, aby odpowiedź sama kładła się w usta obwinionego; szedł tak daleko, że wprost poddawał słowa: jak to przyprowadzony do szaleństwa z żalu po stracie młodej żony, nieodpowiedzialny za swoje czyny, przez tę rozpacz, w chwili ślepej nierozwagi, nie zdając sobie sprawy z wysoce karygodnego charakteru swego czynu ani z jego niebezpieczeństwa i niesławy... przyłączył się do najbliższych buntowników pod wpływem nagłego impulsu, a że teraz... żałując...

Ale książę Roman milczał. Oni, sędziowie wojskowi, patrzyli na niego pewni swego. On w milczeniu sięgnął po pióro i papier i napisał: „Przyłączyłem się do powstania narodowego z przekonania".

Po czym przesunął papier na drugą stronę stołu. Przewodniczący rzucił okiem na kartkę, po kolei pokazał obydwu towarzyszom po bokach, po czym, spoglądając przenikliwie na księcia, wypuścił ją z ręki. Nikt nie przerwał milczenia, aż padł rozkaz wyprowadzenia więźnia.

Tak brzmiało credo pisemne wyrażone przez księcia Romana w najwznioślejszej chwili jego życia. Słyszałem, że książęta S. przyjęli ostatnie dwa słowa za dewizę pisaną pod herbem na tarczy, ale nie wiem, czy tak jest naprawdę; wuj nie umiał mi tego powiedzieć, tylko zauważył, że, rzecz prosta, nie było tego na pieczęci używanej przez księcia Romana.

Skazano go na dożywotnią katorgę w podziemiach Sybiru. Car Mikołaj, którego osobiście interesowały wyroki, wydawane przeciwko polskiej arystokracji, własnoręcznie podpisał na dokumencie: „Nakazuje się władzom przestrzegać surowo, aby skazaniec ten, podobnie jak każdy zbrodniarz, szedł pieszo w kajdanach całą drogę".

Wyrok ten był skazaniem na przewlekłą śmierć, gdyż niewielu wytrzymywało to pogrzebanie za życia — i ginęli po dwu, trzech latach. Ale gdy po tym czasie doniesiono, że jeszcze żyje, pozwolono mu na prośbę rodziców i w drodze szczególnej łaski służyć na Kaukazie.

Tam, pozostając jako prosty żołnierz nie miał żadnych praw cywilnych. Nie wolno mu było z nikim się komunikować. Jedynie cierpieć pozwolono temu pozornie tylko żyjącemu człowiekowi. Dziecina maleńka, którą tak ostrożnie ucałował przed odejściem, aby jej nie zbudzić, odziedziczyła po śmierci księcia Jana całą fortunę i dzięki temu olbrzymie przestrzenie uniknęły konfiskaty.

Dopiero po dwudziestu pięciu latach książę Roman, złamany na ciele, głuchy zupełnie, otrzymał pozwolenie powrotu do Polski. Córka jego, zaślubiwszy wielkiego magnata z Polski austriackiej, obracając się w kosmopolitycznym kole najwyższej arystokracji europejskiej przebywała głównie w Nicei i Wiedniu. On zaś rzadko ją widywał osiadłszy w jednym z jej majątków, nie w pałacowej rezydencji, lecz w małym, skromnym domku.

Książę Roman nie zamknął się tu w ciszy, jakby po spełnionej pracy. Nie było rzeczy dziejącej się w prywatnym czy publicznym życiu okolicy, w której by nie zasięgano rady księcia lub nie proszono go o pomoc, i nigdy na próżno. Słusznie mówiono, że życie jego nie do niego należało a do współobywateli. Szczególnie bliskim czuł się wszystkim powracającym z wygnania, wspierając ich radą i pieniędzmi, załatwiając sprawy i dając im możność bytowania.

Wuj dużo mi opowiadał o jego działalności pełnej poświęcenia, w której drogowskazem był mu rozum prosty, wysokie poczucie honoru i najdelikatniejsze zrozumienie osobistej i publicznej uczciwości. Dla, mnie pozostanie on zawsze żywą postacią dzięki spotkaniu w bilardowym pokoju, kiedy to przez ciekawość usłyszenia historii o najbardziej wilczym wilku zetknąłem się na chwilę z człowiekiem ze wszystkich ludzi najbardziej zdolnym do niezachwianej wiary, do przemożnej siły uczuć i miłości bez granic.

Pamiętam do dziś dnia, jak jego koścista, pomarszczona dłoń zamknęła się na mojej atramentem poplamionej ręce, i jak wuj mój patrzał pół gniewnie, pół śmiejąco na występnego siostrzeńca, po czym poszli dalej i zapomnieli o małym chłopcu.

Ja nie ruszyłem się z miejsca, spoglądałem za nimi nie tyle rozczarowany, co zmieszany ukazaniem się tego księcia, który tak nieskończenie różnił się od moich książąt z bajki. Gdy doszli do drzwi, zatrzymali się, i książę rzekł — tak jakbym go dziś słyszał:

— Chciałbym bardzo, byś napisał do Wiednia o oddanie mu tej posady. On w zupełności na to zasługuje, a twoje polecenie zadecyduje o wszystkim.

Widziałem na twarzy wuja, zwróconej ku niemu, wyraz zdumienia, jakby wyraźnie mówił: chyba ojcowskie polecenie jest ważniejsze. Książę umiał błyskawicznie szybko czytać w twarzy, toteż zaraz powiedział tym głuchym głosem, jakim mówi człowiek, który od lat nie słyszał swego głosu i dla którego świat bez dźwięku jest jakby siedzibą niemych cieni.

— Proszę cię o to, bo widzisz, moja córka i zięć nie wierzą, abym był dobrym znawcą ludzi. Oni uważają, że daję się zanadto powodować uczuciem.

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Lord Jim Opowieść Książę Roman Jutro Gospoda Pod Dwiema Wiedźmami Falk