Dysproporcje społeczne i gospodarcze w przestrzeni Łodzi. Czynniki, mechanizmy, skutki

Dysproporcje społeczne i gospodarcze w przestrzeni Łodzi. Czynniki, mechanizmy, skutki

Autorzy: Marcin Wójcik Andrzej Suliborski

Wydawnictwo: WUŁ

Kategorie: Inne

Typ: e-book

Formaty: PDF

Ilość stron: 350

cena od: 0.00 zł

Przejawem dyskusji na temat nierówności w rozwoju poszczególnych części miasta jest m.in. model „dualnego miasta”, który ma swoje rozmaite interpretacje na gruncie badań społeczności izolowanych (grodzenie przestrzeni) czy odnowy miast (gentryfikacja, rewitalizacja). W związku z tym Łódź jest ciekawym przedmiotem badań nad zmianami w okresie socjalistycznym i w czasach współczesnych. Całość tych żywiołowych zmian doprowadziła do chaosu w zagospodarowaniu przestrzeni, zwłaszcza w centrum miasta. Łódź poszukuje dzisiaj nowej tożsamości, której podstawą staje się także jej przeszłość kulturowa. Otwarcie miasta na wpływy procesów globalizacji i modernizacji zmienia w sposób żywiołowy jego przestrzeń społeczną i materialną w kierunku narastania dysproporcji i różnic, które istnieją zarówno między bliskimi sąsiadami, jak i między sąsiednimi budynkami, ulicami czy całymi kwartałami miasta. Książka jest interesującym studium zjawisk miejskich początku XXI w. Postawiono w niej pytanie o kierunek i zakres (uwarunkowania, procesy tempo, efekty) różnicowania się przestrzeni miejskiej w okresie transformacji w kontekście oddziaływania procesów globalizacji i lokalnych. Chodzi tutaj o identyfikację różnych przestrzeni rozwoju, takich jak miejsca stojące na uboczu czy też obszary dynamicznego wzrostu i dobrobytu w mieście. Podstawowym celem jest wyjaśnienie, jakie czynniki wywołują powstawanie nowych lub utrwalanie dotychczasowych dysproporcji w przestrzeni miasta. 

Andrzej Suliborski, Marcin Wójcik – Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk Geograficznych Katedra Geografii Regionalnej i Społecznej

90-142 Łódź, ul. Kopcińskiego 31

RECENZENT

Wiesław Maik

REDAKCJA NAUKOWA

Andrzej Suliborski, Marcin Wójcik

EDYCJA TEKSTU, SKŁAD, ŁAMANIE I PROJEKT OKŁADKI

Karolina Dmochowska-Dudek

Zdjęcia wykorzystane na okładce autorstwa Macieja Kossowskiego

Wydrukowano z gotowych materiałów dostarczonych do Wydawnictwa UŁ

przez Katedrę Geografii Regionalnej i Społecznej

Praca naukowa finansowana ze środków Narodowego Centrum Nauki

(NN 306033040)

© Copyright by Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014

Wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

Wydanie I. W.06682.14.0.K

ISBN 978-83-7969-240-8

ISBN (ebook) 978-83-7969-770-0

Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego

90-131 Łódź, ul. Lindleya 8

www.wydawnictwo.uni.lodz.pl

e-mail: ksiegarnia@uni.lodz.pl

tel. (42) 665 58 63, faks (42) 665 58 62

Spis treści

I. Zagadnienia Wstępne ...................................................................................................................... 7

1. Wstęp ( A. Suliborski, M. Wójcik) .......................................................................................................... 7

2. Geografia społeczna w Polsce – geneza, koncepcje i zróżnicowanie problemowe, ze szczególnym uwzględnieniem studiów geograficzno‐miejskich w ośrodku łódzkim ( M. Wójcik, A. Suliborski) .................................................................................................................... 17

3. Dysproporcje w przestrzeni miejskiej. Ujęcie teoretyczne ( P. Tobiasz‐Lis) ........................... 49

4. Przestrzenie dobre, przestrzenie złe w mieście ( E. Klima) ........................................................ 63

II. Czynniki i mechanizmy kształtowania dysproporcji w przestrzeni

miejskiej Łodzi .............................................................................................................................. 77

1. Dysproporcje w zagospodarowaniu przestrzeni miejskiej Łodzi – uwarunkowania genetyczno‐funkcjonalne ( A. Suliborski, K. Dmochowska‐Dudek) ............................................. 77

2. Dysproporcje w rozwoju systemu przyrodniczego Łodzi ( K. Dmochowska‐Dudek, A. Majecka) ........................................................................................................................................ 107

3. Rady Osiedlowe jako czynnik zmieniający dysproporcje w przestrzeni miasta na przykładzie Łodzi ( A. Suliborski) .................................................................................................. 127

4. Wpływ procesu gentryfikacji na dysproporcje w centrum Łodzi ( P. Tobiasz‐Lis) ............. 171

III. Dysproporcje w przestrzeni miasta – studia przypadków ............................. 187

1. Zróżnicowanie szaty informacyjnej miasta jako przejaw dysproporcji

przestrzennych. Studium przypadku wielkomiejskiego centrum Łodzi ( M. Wójcik) ........ 187

2. Dysproporcje warunków i jakości życia mieszkańców jednostki osiedlowej Teofilów w Łodzi. Przykład osiedli Rojna i Rogatka ( A. Kulawiak)......................................................... 209

3. Dysproporcje Przestrzenne w postrzeganiu konfliktogennych inwestycji w mieście –

przykład osiedli Olechów i Andrzejów w Łodzi ( K. Dmochowska‐Dudek) ........................... 223

4. Park jako przykład dysproporcji w mieście – znaczenie i rola natury ( E. Klima) ............. 239

IV. Skutki dysproporcji w przestrzeni miasta ................................................................ 259

1. Przyczyny i konsekwencje współczesnych form izolacji przestrzeni mieszkaniowej w Łodzi ( P. Tobiasz‐Lis) .................................................................................................................. 259

2. Dysproporcje przestrzenne wybranych zjawisk patologii społecznych w Łodzi ( S. Mordwa) ....................................................................................................................................... 277

3. Ocena przestrzennych dysproporcji w Łodzi z perspektywy mieszkańców miasta ( M. Wójcik, P. Tobiasz‐Lis) .............................................................................................................. 305

Zakończenie ( M. Wójcik, A. Suliborski) .................................................................................... 321

Krajobrazy miejskich dysproporcji ...................................................................................... 329

I. ZAGADNIENIA WSTĘPNE

1. WSTĘP

1.1. Problem badawczy

Problematyka zróżnicowania przestrzennego miast jest przedmiotem

badań różnych dyscyplin naukowych (np. geografii miast, ekonomiki

regionalnej, socjologii miasta, urbanistyki). Studia nad strukturą przestrzenną miasta mają rozbudowaną teorię i liczne weryfikacje empiryczne.

W Polsce wiedza na temat rzeczywistych dysproporcji i całościowych mechanizmów przemian poszczególnych obszarów miasta jest jeszcze

stosunkowo mała, co wynika głównie z prymatu ujęć bazujących na mate‐

riale statystycznym (ujęcia formalne) oraz niedocenianiu studiów mikro-skalowych i związanych z nimi metod analizy jakościowej.

Miasto, niezależnie od epoki historycznej, stanowiło złożony twór spo‐

łeczny i gospodarczy, a tym samym zawsze istniały w jego przestrzeni dysproporcje, które zależnie od kręgu kulturowego, wielkości czy funkcji miasta przyjmowały mniej lub bardziej jaskrawy charakter (Maik 2012).

Dysproporcje miejskie opisywane są najczęściej w dwóch zasadniczych odmianach, tzn. urbanistycznej (morfologiczno‐funkcjonalnej) oraz spo‐

łecznej (Wallis 1990). Zbyt mało miejsca poświęca się w geografii społecz‐

no‐ekonomicznej integracji obu podejść w ramach odpowiednich koncep‐

cji badawczych, np. strukturalnej (Maik 1988, Suliborski 2010), czy kultu‐

rowej (Rembowska 2002, Jędrzejczyk 2004).

W ciągu ostatnich 25 lat miasta polskie były przedmiotem wielu badań

geograficznych i z zakresu innych nauk podejmujących wątek przemian struktur przestrzennych w różnych kontekstach i wymiarach. Z formalne-go punktu widzenia, czyli analizy procesów i struktur wykonanych na bazie dostępnej statystyki lub inwentaryzacji stanu i zmian form zagospodarowania przestrzeni, wiemy o transformacji przestrzennej miasta stosunkowo dużo. Musimy sobie zdawać jednak sprawę, że wiedza, którą mamy, choć odnosi się do licznych problemów funkcjonowania miasta, jest

w znacznym stopniu powierzchowna i często nie obejmuje analizy i inter‐

8

I. Zagadnienia wstępne

pretacji wielu czynników sprawczych przemian (np. społeczno‐kultu‐

rowych, politycznych, genetycznych) oraz rzadko odnosi się do tzw. struk‐

tur ukrytych odpowiedzialnych za rzeczywiste przyczyny różnicowania się

przestrzeni miasta (np. przestrzeni symbolicznej, wartości, relacji i zacho-wań społecznych). Większość badań dotyczy obserwowanych tendencji

przestrzennych w podziałach terytorialnych miasta na jednostki funkcjonalne, administracyjne czy statystyczne. Stosunkowo rzadko podejmowa‐

ne są starania, aby transformację wewnętrznej struktury miast opisać i zinterpretować również w mikroskali przestrzennej, inaczej mówią

ukazać „jak?” i „dlaczego?” przebiega transformacja krajobrazu jednych miejskich kwartałów, bloków urbanistycznych, ulic, działek, obiektów itd., gdy inne pozostają na uboczu współczesnych procesów rozwoju miejskiego.

W naukach społecznych zafascynowanie problemem dysproporcji miej‐

skich doprowadziło do powstania radykalnych nurtów badawczych (lata 70. i 80. XX w.), których ikonami po dzień dzisiejszy są prace D. Harvey’a, R. Peeta czy M. Castellsa (problem sprawiedliwości społecznej w mieście).

Ta swoista rewolucja w sposobie myślenia o mieście i podziałach jego przestrzeni była wyjściem do opracowania wielu współczesnych koncepcji

i podejść próbujących wyjaśnić jak działają mechanizmy decydujące o po-wstawaniu zróżnicowań (dysproporcji) w przestrzeni miasta i pomiędzy miastami, np.

1) koncepcja polityki miejskiej/reżimu miejskiego (np. Stone 1989, Sagan 2000);

2) koncepcja nierównomiernego rozwoju/dualnego miasta (np. Mollen‐

kopf, Castells 1991);

3) koncepcja miejskiej „szachownicy” (szkoła kalifornijska) (np. Soja 2000); 4) koncepcja miasta kryzysowego/upadającego (np. Majer 1997);

5) koncepcja miasta globalnego (np. Sassen 2001).

W ostatnich latach wiele uwagi poświęca się procesom globalizacji, któ‐

re odpowiedzialne są za włączanie miast w system krążenia społecznego,

kapitału, dóbr, inwestycji. Globalizacja powoduje i prowadzi do powstawania oraz narastania dysproporcji w samym mieście, w różnych skalach

przestrzennych. Od początku transformacji obserwujemy zjawisko prze‐

mian społeczno‐przestrzennych, które różnicuje się również w mikroskali

(na sąsiadujących ze sobą działkach, kamienicach, zakładach pracy, itd.).

Uniwersalizm globalizacji łączy się z uwarunkowaniami lokalnymi okre‐

ślanymi ogólnym pojęciem glokalizacji. Te ostatnie wynikają nie tylko z procesu samej transformacji, choć ta sama w sobie jest odpowiedzialna

za wiele procesów różnicowania się miejskiej przestrzeni (np. powrót renty gruntowej, kryzys w przemyśle, itd.), ale również z lokalnych uwarunkowań – historycznych (genezy miasta, jego funkcji, zastanych struktur

społecznych i gospodarczych), specyfiki kultury mieszkańców, skłonności

Wstęp

9

do podejmowania indywidualnych lub zbiorowych działań (w tym przed‐

siębiorczości), przywiązania do miasta, jego wartościowania, poczucia odpowiedzialności, itd., a także całokształtu zachowań i odczuć społecznych, które często są nazywane „klimatem” miasta.

Problem powstawania nierówności w rozwoju poszczególnych części

miasta jest od dawna dyskutowany w literaturze światowej, jak również krajowej. W ostatnim dziesięcioleciu uzyskują one teoretyczną podbudowę

w coraz większym stopniu odnoszącą się do udziału procesu globalizacji w różnicowaniu przestrzennym zjawisk. Jedną z najbardziej wyrazistych koncepcji wyrażona jest metaforą „dualnego miasta”, której autorstwo w największym stopniu przypisuje się M. Castellsowi (1998)1. Model „dualnego miasta” opisuje dychotomię przemian na miejskich rynkach pracy

i w układzie sektorowym miasta, co odzwierciedla się w rozwoju lub kryzysie odpowiednich miejskich przestrzeni. Koncepcja w dużej mierze odnosi się do poszukiwania związku pomiędzy pewnymi ścieżkami rozwoju funkcjonalnego miasta i jego części a procesami segregacji społecznej, pojawianiem się nowych lub zmianą społecznych zachowań oraz stylów życia. Koncepcja „dualnego miasta” ma swoje rozmaite interpretacje na gruncie badań społeczności izolowanych (grodzenie przestrzeni) czy

odnowy miast (gentryfikacja, rewitalizacja).

1.2. Przestrzeń badań

Łódź wśród wielkich miast w Polsce jest ośrodkiem specyficznym. Mia‐

sto powstałe w wyniku żywiołowych procesów XIX‐wiecznej industrializa‐

cji, jest bardzo dobrym przykładem do badań przemian struktur we‐

wnątrzmiejskich. Cechą charakterystyczną Łodzi kształtującej się w warunkach XIX‐wiecznego kapitalizmu oraz w okresie socjalistycznym było istnienie dużych różnic społecznych w jej przestrzeni. Struktura miasta, choć ukształtowana w dużej części w drugiej połowie XIX i w pierwszej połowie wieku XX, głównie przez czynniki gospodarcze, utrwalona a nawet

pogłębiona została przez system socjalistyczny. Niezależnie od ustroju społeczno‐politycznego (kapitalizm, socjalizm) miasto miało wybitnie

przemysłową strukturę gospodarczą, charakteryzującą się znacznym

niedorozwojem usług, co miało swoje negatywne konsekwencje społecz‐

no‐kulturowe i w krajobrazie miejskim.

Obszary wzrostu (rozwoju) były w przemysłowej Łodzi XIX i początku

XX w. enklawami w przestrzeni zamieszkanej przez ludność biedną, sku-pioną w charakterystycznych formach substandardowej zabudowy bez

żadnych walorów technicznych i estetycznych. Tereny przemysłowe

1 Por. A. Lisowski (2000).

10

I. Zagadnienia wstępne

w granicach łódzkiej kolei obwodowej przemieszane były z obszarami rezydencji przemysłowców, osiedlami robotników i enklawami usług

podstawowych. Rządy totalitarne w mieście, najpierw faszyzm, później komunizm, doprowadziły do zagłady lub usunięcia przedwojennej elity społecznej i zakończyły okres Łodzi wielokulturowej. Odbudowa rodzimej

warstwy inteligenckiej, przede wszystkim dzięki powołaniu w Łodzi wielu

instytucji szkolnictwa wyższego, była procesem rozciągniętym w czasie.

Historyczne dziedzictwo materialne Łodzi kapitalistycznej było niszczone

w ciągu prawie 50 lat przez władze komunistyczne i uległo znacznej de-gradacji, a stosunkowo nieliczne wysokostandardowe budowle dekapitali‐

zacji. Łodzianie zaczęli odzyskiwać świadomość wartości historycznej miasta i własnej tożsamości lokalnej dopiero od początku lat 90. XX w.

i proces ten trwa do dzisiaj. Nie jest to jeszcze etap, w którym łodzianie mają już w pełni wykształconą podmiotowość miejsca. Po II wojnie światowej, w okresie gospodarki socjalistycznej, powstawały w mieście nowe dzielnice przemysłowe i osiedla mieszkaniowe, które były, podobnie jak w końcu XIX w., odzwierciedleniem ideologicznego prymatu produkcji

przemysłowej nad wartościami humanistycznymi miasta. Nieliczne elitar‐

ne dzielnice mieszkaniowe zostały zasiedlone przez napływających do miasta mieszkańców wsi, natomiast najbardziej reprezentacyjne obiekty zostały zajęte przez instytucje państwowe lub publiczne i przystosowane

do nowych funkcji.

Łódź jest ciekawym przedmiotem badań nad zmianami w okresie socja‐

listycznym i w czasach współczesnych. W gospodarce socjalistycznej nie zwracano uwagi na wartość historyczną miasta, a jednocześnie dostoso-wywano całe dziedzictwo kapitalizmu do gospodarki centralnie planowa‐

nej, prowadząc do jego znacznego zniszczenia, a w niektórych przypad-kach unicestwienia. Struktura społeczna uległa z jednej strony zmianie w wyniku napływu nowych mieszkańców i wzrostu poziomu edukacji,

z drugiej jednak utrwalony został, a nawet wzmocniony, robotniczy charakter miasta. Utrzymano w nim silną dominację przemysłu, w tym przede

wszystkim branży włókienniczej. System socjalistyczny ograniczył znaczne

różnice w poziomie życia mieszkańców Łodzi, ale jednocześnie był on, biorąc pod uwagę inne wielkie polskie miasta, na relatywnie niskim poziomie. Niedoinwestowanie miasta po 1945 r. oraz brak szacunku dla jego

przeszłości doprowadziły do utrwalenia stereotypu wizerunku Łodzi jako

miasta szarego, brudnego, bez atrakcji turystycznych.

Transformacja była dla Łodzi szczególnie dotkliwa. Przemysł włókien‐

niczy, zdominowany przez kobiety, był właściwie bezbronny wobec kryzy‐

su. Zamknięcie rynku wschodniego dopełniło zapaść przemysłu. Łódź

wśród dużych polskich miast nadal boryka się z największymi problemami

transformacji – bezrobociem, zwłaszcza wśród kobiet, rosnącą patologią, Wstęp

11

narastaniem biedy i powstaniem enklaw ubóstwa oraz zdegradowanych

przestrzeni. W latach 90. XX w. przejawem lokalnego patriotyzmu był

rozwój przedsiębiorczości. Mimo że zamknięto większość wielkich fabryk

włókienniczych i odzieżowych, Łódź była i jest nadal największym centrum przemysłu tekstylnego w Polsce (wraz z sąsiednimi miastami i gmi‐

nami). Produkcja została przeniesiona z wielkich hal do małych i średnich

przedsiębiorstw, które często powstawały na gruzach dawnych fabryk

wykorzystując ich budynki, park maszynowy czy pracowników. Centralny

system handlu zastąpiony został przez budowę największych targowisk w Europie Środkowej, gdzie spotykali się producenci i kupujący z Polski i Europy Środkowej i Wschodniej. Całość tych żywiołowych zmian doprowadziła do chaosu w zagospodarowaniu przestrzeni, zwłaszcza w centrum

miasta.

Transformacja ustrojowa (polityczna, gospodarcza i społeczna), stwo‐

rzyła nowe warunki do przekształcenia struktury społecznej i gospodarczej Łodzi. Miasto zmienia swoje oblicze społeczne, funkcjonalne i fizjonomiczne. Z ośrodka silnie przemysłowego ewoluuje w kierunku miasta przemysłowo‐usługowego oraz usługowo‐przemysłowego, w którym

szczególnie dynamiczne stają się funkcje usługowe – zwłaszcza wyższego

rzędu (metropolitalne). Łódź poszukuje dzisiaj nowej tożsamości, której podstawą staje się także jej przeszłość kulturowa. Otwarcie miasta na wpływy procesów globalizacji i modernizacji zmienia w sposób żywiołowy

jego przestrzeń społeczną i materialną w kierunku narastania dyspropor‐

cji i różnic. Czyni to z Łodzi pasjonujący przedmiot badań, w którym dys‐

proporcje istnieją zarówno między bliskimi sąsiadami, jak i między są‐

siednimi budynkami, ulicami czy całymi kwartałami miasta.

1.3. Cele badań i struktura pracy

Podstawowym problemem badawczym stawianym w pracy jest pyta‐

nie o kierunek i zakres (uwarunkowania, procesy tempo, efekty) różni‐

cowania się przestrzeni miejskiej w okresie transformacji w kontekście

oddziaływania procesów globalizacji i lokalnych. Chodzi tutaj o identyfi-kację różnych przestrzeni rozwoju takich, jak miejsca stojące na uboczu, pomijane, w głównych trendach przemian społeczno‐gospodarczych, czy

też obszarów dynamicznego wzrostu i dobrobytu w mieście. Podstawo‐

wym celem jest wyjaśnienie, jakie czynniki wywołują powstawanie

nowych lub utrwalanie dotychczasowych dysproporcji w przestrzeni

miasta. Celowi temu towarzyszy również próba opisania mechanizmów przemian lub stagnacji, czyli pewnych sposobów tworzenia się nowej

rzeczywistości społecznej i gospodarczej, a także utrwalania i pogłę‐

biania istniejących już dysproporcji, w tym również ukazanie wybra-12

I. Zagadnienia wstępne

nych efektów (skutków) społecznych i gospodarczych procesów różni‐

cujących krajobraz miejski.

Liczba potencjalnych zjawisk i procesów różnicujących przestrzeń

miejską jest bardzo duża. Stąd też we wskazaniu czynników oraz skutków

i wyjaśnieniu mechanizmów przemian posłużono się wybranymi przykła‐

dami. Opisy te zostały uzupełnione o studia przypadków wybranych dys‐

proporcji w układzie mikroskalowym. Dobór zakresu merytorycznego

określonych studiów (por. ryc. 1.1) wynikał w dużej mierze z trzech przy‐

jętych w założeniach projektu kontekstów badań, które wynikają z oddzia‐

ływania określonych czynników przemian przestrzeni, tzn.:

 kontekstu funkcjonalno‐przestrzennego (podziały formalne prze‐

strzeni miasta, charakter zagospodarowania przestrzennego (morfologia, fizjonomia), użytkowanie ziemi, struktura funkcjonalna, czynniki lokalizacji, polityka przestrzenna);

 kontekstu społeczno‐kulturowego (struktura społeczno‐przestrzen‐

na, wykluczenie społeczne i patologie, percepcja oraz wartości przestrzen‐

ne, jakość życia);

 kontekstu politycznego (funkcjonowanie samorządu lokalnego, za‐

rządzanie zasobami miasta).

Dążeniem autorów opracowania było dokonanie jak najszerszej inter‐

pretacji powstających w mieście dysproporcji w odpowiednio zidentyfi-kowanych wcześniej przestrzeniach miejskich. Badane dysproporcje

przestrzenne odnoszą się do różnych przejawów rzeczywistości społecz-no‐kulturowej i gospodarczej miasta. Różnice te stanowią efekt kumulacji

najważniejszych czynników zmian w konkretnych obszarach, czyniąc

z nich miejsca lepsze lub gorsze, dynamicznie rozwijające się lub pasywne, brzydkie i zdegradowane, albo też estetyczne i wyjątkowe.

W strukturze pracy wydzielono cztery zasadnicze części. W części

pierwszej zarysowano podstawy teoretyczne badań nad dysproporcjami.

M. Wójcik i A. Suliborski dokonali próby wyjaśnienia genezy i rekonstruk‐

cji różnych koncepcji geografii społecznej w Polsce, w zakresie której w największym stopniu leży problem dysproporcji miejskich. Uzupełnieniem tej pracy są dwa teksty dotyczące teoretycznych i metodologicznych

kwestii studiów nad zróżnicowaniami przestrzeni miast. P. Tobiasz‐Lis dokonała analizy czynników i mechanizmów tworzenia się dysproporcji z punktu widzenia współczesnego stanu wiedzy będącej wynikiem zesta-wienia ujęć teoretycznych i ich empirycznych weryfikacji. E. Klima prze-prowadziła natomiast dyskusję nad zróżnicowaniem przestrzeni miasta

w odniesieniu do systemu aksjonormatywnego.

Wstęp

13

czynniki, mechanizmy studia przypadków skutki

y

percepcja dysproporcji

park jako

row

przykład dysproporcji

ltu

o-ku

gentryfikacja centrum

patologie społeczne

miasta

ołeczn

rcji

p

szata informacyjna

formy izolacji przestrzeni

mieszkaniowej

ropo

ny s

sp

dy

zentr

uwarunkowania genetyczno-

dysproporcje funkcjonalno-



-funkcjonalne dysproporcji

-fizjonomiczne osiedla

ad

rzes

mieszkaniowego

-p

kst b

no

e

al

rozwój systemu przyrodniczego

ntko kcjon

inwestycje jako czynnik

fun

konfliktogenny

y

rady osiedlowe jako

czn

czynnik różnicujący

lity

po

Ryc. 1.1. Wybrane (podjęte) obszary merytoryczne w odniesieniu do kontekstów badań dysproporcji w przestrzeni miasta

Źródło: opracowanie własne

Drugą część opracowania stanowi obszerny zbiór wyników badań nad

czynnikami i mechanizmami powstawania dysproporcji wewnątrzmiej‐

skich. A. Suliborski i K. Dmochowska‐Dudek wykonali obszerną syntezę uwarunkowań zróżnicowania przestrzennego miasta w odniesieniu do

czynników funkcjonalno‐genetycznych. Współczesny stan swoistej aglo‐

meracji jednostek osadniczych (struktura funkcjonalno‐przestrzenna)

wyjaśniają z punktu widzenia zależności od dotychczasowej ścieżki zmian,

a tym samym specyfiki miasta, którego podstawy wynikają z pierwotnego

zróżnicowania różnych funkcji (zwłaszcza przemysłowej i mieszkaniowej)

w przestrzeni. Uzupełnieniem tego opracowania jest wskazanie przez

K. Dmochowską‐Dudek i A. Majecką uwarunkowań dla rozwoju przestrze‐

ni zurbanizowanej w systemie przyrodniczym, zwłaszcza w kontekście

zróżnicowania jego podstawowych komponentów. Pozostałe wyniki prac

w tej części odnoszą się do ważnych problemów funkcjonowania miasta w warunkach gospodarki rynkowej i tworzenia podstaw społeczeństwa

obywatelskiego. A. Suliborski określił wpływ funkcjonowania rad osiedlo‐

wych na powstawanie współczesnych zróżnicowań w przestrzeni miasta,

natomiast P. Tobiasz‐Lis przedstawiła rolę procesu gentryfikacji w kształ‐

towaniu dysproporcji w centrum miasta.

14

I. Zagadnienia wstępne

Kolejną część stanowią cztery teksty ukazujące studia przypadku dys‐

proporcji w wybranych fragmentach miasta o odmiennych funkcjach

społeczno‐gospodarczych. M. Wójcik przedstawił zróżnicowanie szaty

informacyjnej w centrum miasta, interpretując to zjawisko w kategoriach

dysproporcji w mikroskali przestrzennej. A. Kulawiak ukazała dyspropor‐

cje funkcjonalno‐fizjonomiczne w typowym osiedlu mieszkaniowych

o przewadze form budownictwa wielorodzinnego, K. Dmochowska‐Dudek

wyjaśniła wpływ inwestycji na powstawanie konfliktów społeczno‐

przestrzennych, natomiast E. Klima skoncentrowała się na specyfice parku

miejskiego jako przykładu miejscowych dysproporcji społecznych.

Czwarta, ostania część opracowania poświęcona jest wybranym skut‐

kom dysproporcji w przestrzeni miejskiej. P. Tobiasz‐Lis przedstawiła efekty, które są jednym z głównych przejawów dysproporcji współczesnych miast Polski, tzn. współczesne formy izolacji społeczno‐przestrzen‐

nej, związane przede wszystkim z lokalizowaniem nowych osiedli mieszkaniowych (m.in. grodzenie przestrzeni). S. Mordwa w wielokontekstowy

sposób naświetlił zjawiska nasilenia w przestrzeni miasta różnych patolo‐

gii społecznych, tj. przestępczości, bezrobocia i biedy. Ostatni tekst, autorstwa P. Tobiasz‐Lis i M. Wójcika, dotyczy wartościowania przestrzeni miasta. Stanowi on swoiste studium percepcji różnych kategorii miejsc w mieście, ujętych ostatecznie w układzie przestrzennym i czasowym.

W zakończeniu zinterpretowano wyniki badań w kontekście funkcjono‐

wania miasta jako przestrzeni dysproporcji społecznych i gospodarczych.

Twórcy tomu mają nadzieją, że zbiór prac, których przewodnią myślą jest ukazanie Łodzi jako przestrzeni zróżnicowanej (dysproporcjonalnej) w różnych kategoriach i kontekstach przemian społecznych, ekonomicznych i politycznych, będzie stanowić interesujące studium zjawisk miejskich początku XXI w., a także pobudzi naukową dyskusję w wymiarze teoretyczno‐metodologicznym i praktyki badawczej.

Andrzej Suliborski,

Marcin Wójcik

Uniwersytet Łódzki,

Katedra Geografii Regionalnej i Społecznej

Wstęp

15

L I T E R A T U R A

Castels M., 1989, The Informational City: Information Technology, Economic Restructuring, and the Urban‐regional Process, B. Blackwell, Oxford, Cambridge MA.

Jędrzejczyk D., 2004, Geografia humanistyczna miasta, Wydawnictwo Dialog, Warszawa.

Lisowski A., 2000, Miasto dualne – metafora a rzeczywistość, Przegląd Geograficzny, 72, 3, s. 231‐247.

Maik W., 2012, Podstawy teoretyczno‐metodologiczne studiów geograficzno-miejskich. Studium z metodologii geografii miast, Wydawnictwo WSG, Byd-goszcz.

Majer A., 1997, Duże miasta Ameryki. „Kryzys” i polityka odnowy, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Mollenkopf J. H., Castells M., 1991, Dual City. Restructuring New York, Russell Sage Foundation, New York.

Rembowska K., 2002, Kultura w tradycji i we współczesnych nurtach badań geograficznych, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Sagan I., 2000, Miasto. Scena konfliktów i współpracy. Rozwój miast w świetle koncepcji reżimu miejskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk.

Sassen S., 2001, The Global City. New York, London, Tokyo, Princeton University Press, New Jersey.

Soja E. W., 2000, Postmetropolis. Critical studies of cities and regions, Blackwell, Oxford.

Stone C., 1989, Regime Politics. Governing Atlanta 1946‐1988, Univeristy Press of Kansas, Lawrence.

Suliborski A., 2010, Funkcjonalizm w polskiej geografii miast. Studia nad genezą i pojęciem funkcji, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.

Wallis A., 1990, Socjologia przestrzeni, Niezależna Oficyna Wydawnicza, Warszawa.

2. GEOGRAFIA SPOŁECZNA W POLSCE – GENEZA, KONCEPCJE

I ZRÓŻNICOWANIE PROBLEMOWE, ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘD‐

NIENIEM STUDIÓW GEOGRAFICZNO‐MIEJSKICH W OŚRODKU

ŁÓDZKIM

2.1. Wprowadzenie

Rozwój geografii społecznej i geografii miast, nie tylko w Polsce, ale przede wszystkim w ideowym centrum obu wspomnianych dziedzin (Wielka Brytania) zachodzi w nierozerwalnym związku, którego źródłem jest namysł nad różnymi przejawami związku społeczeństwa i przestrzeni (por.

Knox, Pinch 2010). W podstawowym współczesnym podręczniku z tego

zakresu, tj. Urban Social Geography, autorstwa P. Knoxa i S. Pincha (2010) kluczowym zagadnieniem dla zrozumienia struktur i procesów

miejskich jest specyficzny rodzaj patrzenia na przedmiot zainteresowań (miasto), charakteryzujący się, jak piszą autorzy, pogłębioną interpretacją sposobów tworzenia przestrzeni przez ludzi, którzy

przez odgrywane rozmaite role i podejmowane działania, a także

określone normy (wartości) nadają jej specyficzne piętno (charakter).

Źródłem (sprawcą) zmiany są ludzie, miasto zaś stanowi efekt (skutek)

określonych sposobów zamieszkiwania (stylów życia) i jednocześnie, zwrotnie oddziałuje na człowieka jako specyficzne środowisko życia.

Z tego punktu widzenia nie ma innej niż społeczna geografii miast (osad‐

nictwa). Miasta, podobnie jak inne osiedla (wsie), są sposobem bycia w przestrzeni oraz sposobem organizacji i współtworzenia środowiska życia, których charakter (miejski, wiejski) wynika w dużej mierze z relacji człowieka do natury (Suliborski 2005b, s. 111, Wójcik 2012, s. 228).

Od początku wyodrębnienia się geografii społecznej, w rodzinie geogra‐

ficznych dyscyplin nie było zasadniczej zgody, co do jej zakresu przedmio‐

towego i celu badań (por. np. Jackson 1983, Gregory 1981, Cloke, Philo, Sadler 1991, Thrift 1996). Sytuacja ta jest typowa dla większości dyscyplin geograficznych, zwłaszcza w obrębie geografii człowieka. W przeciwień‐

stwie do innych nauk społecznych, trudność w określeniu przedmiotu, 18

I. Zagadnienia wstępne

a zarazem definicji, odpowiednich części geografii człowieka wynika z istoty jej samej, głównie ambicji do wyjaśnień całościowych (holizm).

Wielka dyskusja nad podstawami odrębności i przedmiotu badań geo‐

grafii społecznej przetoczyła się w światowej literaturze na przełomie lat 70. i 80. XX w. Miała ona przynajmniej dwa ważne konteksty. Pierwszy dotyczył przemian teoretyczno‐metodologicznych, w tym zakwestionowa-nia wzorca naturalistycznego w geografii człowieka, który zdominował

badania końca lat 50. i lata 60. XX w. Drugi kontekst miał związek z prze‐

mianami społecznymi, zwłaszcza w odniesieniu do poczucia niesprawiedliwości w podziale dóbr, dostępu do pozycji elitarnych, władzy, itp. (nurty neomarksistowskie). Środowiskiem intelektualnej przemiany (wzorca

badawczego) i jednocześnie przedmiotem badań były miasta. Pracą, która wywołała wówczas intelektualny ferment, nie tylko w środowisku

geografów człowieka, była książka D. Harveya (1973) na temat zróżni‐

cowań społeczno‐przestrzennych miasta, interpretowanych w katego‐

riach sprawiedliwości (a właściwie niesprawiedliwości) społecznej

i sposobów, które mogłyby prowadzić do zasadniczej przebudowy sys‐

temu gospodarki kapitalistycznej, a której efektem był i jest proces koncentracji kapitałów w miastach (np. Harvey 1973, 1989).

Znawcy historii rozwoju geografii społecznej, zwłaszcza w kręgu anglo‐

amerykańskim, nie dają czytelnej odpowiedzi na pytanie, czym jest geogra‐

fia społeczna. R. Panelli (2009) ukazując rozmaite tradycje i konteksty, z których rodziła się geografia społeczna, uważa, że stanowiła ona i nadal stanowi bardzo różnorodną dyscyplinę geograficzną. Ważną jednak kon-kluzją wynikającą z pogłębionej analizy funkcjonowania tej dyscypliny jest stwierdzenie, że jej charakter zależy w dużej mierze od uwarunkowań instytucjonalnych, filozoficznych i społecznych (Panelli 2009, s. 194).

Geografia społeczna przybiera zatem różne formy zależnie od kultury, w której wychowuje się i funkcjonuje badacz. Jest to o tyle istotne, że charakter polskiej geografii społecznej (podejmowane badania, wzorce teoretyczne), zwłaszcza społecznej geografii miast, jest odmienny od rozumienia tej dyscypliny w intelektualnym centrum jej rozwoju (Wielka

Brytania), co przekłada się na metodologię badań nad dysproporcjami społeczno‐przestrzennymi.

Wobec różnorodności problemowej oraz kulturowej badaczy przyjmuje

się najczęściej szeroką wizję geografii społecznej jako dziedziny badań, która dopuszcza wszelkie metody i praktyki naukowe opisujące społeczeństwa w relacji do przestrzeni (terytorium, krajobraz, miejsce). Stąd też podkreślenie „społeczna” geografia miasta czy „społeczna” geografia wsi mówi w istocie o pewnej perspektywie widzenia problemów badawczych,

różnych – typowo społecznych, ekonomicznych, politycznych, środowi‐

skowych, kulturowych, itd.  z punktu widzenia ludzkich potrzeb, celów Geografia społeczna w Polsce…

19

działań, emocji i wartości (por. Knox, Pinch 2010, Phillips, Williams 1985, Wójcik 2009). Podejście społeczne nie dzieli, ale w istocie jednoczy dyscyplinę i próbuje zapobiegać tendencjom redukcjonistycznym lub je osłabiać.

F. Braudel (1971, s. 250) w znakomitej pracy, dotyczącej m.in. relacji na‐

uk społecznych względem siebie, uważał że geografia buduje swą odrębność

czyniąc centralnym punktem swych rozważań relację społeczeństw do

przestrzeni. Autor pisał o tym w następujący sposób „Geografia w całej swojej pełni wydaje mi się studium przestrzennym społeczeństwa, czy też do końca dopowiadając moją myśl, studium społeczeństwa poprzez przestrzeń”. W miejscu tym można się zastanowić, czy istota geografii społecz‐

nej, tak jak rozumiał to F. Braudel, tkwi jedynie w artykulacji przestrzennych treści społeczeństwa, co identyfikuje poprzez metodę jej odrębność, jako nauki („studium społeczeństwa poprzez przestrzeń”) i tym samym podważa

samodzielny status w stosunku do innych nauk społecznych. Zachodzi tu również wątpliwość, czy należy stawiać znak równości między „studium przestrzennym społeczeństwa” a „studium społeczeństwa poprzez przestrzeń”. To pierwsze dotyczy raczej rozmieszczenia i zróżnicowań przestrzeni społecznej (studium chorologii społecznej), to drugie sugeruje natomiast traktowanie przestrzeni, jako czynnika sprawczego (wyjaśniającego

zjawiska przestrzenne), tj. „swoistego współczynnika przestrzennego”, z jakim należy podchodzić do analizy społeczeństw.

O ile koncepcja przedmiotowa geografii społecznej, mimo jej słabości, została w znacznym stopniu zaakceptowana, zwłaszcza przez tych geografów, którzy szeroko pojmują przedmiot i cele dyscypliny, o tyle na gruncie teoretyczno‐metodologicznym występują między nimi zasadnicze różnice.

W latach 70. XX w., kiedy doszło do kontestacji geografii pozytywistycznej, zarysowały się dwie główne jej wizje (podejścia), oparte na podstawach filozofii marksistowskiej lub eksponujące filozofię człowieka (por. np. John-ston 2003, Blunt 2003). Po ponad 40 latach przemian od paradygmatyczne‐

go przewrotu z przełomu lat 60. i 70. XX w. (por. Harvey 1973), liczba po‐

dejść uległa pomnożeniu. R. Panelli (2009, s. 186) wyróżnia sześć takich tradycji (podejść), które tworzą różne typy geografii społecznej (tab. 2.1).

W polskiej geografii podejmowano już próby jej systematyzacji sposo‐

bów (np. Lisowski 1990, 2008a, 2008b, 2009, Sagan, Czepczyński 2001), które opierają się na kryterium organizacji przedmiotowej. Można wyróż‐

nić przynajmniej trzy ujęcia, zakładające, że:

1) geografia społeczna to specyficzne podejście do przedmiotu badań geografii człowieka (społeczno‐ekonomicznej), np. transportu, przemysłu,

osadnictwa (miast), rolnictwa, w którym akcentuje się rolę człowieka (społeczeństwa) w tworzeniu przestrzeni gospodarczej (adaptacja technik

badań społecznych w geografii). Zainteresowanie to najczęściej ogranicza

się do badania różnych działalności ludzi w związku z jakością życia oraz

KSIĄŻKI TEGO AUTORA

Celibat. Opowieści o miłości i pożądaniu Ani Mru-Mru. O dwóch takich, co było ich trzech W rodzinie ojca mego Dysproporcje społeczne i gospodarcze w przestrzeni Łodzi. Czynniki, mechanizmy, skutki Studia regionalne. Społeczeństwo; region; miejsce. Przemiany społeczno-przestrzenne osiedli wiejskich. Studium przypadku Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego